فاطمه اميرى

«نيرودهنده و موجب تصفيه خون، مدر، اشتهاآور، مقوى معده، آرام كننده دردهاى عصبى، تب بر، كرم كش و خلط آور» دنبال چه دارويى هستيد كه تمام اين اثرات را يكجا و بدون كوچك ترين عوارض جانبى دارا باشد؟! نياز به جست وجوى زيادى نداريد، علف چشمه يا بولاغ اوتن فقط يكى از هزاران گونه هاى گياهى است كه تاكنون شناسايى و مورد استفاده قرار گرفته است. در يك فهرست بلندبالا از گياهان دارويى اين نام ها به چشم مى خورد: «صبر زرد، سنبل الطيب، باباآدم، هل، بابونه، فلوس، گشنيز، زيره، قاصدك، زنجبيل، عناب، اسطوخودوس، زوفا، دم اسب، روناس، شيرين بيان و گز علفى»
آيا مردم به داروهاى گياهى نياز دارند؟ پاسخ اين سؤال را مى توان در مسابقه اى جست كه شركت هاى بزرگ و سازندگان معتبر داروهاى شيميايى با يكديگر به راه انداخته اند. به طورى كه هركدام با اصرار درباره وجود ماده گياهى با منشأ صددرصد طبيعى در تركيبات داروهاى ساخته شده خود حرف مى زنند.
با اين همه به گفته مسؤولان وزارت بهداشت فقط حدود دو درصد داروهاى مصرفى در كشور داروى گياهى است، در حالى كه در كشورهاى پيشرفته تا حدود ۲۰ درصد داروهاى مصرفى مردم را داروهاى گياهى تشكيل مى دهد. مرضيه هدايتى مقدم پژوهشگر در زمينه گياهان دارويى در پايان نامه دانشگاهى خود بخشى را به تحقيق در مورد ميزان گرايش مردم كشورهاى مختلف به مصرف داروهاى گياهى اختصاص داد و به اين نتيجه رسيد «كه بيش از ۶۰ درصد مردم آلمان و بلژيك و ۷۴ درصد مردم انگليس به مصرف داروهاى گياهى علاقه مندند. اين ميزان چنانچه سازمان بهداشت جهانى اعلام كرده در كشورهاى جهان سوم و در كشورهاى كم درآمد كه مردم بيشترين نياز درمانى خود را از طريق گياهان دارويى تأمين مى كنند، ۸۰ درصد است».
اما گويا با وجود قرار داشتن ايران در زمره كشورهاى جهان سوم كه به دلايل اقتصادى و فرهنگى مردم در آنها به درمان هاى سنتى پاى بندى و گرايش بيشترى دارند، سبب افزايش مصرف اين قبيل گياهان در ميان مردم نشده است. سنبل الطيب، گل گاوزبان، بابونه، مرزنگوش، بادرنجبويه، زنجبيل، شيرخشت، ترنجبين گياهانى هستند كه در تحقيق مرضيه هدايتى مقدم بيشترين موارد مصرف در بين مردم و خانواده ها را دارند. پژوهش ميدانى اين محقق نتايج ديگر هم دربرداشت. به گونه اى كه از گروه سنى ۱۵ تا ۶۵ سال، گروه سنى ۵۵ تا ۶۵ سال بيشترين ميزان مصرف گياهان دارويى را دارند. اين موضوع به گفته مرضيه هدايتى مقدم، پژوهشگر گياهان دارويى مى تواند به سه دليل عمده باشد: «در گذشته فرهنگ مصرف گياهان دارويى و طب سنتى در بين مردم گسترش بيشترى داشت. از طرفى امكانات طب مدرن و داروها و تركيبات شيميايى در همه نقاط كشور در دسترس نبود و نكته سوم اين كه در سه الى چهار دهه گذشته به ويژه در شهرهاى بزرگ هنوز از ساخت و سازهاى بى رويه و تأسيسات و كارخانه هاى شيميايى و صنعتى درمناطقى از نقاط كوهستانى و اطراف شهرها كه محل رويش اين گياهان بود، خبرى نبود، در نتيجه حتى افراد با انتقال سينه به سينه پى به فوايد گياهان دارويى برده و اقدام به تهيه آنها از همين مناطق و نواحى مى كردند». همچنين ميزان مصرف گياهان دارويى به تدريج از شهرهاى بزرگ به سمت شهرهاى كوچك و روستاها حركت مى كنيم، بيشتر مى شود. به گفته مرضيه هدايتى مقدم اين موضوع در ارتباط مستقيم با سبك زندگى سنتى، دسترسى محلى به گياهان دارويى و عرضه كنندگان بومى اين محصولات است». اما گويا در كشور گياهان دارويى همچنان به صورت غريبه هاى درمانگر باقى مانده اند!
