يوسف ناصرى

استفاده بهينه از منابع موجود، يكى از دغدغه هاى فعالان وصاحبنظران عرصه محيط زيستى و توسعه پايدار است. مطابق آخرين گزارشهاى بانك جهانى حدود ۱۶ درصد از برق توليدى در ايران هدر مى رود و از اين نظر در ميان كشورهاى خاورميانه و آسياى مركزى كشور ما در رتبه چهارم قرار دارد و كشورهاى يمن و قزاقستان در شمار كشورهايى قلمداد شده اند كه بيشترين حد و اندازه  هدردادن برق را به خود اختصاص داده اند.
مقوله صرفه جويى در حوزه هاى مختلف قابل اعمال است ولى ظاهراً شيوه هاى كارآمد صرفه جويى در ايران چنانكه بايد و شايد مورد توجه قرار نگرفته است. يكى از روشهاى اعمالى كه در ساليان گذشته در كشور ما براى صرفه جويى در منابع پيگيرى مى شد، تغيير ساعت بوده است. آيا اينكه تغيير ساعت مى تواند راهكارى مناسب براى آن هدف باشد جاى سؤال است.
در گفت وگو با جعفر صادقى نامور متخصص آمار و حساب هاى اقتصادى و مدير بخش مشاوره به دولت مؤسسه «گروه كارشناسان ايران» درباره ميزان امكان صرفه جويى منابع و به گونه اى حفاظت از محيط زيست مباحث مختلفى مطرح شد كه مى خوانيد:
مؤسسه «گروه كارشناسان ايران» مشاوره و طراحى «مديريت سبز» ايران را از جانب سازمان حفاظت محيط زيست عهده دار بوده است. به طور كلى اين گروه چه هدفى را پيگيرى مى كرد؟
در سالهاى گذشته بحثى در هيأت دولت، براى كاهش هزينه هاى دولت و اعمال سياست هاى مصرف بهينه مواد و حفاظت از محيط زيست مطرح شده بود و در نهايت مطابق بند پ تبصره ۲۰ قانون بودجه سال ۱۳۸۲ شمسى سازمان حفاظت محيط زيست و سازمان مديريت و برنامه ريزى كشور مكلف به تهيه آيين نامه اجرايى برنامه مديريت سبز شدند. برنامه مديريت سبز شامل مديريت مصرف انرژى،آب، مواد اوليه تجهيزات مثل كاغذ، كاهش مواد زائد جامد و بازيافت آن مى شد. تحت عنوان نظام مديريت سبز، به دستگاههاى عمومى اجازه داده شد ۲‎/۵ در هزار از بودجه شان را صرف استقرار اين نظام كنند.
اجراى آن مصوبه به سازمان حفاظت محيط زيست واگذار شد ولى اين سازمان، ابزار لازم را براى اجراى اين برنامه نداشت. به همين دليل، سازمان با گروه كارشناسان ايران وارد مذاكره شد. گروه كارشناسان ايران هم براى اجراى اين برنامه، پروژه را تعريف كرده و وارد عمل شد.
فكر اوليه براى استقرار چنين نظامى از كجا گرفته شده بود؟
نظام مديريت سبز در راستاى تحولات جهانى مربوط به مفاد «دستور كار ۲۱» سازمان ملل متحد براى حفظ محيط زيست، كاهش هزينه ها و ارتقاى بهره ورى و استفاده بهتر از امكانات موجود به اجرا درآمد.
در اجلاس زمين يا اجلاس ريو كه در سال ۱۹۹۲ در شهر ريودوژانيرو برزيل برگزار شد، دستور كار ۲۱ (Agenda21) در چهل فصل تدوين گرديد. عدد ۲۱ هم به منزله ورود به قرن ۲۱ در نظر گرفته شد. در آن اجلاس سران كشورها، نسبت به مسائل مختلفى و از جمله تخريب محيط زيست اظهار نگرانى كردند.
اصول كلى دستور كار ۲۱ جهت دستيابى به توسعه پايدار در تمامى ابعاد است و راه حل ها و طرز تفكرهاى پايدار كه در درازمدت قابل اجرا هستند را توصيه مى كند. همچنين بر اين موضوع تأكيد دارد كه كليه مردم در تمامى كشورها بايد تغييرات لازم را همزمان انجام دهند. تمام كارهايى كه بايد صورت پذيرد احتياج به زمان دارد و همه بايد در جهت سازماندهى به اين مسأله اقدام لازم را به عمل آورند. در اجراى دستور كار ۲۱ با توجه به تأكيد بر نيروهاى مردمى تحت پوشش تشكل هاى غيردولتى (NGOS) نقش ويژه اى به شهردارى ها به عنوان مقامات محلى تفويض شده است كه در راستاى اهداف توسعه پايدار حمايت هاى لازم را انجام دهند.
