|
به بهانه روز ملى خليج فارس
راهى براى نجات ماهى ها و مرجان ها
|
|
|
وفا شمس
ماهى ها زير آب مى رقصند. آنجا در اعماق خليج فارس كه از پرتنش ترين حوزه هاى دريايى جهان محسوب مى شود. مرجان هاى دريايى به زندگى شگفت انگيز خويش ادامه مى دهند. بالاى سرشان نفتكش هاى غول پيكر با هزاران بشكه ماده سياه و چرب خطرى براى اين موجودات شكوهمند آبزنى محسوب مى شوند. دهم ارديبهشت ماه روز ملى خليج فارس است. خليجى كه سعى فراوانى شد تا نامى ديگر بر آن نهاده شود اما پيشينه تاريخى جعل شدنى نيست. اگر گمان كنيم كه براى حفظ اين حوزه گسترده آبى تنها بايد بر حفظ نام آن تلاش داشت به بيراهه رفته ايم. خليج فارس به توجهى بيش از اين نياز دارد. محيط زيست منطقه فوق در خطر است. بيش از يك سال پيش، به منظور همسويى همه امكانات و نيروهاى ملى براى كمك به توسعه پايدار، حفظ ارزشها و ميراث فرهنگى و تاريخى خليج فارس و حفظ تعادل زيست محيطى منطقه شوراى فرهنگى كشور بنا به درخواست وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، سالروز خروج نيروهاى بيگانه از جزيره هرمز و خليج فارس را به عنوان روز ملى خليج فارس معرفى كرد تا جلوى تحركات مسمومى كه بنيانگذار آن انگليسى ها بودند گرفته شود. ولى اين تمام ماجرا نيست.
كوسه ها رفتند ... لاك پشت ها هم مى روند
برخى كارشناسان محيط زيست، خليج فارس را آلوده ترين درياى جهان مى دانند. به نظر مى رسد براى حفظ ارزشهاى جغرافيايى و زيستى آن بايد تلاش بسيار گسترده از آنچه اعمال مى شود صورت پذيرد. على اصغر رمضانپور، كارشناس مسائل محيط زيست و خليج فارس مى گويد: «چندين عامل منطقه فوق را تهديد مى كند. نخست آلودگى نفتى است كه خود به دو بخش آلودگى هاى با منشأ طبيعى و آلودگى هاى ناشى از فرايند استخراج نفت و حمل ونقل تقسيم مى شوند. پساب هاى صنعتى و مسكونى نيز دومين عامل هستند. فاضلاب هاى بندرعباس به خليج فارس مى ريزند كه خطر بزرگى براى منطقه محسوب مى شود.
از نظر رمضانپور حجم حوزه هاى آبريز به خليج فارس مانند شور، ميناب، دز و كارون به دليل سدسازى كاهش يافته اند كه بالارفتن شورى آب خليج فارس را به دنبال داشته است. چهارمين مورد به آلودگى هاى ناشى از فعاليت كشتيرانى از طريق پسامدهاى كشتى ها به دليل رعايت نكردن استانداردهاى تخليه برمى گردد و در نهايت شيوه هاى غلط صيد.
بد نيست بدانيد نسل بعضى گونه هاى كوسه ها منقرض شده و لاك پشت ها نيز به دليل رعايت نكردن استانداردهاى شيلات در معرض خطر جدى قرار دارند.
سيدمحمد باقر نبوى، يكى از كارشناسان برجسته محيط زيست دريايى سازمان حفاظت محيط زيست چندى پيش در مصاحبه اى گفت: «حمل و نقل بيش از ۶۰ تا ۶۵ درصد نفت جهان از طريق تنگه هرمز صورت مى گيرد كه سبب آلودگى هاى فراوانى شده است. اكثر اكوسيستم هاى مرجانى و بسترهاى صخره اى در معرض خطر قرار گرفته اند كه البته علت آن عمدتاً صيد بى رويه و آلودگى هاى نفتى است. همچنين بروز جنگ خليج فارس نيز خسارتهاى فراوانى به دنبال داشته كه بايد با همكارى همه كشورهاى منطقه درصدد رفع مشكلات برآمد.»
