|
زنان تاريخ ساز
«زينب پاشا» اسطوره مقاومت زن ايرانى
|
|
|
مهرداد خوشكار مقدم زن در فرهنگ ملى - اسلامى ايران، مظهر وفا ، پاكدامنى ، مديريت ، تلاش و از خود گذشتگى است اگرچه در برهه هايى از تاريخ پرفراز و نشيب كشورمان جز گوشه اندرونى مردان، جايى بهتر نداشته است. زن ايرانى از ديرباز در مبارزات ضداستبدادى و ضداستعمارى ، پا به پاى مردان حضورى فعال يافته و در عرصه زندگى، نقش محورى مديريت را برعهده داشته است، چنانكه اين خصيصه هم اكنون نيز در زنان ايلاتى و كرد و لر و آذرى و ... به يادگار مانده است. در همين حال گرچه امروزه با پس رفتن انديشه هاى متحجرانه، نقش زنان با خودباورى و مبارزات مدنى در عرصه هاى سياسى، اجتماعى ، علمى و فرهنگى پررنگتر گشته است اما در روزگارانى كه زن به عنوان «ضعيفه» و «ناقص العقل» و بخشى از «اموال شوهر» در چارديوارى خانه ها محبوس مى گرديد، تاريخ ايران شاهد درخشش شيرزنانى است كه براى هميشه نامشان جاودان مانده است. كارشناسان معتقدند ، تاريخ نگارى ايران، اغلب مردان را مورد توجه قرار داده و جايى براى نقش آفرينى «زن ايرانى » وجود نداشته است. «زينب پاشا» و مبارزه عليه بيداد قاجار: از جمله زنان مبارزى كه در تاريخ معاصر ايران تا حدود بسيارى ناشناخته مانده و اطلاعات چندانى از زندگى وى در دست نيست ، زنى است تبريزى به نام «زينب پاشا» كه به تنهايى نهضتى ماندگار و غرورآفرين بر پا ساخت. زينب پاشا كه در منابع گوناگون با نامها و القابى چون: «بى بى شاه زينب»، «زينب باجى» ، «ده باشى زينب» و «ائل قيزى» از او ياد شده است، فرزند «شيخ سليمان» از مردان تهى دست محله «عموزين الدين» تبريز بود. از تاريخ تولد، دوران كودكى و جوانى وى مطلبى در منابع تاريخى ذكر نشده است اما نام «زينب پاشا» در جريان قرارداد استعمارى رژى و آغاز مبارزات ضداستبدادى و ضداستعمارى وى براى هميشه در تاريخ ثبت گرديد. واقعه قرارداد استعمارى رژى يا همان واگذارى امتياز تنباكو به دولت انگلستان اتفاقى بود كه در دوران قاجار رخ داد. عصرى كه شاه به عنوان «مالك كشور» بدون هيچ قيد و بندى اموال ملى را در اختيار بيگانگان قرار مى داد، سال ۱۲۶۳ شمسى زينب و گروه وى مبارزات خود را آغاز كرده و از اواخر دوره ناصرى تا زمامدارى مظفرالدين شاه در صحنه سياسى آن دوران به نقش آفرينى پرداخته اند. «زينب پاشا» و بستن بازار تبريز: پس از انتشار اخبار انعقاد قرارداد واگذارى امتياز تنباكو به دولت استعمارى انگلستان توسط چند روزنامه نگار تبريزى، اين شهر نخستين كانون مبارزه و مخالفت با اين قرارداد در كشور گرديد. در پى فتواى مجتهد تبريزى بيش از ۲۰ هزار تن از مردم تبريز در اعتراض به قرارداد رژى شورش كرده و با بستن بازار و حمله به چند مركز دولتى مخالفت خود را با آن اعلام كردند. اما مدتى از اين حركت نگذشته بود كه سربازان مسلح ناصرالدين شاه به سرعت در سطح شهر تبريز مستقر شده و ضمن سركوب و متفرق كردم مردم، بازاريان، شهر را با زور و تهديد اسلحه مجبور به بازكردن مغازه ها مى نمايند. در همين حال زينب پاشا به همراه گروه خود به بازار تبريز ريخته و ضمن درگيرى با مأموران، بازاريان را نيز دوباره مجبور به تعطيلى بازار مى كنند. حركت ديگر زينب پاشا در جنبش مردم عليه گرسنگى و قحطى در سالهاى انقلاب مشروطه متبلور مى شود. « احتكار » در سالهاى انقلاب مشروطيت در تبريز و آذربايجان بلاى جان فقيران شده بود و محتكران و گرانفروشان از به ذلت نشاندن مردم ، پولهاى كلان به جيب مى زدند. در اين مقطع نيز قيام زنان تبريز به رهبرى زينب پاشا آغاز مى شود. زينب و هوادارانش محتكران را شناسايى كرده و به انبار آنان حمله مى كردند. آنان آرد و گندم را از انبار بيرون كشيده و بين فقراى شهر و روستاهاى اطراف پخش مى كردند. برخى منابع تاريخى از فعال بودن ۳هزار زن در كنار زينب پاشا براى مبارزه با محتكران سخن به ميان آورده اند. سخنرانى هاى آتشين زينب و شخصيت كاريزماتيك وى در فرهنگ و تاريخ آذربايجان به گونه اى تأثيرگذار و ماندگار شده كه حتى در مثل ها و اشعار فولكلور مردم اين ديار نيز جاى گرفته است. ... و پايان نامعلوم يك مبارز: همچنانكه از اوايل زندگى زينب پاشا اطلاعى در دست نيست سرنوشت وى نيز در منابع تاريخى در هاله اى از ابهام قرار گرفته است. نوشته اند كه اواخر عمربا معيت همراهان قصد اعتكاف در كربلا مى نمايد. هنگام عبور از مرز مورد آزار و اذيت سربازان مرزى قرار مى گيرند كه وى على رغم سن زياد به همراه يارانش قرارگاه مرزى را با خاك يكسان مى نمايد. وى از آنجا به كربلا رفته و از آن تاريخ نشانه اى از وى وجود ندارد... منابع: - زينب پاشا، پيشتاز بيدارى زن در عصر بيدادى قاجار - نوشته دكتر سيروس برادران شكوهى ، محقق و استاد سابق گروه تاريخ دانشگاه تبريز - زينب پاشا، زن اسطوره اى آذربايجان ، نوشته على كريمى - شيرزنى به نام زينب پاشا، نوشته عليرضا مدديان
|