در سال ۱۹۹۲ مقرر شد كليه كشورها اقداماتى را كه ظرف ۱۰ سال در مورد مصرف بهينه مواد و حفظ محيط زيست انجام مى دهند در اجلاس سال ۲۰۰۲ بازگو كنند. در شهريورماه ۱۳۸۱ (سپتامبر ۲۰۰۲) اجلاس ژوهانسبورگ يا «ريو + ۱۰» با حضور بيش از يكصدهزار نفر از سراسر جهان برگزار شد. در اين اجلاس علاوه بر تأكيد بر مصوبات اجلاس ريو، در مورد بهبود زندگى مردم فقير، جلوگيرى از تخريب محيط زيست و رفع معضلات مختلف تصميماتى اتخاذ شد.
البته تا سال ۲۰۰۲ اقدامات جدى در كشور ما در اين زمينه انجام نشده بود. عمدتاً تعدادى مؤسسات غيردولتى تشكيل شد ولى از سال ۲۰۰۲ به بعد، به صورت جدى به اين مسأله توجه شد.
در قانون بودجه سال ۱۳۸۲ و عيناً در سال ۱۳۸۳ استقرار نظام مديريت محيط زيستى، كاهش مصرف حامل هاى انرژى، كاهش مصرف آب، كاهش مصرف كاغذ و مسائلى از اين قبيل مورد توجه قرار گرفت.
با توجه به اينكه هر ۱۰ سال يك بار مقرر شده يك اجلاس برگزار شود، دولت ايران تصميم گرفت اقداماتى انجام دهد تا در كنفرانس هاى بعدى و از جمله در سال ۲۰۱۲ دستاوردهايى براى ارائه داشته باشد. درقانون برنامه چهارم توسعه هم به اين مقوله توجه شده است.
در دو سالى كه ما با سازمان حفاظت محيط زيست قرارداد داشتيم، اقدامات متنوعى انجام داديم. اول اينكه ۱۲ دستورالعمل و راهنماى اجراى نظام محيط زيست و مديريت سبز از جمله براى وزارتخانه ها و سازمانهاى دولتى، واحدهاى توليدى و صنعتى، مراكز اقتصادى و تجارى، مراكز توريستى و گردشگرى، مراكز فرهنگى و ورزشى، مراكز پژوهشى و آموزشى تهيه كرديم. يك سايت اينترنتى راه اندازى كرديم و ماهيانه يك خبرنامه چاپ مى كرديم ولى از ابتداى سال ۱۳۸۴ كه قرارداد ما تمام شد، با توجه به علاقه اى كه به اين كار داشتيم اين فعاليت ها را ادامه داديم و در اواسط سال ۱۳۸۴ فعاليت در اين زمينه را متوقف كرديم. چون ما يك مؤسسه خصوصى بوديم و بيش از آن نمى توانستيم هزينه كنيم.
عمل به مفاد ۱۲ دستورالعمل دولت سبز چه نتيجه اى مى توانست دربرداشته باشد؟ يا اينكه پيشنهاد هاى شما اجرا شد و به فرض لامپ هاى كم مصرف جايگزين لامپ هاى پرمصرف گرديد؟
ما آنها رابه صورت وسيع در اختيار دستگاهها و نهادهاى دولتى درسطح كشور قرار داده و در حد امكان آموزش هايى را ارائه كرديم. در آن مدت سمينارهاى آموزشى متعددى هم برگزار مى كرديم. فعاليت هاى حدود ۲۰ دستگاه و سازمان دولتى را در زمينه استقرار مديريت سبز پيگيرى كرديم. اما ما اطلاعى از اين نداريم كه پيشنهادهايى كه براى صرفه جويى در مصرف برق، آب، بنزين و كاغذ داريم مورد توجه قرار گرفت و به اجرا درآمد يا خير.
محورهاى كلى نظام مديريت سبز كه شما دنبال مى كرديد، شامل چه مواردى مى شد؟
اقدامات ما براى صرفه جويى از مصرف برق، آب، كاغذ و سوخت بود.