خليج فارس درياى نيمه بسته اى است كه ۴۰ هزاركيلومترمربع وسعت دارد و درمنطقه اى گرمسيرى و خشك واقع شده و به دليل وضعيت سايكولوژيكى و محيطى فوق به دامنه تحمل آبزيان موجود در آن نسبت به تعميرات محيطى كم باشد و ورود آلاينده ها نيز آسيب بيشترى به اين موجودات مى زند. تنوع زيست محيطى خليج فارس كم نظير است. بين ۴۰۰ تا ۴۵۰ گونه ماهى در آن زندگى مى كنند و وجود ۴۵۰ گونه ديگر آبزى نيز به خليج فارس تنوعى شگفت انگيز بخشيده است. بين ۷۰ تا ۱۰۰ نوع پرنده مهاجر و بومى نيز در سواحل و مناطق اطراف زندگى مى كنند. به عنوان مثال مى توان گونه هاى نادرى چون گيلان شاه، فلامينگوها و كاكايى را نام برد كه البته اكثراً مهاجر هستند. يك كارشناس محيط زيست حدود دو سال پيش هشدار داده بود كه صيد بى رويه توسط غواصان و افراد سودجو و لنگراندازى و برخورد لنگر كشتى ها با صخره ها، مرجان هاى دريايى را با خطر جدى مواجه كرده. حتى خبر رسيد قاچاقچيان با چندين تن مرجان دستگير شده اند. از سويى افزايش غلظت آب بر اثر ساخت اسكله هاى نفتى و باراندازها، خاكبردراى و مواردى از اين قبيل موجب نابودى و خفه شدن مرجان ها در خليج فارس مى شود. به گونه اى كه تمام مرجان هاى اطراف جزيره قشم بر اثر ورود فاضلاب شهرى و صنعتى دچار مرگ تدريجى شده اند. قطع سرشاخه هاى درختان حرا توسط دامداران و برخورد آلاينده هاى مختلف بويژه نفتى با اين درختان موجب شده جنگل هاى حرا در معرض خشك شدن قرار گيرند.
منطقه خورموسى يكى از آلوده ترين مناطق خليج فارس است كه دليل آن رادر فعاليت هاى صنايع نفتى و پتروشيمى و ورود بيشترين نوع آلاينده ها و جيوه مى توان جست وجو كرد. رها كردن آب توازن كشتى ها، حفاريها و علميات كشف نفت، تراوش و استخراج نفت، ريختن زباله ها از داخل شناورها به داخل دريا و گل حفارى از ديگر علل آلودگى خليج فارس هستند كه بايد فكرى به حالشان كرد. فعاليت «ايمپى» كه برنامه پايش خود را در زمينه مناطق ساحلى توسط كشورهاى عضو به منظور جمع آورى و در نهايت آناليزداده هاى حاصله از گشتى هاى دريايى و سنجش از دور انجام مى دهد مى تواند كمك بزرگى براى حل برخى مشكلات باشد.
مشكلى به نام عروس هاى دريايى
رمضانپور مى گويد: «كشورهاى عربى منطقه نيز فعاليت خود را آغاز كرده اند. امارات از سال پيش وزارت محيط زيست را ايجاد كرد كه قبل از آن وجود نداشت. آنها بخش عمده اى از مطالعات زيست محيطى خليج را با همكارى كشورهاى عربى انجام مى دهند. مخصوصاً مطالعه روى مرجان ها چون ذخيره اين آبزيان خليج فارس در خطر است.»
وى ادامه مى دهد: «امكانات ما به مراتب بهتر از آنهاست ولى متأسفانه سهم ايران از خسارت واردكردن به خليج فارس نيز بيشتر از بقيه است. در حال حاضر تلاش براى هماهنگى شيوه هاى تكنولوژيك به آن صورت انجام نشده. تكنيك هاى فعلى صيد مربوط به درياهاى آزاد است درحالى كه خليج فارس يك دريايى نيمه آزاد محسوب مى شود. در نتيجه سواحل به ميزان زيادى در معرض آسيب پذيرى قرار گرفته اند كه بايد شيوه هاى صيد را هماهنگ كرد. دكترفرشچى، ديگر كارشناس محيط زيست نيز عقيده دارد: «بخشى از آلودگى هاى خليج فارس مربوط به مواد مغذى و ميكروبى رشد دهنده جلبك هاست و مشكل ديگر به افزايش عروس هاى دريايى مربوط مى شود كه ضمن مشكل ساز بودن براى زنجيره غذايى دريا، براى كشتى ها نيز مشكل ساز خواهد بود.»