* * *
طبق گزارش بانك جهانى گردش مالى صنعت گياهان دارويى در سال ۲۰۵۰ معادل ۵۰۰ ميليارد دلار خواهد بود. سهم ايران از تجارت جهانى گياهان دارويى در حال حاضر به حدود ۴۰ ميليون دلار مى رسد. كارشناسان مى گويند صادرات گياهان دارويى مى تواند سالانه حدود صد ميليون دلار براى كشور عايدى داشته باشد. چرا كه شرايط آب و هوايى ايران براى توليد ۹۰ درصد گياهان دارويى شناخته شده در جهان مناسب است. تاكنون شيرين بيان، كتيرا، باريحه و زيره بيشترين سهم را در صادرات اين گياهان دارويى داشته اند. تجربه صادرات اين گياهان هنوز براى ما شيرين و لذت بخش نيست. يك كارشناس مسؤول گياهان دارويى با تلخى از اين موضوع ياد مى كند كه ما بسيارى از گياهان دارويى را به صورت خام صادر مى كنيم. بدون اين كه با تبديل آنها به داروى گياهى سود حاصل از ارزش افزوده را به دست بياوريم و در مقابل محصولات ساخته شده از همين گياهان دارويى را با قيمت چند برابر بيشتر به كشور وارد مى كنيم». اين نكته در سخنان يك كارشناس مسؤول گياهان دارويى وزارت جهاد كشاورزى نيز مشهود است: «اگر فرآورى اين گياهان انجام شود مى تواند ارزش افزوده دو تا سه برابر داشته باشد». او اشكال كار را در تازه بودن رويكرد به مصرف گياهان دارويى و فقدان سرمايه گذارى در اين زمينه مى داند. اين مسأله از چنان سردرگمى اى در بازار گياهان دارويى كشور خبر مى دهد كه هند، پاكستان و افغانستان را در شمار مهم ترين صادركنندگان گياهان دارويى به كشور قرار داده است.
* * *
گذشته از مشكلات مربوط به صادرات گياهان دارويى، در داخل كشور و براى مصرف كننده داخلى همچنان ناهماهنگى و بى نظمى در معرفى و ارائه داروهاى گياهى سبب به وجود آمدن احساس غريبگى مردم به ويژه در نسل جوان با گياهان دارويى و مصرف آنها شده است.
به عقيده محمود بهراميان داروساز «از يك طرف نسل جديد و جوان آن طور كه بايد با انواع گياهان سنتى دارويى كشور و موارد مصرف و فوايد آنها آشنا نيست و از طرف ديگر گاه با تبليغات نادرست به بزرگ نمايى فوايد اين گياهان اقدام شده است». آشناترين مثال كه به نظر دكتر بهراميان مى آيد: «تبليغات بيش از اندازه درباره داروهاى گياهى ترك اعتياد و چاقى و لاغرى است». او در ادامه مى گويد: «على رغم اثرات مثبتى كه اغلب گياهان دارويى در بدن با مصرف بجا و صحيح دارند، اما من با تبليغات بيش از اندازه درباره فوايد اين داروها در مواردى مثل رفع چاقى يا اعتياد صددرصد مخالفم. به عنوان مثال سازندگان داروهاى گياهى ضدچاقى مدام بر اين نكته تأكيد مى كنند كه اين گياهان سوزاننده چربى ها هستند ولى موضوع اين است كه اين داروهاى گياهى علاوه بر چربى هاى مضر مى توانند چربى ها و سلول هاى مفيد را هم از بين ببرند. يا مصرف بى رويه اين داروها براى هدف هايى نظير لاغرى يا ترك اعتياد مى تواند به افزايش فشارخون و ضربان قلب بينجامد. از طرفى گاهى نيز برخى مردم تحت تأثير باورهاى قديمى و تبليغات حول محور گياهان دارويى، قبل از مراجعه به پزشك و تشخيص دقيق بيمارى و شروع به درمان با داروهاى شيميايى كه در مورد برخى بيمارى ها مثل فشارخون بالا ضرورى است، خود اقدام به مراجعه به عطارى ها و مصرف گياهان دارويى به توصيه آنها مى كنند، كه اين كار علاوه بر عقب انداختن تشخيص بيمارى و مهار به موقع آن، يك پوشش ثانوى و ظاهرى براى فرد به وجود آورده و موجب رضايت وى مى شود كه در نتيجه با عدم تشخيص به موقع بيمارى او در آينده با مشكلات بيشتر و ريشه اى ترى ظاهر خواهد شد».