فقط مسأله صرفه جويى بود؟
صرفه جويى به مفهوم كم مصرف كردن نبود بلكه ما مفهوم بهينه مصرف كردن را درنظر داشتيم. ما اگر بتوانيم بهره ورى بيشترى به دست بياوريم اشكالى ندارد كه بيشتر هم مصرف كنيم.
درواقع بهره ورى نسبت «ستانده» به «داده» است. هرچقدر اين نسبت افزايش پيداكند، ميزان بهره ورى هم بالاتر مى رود.
البته ممكن است برخى بهينه مصرف كردن را خساست به حساب بياورند و درمواردى هم ديده شده كه مسؤولى با دستوراتى كه داده، دستگاه و سازمانى را فلج كرده است. فرض كنيد اگر بگويند «كپى» اصلاً گرفته نشود، اين كار به فعاليت هاى سازمان لطمه مى زند. «اما» مى توانيم كارى كنيم كه كپى گرفتن، نظام مند باشد.
مثلاً كارى كه در وزارت مسكن و شهرسازى انجام مى شد و از اين طريق، حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد در مصرف كاغذ صرفه جويى به عمل آمد.
ما مى گوييم از دو رو و دوطرف كاغذ مى توان استفاده كرد. اين كارى است كه در «گروه كارشناسان ايران» هم اجرا مى شود. ما گفته ايم كارما نوشتن است و هرچقدر هم مى خواهيد كاغذ مصرف كنيد ولى به صورت بهينه و از تمام فضاى كاغذ استفاده كنيد. منظور از بهينه مصرف كردن اين است.
درمورد مصرف برق، آب، كاغذ و بنزين ازچه طرقى امكان بهينه مصرف كردن در سازمان هاى دولتى امكانپذير بود؟
ما به منظور برآورد ميزان صرفه جويى در اين چهارمورد، طرح ويژه اى را جهت اندازه گيرى مستقيم مصرف و مقايسه نتايج حاصل با شرايط پس از پياده سازى نظام مديريت سبز به اجرا درآورديم. دراين خصوص پنج دستگاه و نهاد عمومى «ساختمان مركزى وزارت مسكن و شهرسازى»، «ساختمان ادارى شهرجديد پرند»، «ساختمان مركزى سازمان بازيافت»، «ساختمان شماره ۲ پژوهشكده صنايع رنگ» و «ساختمان مركزى شهردارى منطقه۶» را انتخاب كرده و ميزان مصرف بنزين، برق، آب و كاغذ آنها را بررسى كرديم. انتخاب اين پنج دستگاه به گونه اى صورت گرفت كه نمونه مناسبى از كل دستگاههاى عمومى باشد. آب، برق، كاغذ و بنزين از موارد عمده مصرفى دستگاههاى عمومى است و از اين جهت كارشناسان ما اقدامات خاصى را دراين زمينه انجام دادند.
در زمينه مصرف برق در دستگاههاى عمومى موارد متعددى ازقبيل روشنايى، سيستم هاى گرمايش و سرمايش، ماشين آلات ادارى شامل كامپيوتر، دستگاه تكثير و ماشين حساب را دربرمى گيرد كه در هر زمينه با اقدامات خاصى مى توان ميزان مصرف را بهينه كرد. در اين بررسى صرفاً ميزان مصرف برق براى روشنايى مدنظر قرارگرفته است.
از آنجا كه تفكيك مقدار مصرف براى روشنايى، از ساير مصارف برق ازطريق قبض هاى برق امكانپذير نبود، اقدام به اندازه گيرى مستقيم مصرف لامپ ها كرديم.
به اين منظور تعداد لامپ ها و مهتابى هاى مورداستفاده در اين پنج دستگاه با ثبت نوع و ميزان مصرف آنها به روش سرشمارى توسط كارشناسان دبيرخانه دولت سبز مورد آمارگيرى قرارگرفت و مقدار مصرف وسايل مذكور براى ساعات كار ادارى محاسبه شد.
ازجمله در ساختمان مركزى وزارت مسكن وشهرسازى كه تعداد كاركنان آن به ۳۰۶ نفر بالغ مى شد، تعداد ۱۷۰۰ مهتابى ۴۰ وات، تعداد ۷ هزارمهتابى ۲۰ وات، تعداد ۱۸۰ لامپ ۱۰۰ وات، پنج لامپ ۲۰۰ وات، چهار لامپ ۲۵۰ وات، يك لامپ ۳۰۰ وات، تعداد ۲۲۰ لامپ شمعى ۴۰ وات و ۱۶۸ عدد لامپ كم مصرف ۱۸ وات وجودداشت كه در ساعات ادارى هم روشن بودند كه تعداد كل آنها هم ۹ هزار و ۲۷۸ عدد بود. در چهار سازمان و نهاد دولتى ديگر همين كار صورت گرفت.