آمارها نشان مى دهند طى سالهاى گذشته به دليل آلودگى بالا دو يا سه بار مرگ ومير زياد ماهى ها را داشته ايم كه البته بيشتر در آبهاى كويت بوده است. مدتها پيش خبرگزارى مهر به نقل از دكتر فاطمى، كارشناس محيط زيست نوشت: «در گذشته صدف هاى مرواريدساز به قدرى در خليج فارس زياد بودند كه با چشم ديده مى شدند ولى به دليل آلودگى هاى نفتى، به جز در يكى - دو منطقه دريا، به ندرت مى توان اثرى از صدف ها يافت.»
با اين اوضاع آيا قصه آبهاى نيلگون خليج فارس روبه فراموشى است. شايد همايش ۱۰ ارديبهشت بتواند انگشت روى چنين مسائلى بگذارد كه معمولاً كمتر مورد توجه بود ه اند. هرچند قوانين خاصى به تصويب رسيده كه مى تواند چشم انداز روشنى براى اين خليج فارس ترسيم كند. آلاينده هاى ۸ كشور ساحلى به انضمام عراق - از طريق دجله و فرات و خورعبدالله در آلودگى خليج فارس سهيم هستند. ايران فاضلاب هاى شهرى و صنعتى به آن مى ريزد و آب شيرين كن ها و فعاليت هاى نفتى عمده سهم كشورهاى عربى در آلوده كردن اين منطقه است. در دهه ۱۹۶۰ ميلادى، در سواحل مينى ماتا بيش از ۶۵۰ نفر كشته شدند كه براثر آلودگى جيوه بود. برنامه هاى انجام شده احتمال بروز حادثه اى مشابه در خليج فارس را به صفر رسانده ولى تلفات گونه هاى گياهى و حيوانى چيزهايى نيستند كه بتوان به سادگى از كنارشان گذشت. ضربه هاى فراوانى به خليج فارس وارد شده و حتى مى توان حضور پرتعداد نظاميان و ناوهاى جنگى را نيز به فهرست مشكلات و آلاينده ها اضافه كرد.
آمار نشان مى دهد طى جنگ هاى اخير بيش از ده ميليون تن آلاينده در اين محيط دريايى پراكنده شده كه مى تواند يك فاجعه تلقى شود. گزارشهاى منتشر شده از سوى «سازمان منطقه اى حفاظت محيط زيست دريايى، ايمپى»، سالانه يك ميليون و دويست هزار بشكه نفت به خليج فارس مى ريزد كه تقريباً حدود ۳ برابر درياى شمال و دوبرابر درياى كارائيب است.
برپايه اين گزارش كشورهاى حاشيه خليج فارس بين ۲ تا ۸ برابر بيشتر از سرانه ايالات متحده پساب مضر به درياى عمان و خليج فارس وارد مى كنند كه محيط زيست دريايى اين منطقه را به شدت تهديد مى كند.
ميزان غلظت نمك موجود در آب نيز به خاطر شدت گرما و تبخير بالا حدود ۴۰ گرم در ليتر است كه از دلايل ديگر شورى استثنايى خليج فارس محسوب مى شود. از طرف خشكى نيز بسيارى آلاينده هاى نفتى، گازوئيل، مواد چرب، پساب كارخانجات، آفت كش هاى كشاورزى و كودهاى شيميايى، عناصر سنگين مانند جيوه، مس، كادنيوم و كبالت، فاضلاب شهرى و انسانى به وسيله رودخانه به طرف خليج فارس حركت مى كنند كه مى تواند بسيار مشكل ساز باشد.
زمانى براى پاسدارى از طبيعت خليج فارس
خليج فارس كه روز دهم ارديبهشت ماه، روز ملى آن نامگذارى شده قدمتى حدوداً پانصدهزارساله دارد و دروازه ايران به دنياى بيرون تلقى مى شود. خليج فارس كه بنا به نظر عده اى گهواره تمدن عالم يا مبدأ پيدايى بشر است اكنون به توجهى بيشتر نياز دارد.
خليج فارس كه داريوش هخامنشى در كتيبه اش از آن به عنوان «دريايى كه از پارس مى آيد» نام برده براى هميشه خليج فارس خواهد ماند اما فراموش نكنيم خطرات زيادى در كمينش هستند. اگر روزى يك انگليسى به نام «سرچارلز بلگريو» عنوان مجعول خليج عربى را براى آن برگزيد تا ميان ايران و اعراب تفرقه بيندازد حالا يقين داريم كه هيچكس نمى توان نامى جز خليج فارس بر خليج فارس بگذارد. اكنون زمانه اى ديگر است. زمان پاسدارى از موجوديت طبيعى منطقه. آن را جدى بگيريم.
|