رشد بى قاعده عطارى ها و روى آوردن گروهى به اين حرفه كه به اطلاعات كافى درباره آن نيز مجهز نبودند و از طرفى به خود اجازه تجويز داروى گياهى را به مشترى مى دادند، مشكلات عمده اى از جمله بى اعتمادى به مصرف گياهان دارويى را در ميان مردم و مصرف كنندگان موجب شد. طبق تحقيق مرضيه هدايتى مقدم، در كشور فقط ۵۰۰ نوع گياه دارويى معطر وجود دارد كه هركدام از آنها داراى شناسنامه مشخصى از لحاظ گياه شناسى، خواص دارويى و موارد مصرف هستند و كسى كه به اين حرفه وارد مى شود، دستكم نه همه اين گياه ها، بلكه در مورد پرمصرف ترين و رايج ترين آنها بايد اطلاعات كامل و صحيح داشته باشد، اما بى ضابطه بودن حرفه عطارى و حتى در مقاطعى سودآور بودن آنها، موجب بازگشايى انواع عطارى هاى شيك در نقاط مختلف شهرها و فروش بى حساب و كتاب گياهان دارويى به مردم شد. در گذشته هم البته عرضه و فروش گياهان دارويى از طريق همين عطارى ها صورت مى گرفت ولى آن زمان تعداد اين عطارى ها كم بود و افرادى كه اقدام به توزيع گياهان دارويى و طب سنتى مى كردند، كم و سرشناس بودند ضمن آن كه اطلاعات كاملى درباره كاربرد و نتيجه مصرف اين گياهان داشتند، اما با افزايش اين مكان ها و عدم نظارت بر نحوه عملكرد آنها، نه فقط پزشكان مردم را از مراجعه به اين مراكز منع مى كردند، بلكه مردم نيز با چند بار مراجعه و گرفتن اطلاعات غلط و در نتيجه رسيدن به نتيجه عكس، نسبت به درمان با طب سنتى و گياهان دارويى بدبين شدند».
از اواخر سال گذشته، مسؤولان بهداشتى، عطارى ها را از تجويز گياهان دارويى منع كردند. در واقع هنوز اذهان مردم و به ويژه نسل هاى جوان با فوايد و آثار مفيد مصرف گياهان دارويى آشنا نشده، سودجويى و عدم آگاهى عده اى، موجب پررنگ تر شدن بدگمانى ها به مصرف گياهان دارويى شد. به اين ترتيب وزارت بهداشت در اقدامى پيشگيرانه، و با اين استدلال كه عطارى ها فقط يك صنف هستند و هنوز ضابطه خاصى براى راه اندازى آنها مشخص نشده اعلام كرد عطارى ها نبايد داروى گياهى تجويز كنند». با توجه به اين كه جمع آورى، نگهدارى، مراقبت و منطقه برداشت گياهان دارويى در درمان توسط آنها مهم است، در برخى عطارى ها بدون توجه و آگاهى به اين موارد گياهانى به مشتريان توصيه مى شود كه فاقد ارزش درمانى اند.
اقدام وزارت بهداشت در استفاده از گياهان دارويى براى ساختن برخى داروهاى جايگزين شيميايى به صورت استاندارد و در بسته بندى هاى بهداشتى و ارائه آنها از طريق داروخانه ها و با تجويز پزشكان بخشى از اقدامى است كه مسؤولان بهداشتى كشور مى توانند براى آشتى ميان مردم و مصرف گياهان دارويى به كار ببرند. به گونه اى كه تاكنون حدود ۱۶۰ نوع داروى گياهى توليد و به داروخانه ها عرضه شده است.
دكتر محمود بهراميان، داروساز معتقد است: «اين قبيل اقدامات در طولانى مدت هم به نفع مردم و هم به نفع صنعت گياهان دارويى كشور خواهد بود چرا كه در برخى موارد كه داروى گياهى به شكل دست ساز در محيط هاى غيربهداشتى ساخته و آماده مصرف مى شود، نه فقط از لحاظ درمانى فاقد ارزش است، بلكه از لحاظ بهداشتى نيز نمى تواند مورد تأييد باشد وحتى امكان اين كه مصرف آنها فرد را به بيمارى هاى ميكروبى، قارچى و انگلى مبتلا كند، وجود دارد. همچنين ما با مواردى روبروييم كه آن دسته از فروشندگانى كه از دانش و تبحر و تجربه كافى در اين زمينه برخوردار نيستند، با تشخيص و تجويز نادرست داروهاى گياهى، موجب تشديد بيمارى فرد شده اند». براى رفع چنين مشكلى دكتر بهراميان ضمن اعمال قوانين و ضوابط بيشتر و دقيق تر بر كار عرضه كنندگان داروهاى گياهى مردم را به داشتن دقت و احتياط به هنگام مصرف گياهان دارويى و توجه به مجوز توليد، پروانه ساخت و علامت استاندارد آنها دعوت مى كند.