با احتساب ساعات فعاليت روزانه دستگاههاى فوق و فرض ۲۵۰ روز متوسط ايام كارى در سال ميزان مصرف سالانه محاسبه شد و هزينه مصرف هر كيلووات ساعت را ۵۰۰ ريال درنظر گرفتيم.
كل مقدار مصرف پنج دستگاه و نهاد دولتى تحت نظر با ۵۸۰ كارمند بالغ بر ۴۰۴ و ۶۱۳ كيلووات ساعت و مصرف سرانه ۱۰۵۸ كيلووات ساعت مى شد. كل هزينه مصرف برق (روشنايى) اين دستگاهها ۳۰۶ ميليون و ۷۰۲ هزارريال و هزينه سرانه روشنايى هم ۵۲۲ هزار و ۸۰۰ ريال مى شد.
ما مى خواستيم بدانيم اگر لامپ هاى كم مصرف را جايگزين انواع ديگر لامپ كنيم چه مقدار صرفه جويى در مصرف برق (روشنايى) حاصل مى شود.
هزينه تعويض لامپ ها را با لامپ كم مصرف هم حساب كرديم و درنهايت ميزان صرفه جويى در مصرف برق (روشنايى) آن پنج دستگاه را به كل دستگاهها و نهادهاى دولتى تعميم داديم و به نتايج قابل توجهى رسيديم، لذا ميزان صرفه جويى برق بر اثر صرفاً تعويض لامپ هاى روشنايى با لامپ هاى كم مصرف حدود ۲۷‎/۲ درصد از مصرف عمومى (دولتى) و ۳‎/۳ درصد از كل برق مصرفى كشور خواهدكاست.
ارزش ريالى صرفه جويى برق از محل تعويض لامپ ها درطول يك سال بالغ بر ۱۷۱۸ ميلياردريال مى شود و كل هزينه سرمايه گذارى براى اجراى طرح فوق برابر با ۴۸۹ ميلياردريال برآورد گرديد.
براى بهينه نمودن مصرف آب هم صرفاً به اندازه گيرى مصرف از شيرهاى آب در چند مورد اكتفا كرديم. زمان سنجى استفاده از شيرهاى آب نشان مى داد كه متوسط زمان مورد نياز براى شست و شوى دست ۲۰ثانيه، متوسط زمان مورد نياز براى وضو گرفتن ۴۰ثانيه، آب مصرفى در هر ۱۰ثانيه حدود يك ليتر، متوسط دفعات شست وشوى دست كاركنان ۲بار در روز، متوسط استفاده از فلاش تانك به وسيله كاركنان يك بار در روز، متوسط ظرفيت فلاش تانك ۱۰‎/۸ليتر، متوسط مصرف آب در آبدارخانه ۱۴۰ليتر در روز، متوسط تعداد ارباب رجوع استفاده از دستشويى هاى پنج دستگاه سه برابر كاركنان آنها و متوسط تعداد ارباب رجوع استفاده كننده از فلاش تانك دستشويى ها يك سوم ارباب رجوع استفاده كنندگان از دستشويى ها و مصرف سرانه هر نفر از مصرف آبدارخانه ۱۰ليتر است. كل مصرف روزانه آب اين پنج دستگاه بالغ بر ۲۷هزار و ۴۲۰ و طى سال و به مدت ۲۵۰روز هم ۶ميليون و ۸۵۵هزار ليتر است. كارشناسان مشاور دولت سبز اقدام به اندازه گيرى مشابه در محلهايى كردند كه از شير آب هوشمند استفاده مى شد. نتيجه بررسى نشان داد ميزان مصرف با استفاده از شيرهاى هوشمند حدود ۵۰درصد آب را كاهش مى دهد.
در اين صورت كل مصرف روزانه ۵دستگاه از ۲۷‎/۴۲۰ليتر در حال اوليه به ۱۹‎/۸۷۲ليتر در صورت تعويض شيرهاى آب به شير هوشمند كاهش پيدا مى كند و مصرف سرانه آب هم از ۴۷‎/۲ به ۳۴‎/۲۷ ليتر در روز مى رسد و با محاسبات دقيقى كه انجام داديم به اين نتيجه رسيديم كه در صورت تعويض شيرهاى آب در كل دستگاهها و نهادهاى عمومى و دولتى طى يك سال حدود ۱۰ميليون و ۴۴۸هزار مترمكعب صرفه جويى آب در موارد ذكر شده به دست مى آيد و از طريق جايگزينى شيرهاى هوشمند در دستشويى ها مى توان ۰‎/۴درصد در كل مصرف آب نقاط شهرى كشور صرفه جويى كنيم.
در مورد كاغذ هم بررسى هاى خاصى انجام شد. بررسى هاى كارشناسان دبيرخانه دولت سبز در آن پنج دستگاه و تجربه به دست آمده در برخى دستگاهها حاكى از آن است كه با استفاده از دو روى كاغذ در گزارشها و مقالات و تجميع كار تكثير و ايجاد امكان نظارت بر آن، استفاده از كاغذ يك رو سفيد براى پيش نويس ها و آموزش كاركنان در زمينه استفاده بهينه از كاغذ در دستگاههاى عمومى مصرف سرانه كاغذ از ۲۱۳۰ برگ به ازاى هر كاركن در سال ۱۳۸۲ به ۱۱۷۰ برگ A4 كاهش مى يابد و ميزان صرفه جويى كاغذ از طريق دستگاههاى عمومى برابر با ۱۳۲۷ ميليون برگ برآورد گرديد و دست كم ۸۰ميليارد ريال صرفه جويى مى شود. در مصرف بنزين هم با توجه به تعداد ۱۳۲هزار وسيله نقليه در اختيار دستگاههاى دولتى و مصرف ساليانه ۲۷۵ميليون ليتر، در صورت سرويس و نگهدارى اين خودروها مقدار بنزين قابل صرفه جويى برابر با ۸۲‎/۵ميليون ليتر به دست مى آمد.
شما در مورد اينكه با تغيير ساعت احياناً مقدار صرفه جويى صورت مى گيرد كارى هم انجام داديد؟
ما در مورد تغيير ساعت كار خاصى انجام نداديم ولى بر اين اعتقادم كه نسبت به ساير كشورها، ما در مصرف مواد و انرژى به صورت، بى رويه عمل مى كنيم. سرانه مصرف ما چه در زمينه انرژى و چه در رابطه با آب و برق، با هيچ جاى دنيا قابل مقايسه نيست. تصور ما اين بود كه آموزشهايى كه در سازمانهاى دولتى ارائه مى  دهيم اين فايده را هم دارد كه همان افراد در منزل خودشان هم به فكر صرفه جويى باشند.
در كتابهاى درسى هم آموزشهاى لازم ارائه شود و كار فرهنگى صورت بگيرد. ما بسيارى از مطالب آموزشى را از بروشورها و دستورالعمل هاى كشور سوئد گرفتيم. در آنجا ضمن اينكه آموزش دادن و كار فرهنگى پيگيرى مى شود، زيرساخت ها نيز به گونه اى است كه از هدر رفتن منابع جلوگيرى مى كند. در كشورى مثل سوئد در مورد نحوه و چگونگى ساخت و سازها و نحوه رفتار و مصرفشان مطالعات دقيقى انجام شده است و اينقدر هم انرژى گران است و تحقيقاتى كه انجام مى دهند در اين زمينه ها ارزشمند است.
در اتاق شما كه يك پنجره بزرگ دارد و قاعدتاً در اين روز آفتابى بايد از نور طبيعى استفاده شود، لامپ ها روشن است و پرده ها مانع ورود نور آفتاب به اتاق مى شوند. شما فكر مى كنيد اگر تغيير ساعت هم اتفاق بيفتد در مصرف برق صرفه جويى حاصل مى شود؟
بسياى از كارهاى ما از روى عادت است و در حقيقت مى تواند اينجور نباشد. در واقع حرف شما درست است. اگر قرار باشد در يك روز آفتابى، مصرف برق ما تقليل پيدا نكند مى توان نتيجه گرفت كه با جابه جايى ساعت در مقدار مصرف برق در روشنايى محل كار صرفه جويى خاصى حاصل نمى شود. ما بايد ياد بگيريم چگونه از انرژى خورشيد يا نور طبيعى در روز استفاده بهينه را به عمل بياوريم. اگر بخواهيم از نور خورشيد بيشترين استفاده را ببريم معنى اش اين مى شود كه حداقل از نور لامپ استفاده نكنيم. اين را بايد ياد بگيريم و قبول كنيم كه در حال حاضر چنين چيزى را نمى دانيم و يا به درستى اجرا نمى كنيم.