فريبا منتظرظهور

«شطرنج نحوه تفكر منطقى و كارآمد را آموزش مى دهد و انتخاب بهترين گزينه از ميان گزينه هاى موجود را نشان داده و مى تواند به دانش آموزان اهميت برنامه ريزى و همچنين پيامد تصميم گيرى را بياموزد. شطرنج ذهن انسان را به مبارزه مى طلبد.
شطرنج در واقعيت فقط يك بازى است. رقابتى خلاق و مفرح. بازيى كه چندان متفاوت از ساير ورزش ها نيست. اما تفاوت برجسته اى كه آن را متمايز مى كند در اين است كه جزو معدود بازيهايى است كه ذهن انسان را به تمامى تمرين مى دهد درحالى كه درقابليت تحكيم شخصيت و تقويت اعتماد به نفس با ديگر ورزشها مشترك است.
شطرنج از جمله بهترين و مؤثرترين ابزاردرآماده كردن كودكان براى مواجهه با دنياى كنونى است كه روز به روز در درياى اطلاعات فروتر مى رود و همراه با آن موقعيت هاى دشوارترى در تصميم گيرى را به ارمغان مى آورد.»
با نزديك شدن فصل تابستان و افزايش اوقات فراغت دانش آموزان، پدران و مادران در صدد برنامه ريزى مناسبى براى آنها بر مى آيند. در كنار ساير برنامه هاى آموزشى، ورزشى و تفريحى مى توان شطرنج را نيز در برنامه كودكان گنجاند. كسانى كه بچه هايشان در اين ورزش پيش رفته اند مى گويند ما شطرنج را انتخاب كرديم چون محيط بسيار سالمى دارد. روى شخصيت بچه مان تأثير خوبى داشته و به او مبارزه با سختى ها و تحمل شكست را آموزش داده است.
شطرنج با منحرف كردن ذهن فرد از مشكل شخصى،قدرت ادامه زندگى را به انسان مى بخشد. براى مثال اومانفسكى استاد و قهرمان شطرنج در سال ۱۹۴۲ همسر و چهار دخترش را يكى پس از ديگرى از دست داد. او مى گويد: «فكر مى كردم با اين غم و اندوه تحمل ناپذير ديوانه خواهم شد. مى دانى چه چيزى مرا حفظ كرد؟ شطرنج.» امانوفسكى ۲۲ سال ديگر زندگى كرد، دوباره ازدواج كرد و صاحب دو فرزند شد. مى توان از شطرنج به عنوان ابزارى براى زندگى بهتر استفاده كرد.
اما از چه سنى كودكان مى توانند شطرنج را آغاز كنند، آيا براى يادگيرى شطرنج بايد داراى هوش بالايى بود، از جمله سؤالاتى هستند كه در اين گزارش به آنها پرداخته شده است.
شروع آموزش
كودكان ۴ ساله اى را در كلاس هاى آموزشى شطرنج مى بينيم كه به خوبى مهره ها را شناخته و گاهى از مسابقات نيز با موفقيت هاى شگفت آور بيرون مى آيند. سيد خليل موسوى از شهر لاهيجان در سه سال و نيم سالگى آموزش شطرنج را زير نظر برادران خود شروع كرد و در ۴ سالگى مقام قهرمانى زير ۸ سال پسران گيلان را به دست آورد. سيد خليل موسوى در مسابقات قهرمانى كشور سال ۸۵ نيز مقام چهارم پسران زير ۸ سال را كسب كرد.
ميترا حجازى پور كه تا كنون موفق به كسب دو مقام جهانى در رده سنى زير ۱۰ سال شده است، آموزش شطرنج را در ۶ سالگى زير نظر پدر خود شروع كرد. ميترا حجازى پور (ريتينگ ۱۸۷۷) سال جارى نيز موفق به كسب مقام دوم دختران زير ۱۴ سال در ايران شد.
ويكتور كورچنوى يكى از قهرمانان بنام جهان مى گويد: «معمولاً بهتر است از سنين يى يايى سالگى بازى شطرنج را شروع كنيم و تجربه نشان داده است كه در اين سنين بازيكن به گونه اى مستحكم پيشرفت نموده و ذهن او براى تفكر منطقى از آمادگى بيشترى برخوردار است.»
قهرمانان شطرنج معتقدند آموزش شطرنج كار دشوارى است به طورى كه بسيارى از آنان كودكان خود را نزد اساتيد مجرب شطرنج مى فرستند.
ويكتور كورچنوى در اين باره مى گويد: « فاصله بس درازى است ميان كسى كه فقط چگونگى اجتناب از خطاهاى بزرگ را مى داند (مبتدى) و كسى كه به استقلال تكنيكى در بازى دست يافته و به سيستمهاى گشايشى مختلف مجهز بوده و به ظرافتهاى استراتژى شطرنج واقف است (استاد شطرنج). دليلى وجود ندارد كه يك نفر هنگامى كه استاد شد بتواند با موفقيت به بازيكنان جوان تعليم شطرنج دهد. استعداد و قابليت تعليم و آموزش از ويژگى خاصى برخوردار است. من هرگز بطور جدى به پسرم شطرنج را آموزش نداده ام. فقط وقتى ديدم خيلى مغشوش و سر در گم بازى مى كند كتابى به او توصيه نمودم و گفتم اول اين كتاب را بخوان بعد با هم بازى مى كنيم.
وظيفه يك معلم آنست كه استعداد را در شاگرد خود كشف كند، آن را شكوفا كرده و پرورش دهد و فقط بعد از اين مرحله است كه مى تواند با تمرين و ممارست منظم و آشنا كردن وى با مسائل پيچيده و جديد او را به سطوح بالاتر ارتقا دهد.
آموختن نحوه حركت مهره ها موضوع ساده اى است اما اين مسأله مثل آموختن چند كلمه از يك زبان بيگانه است. همانطور كه با فراگيرى چند كلمه نمى توان مدعى شد قادر به تكلم زبان جديد هستيم در مورد شطرنج نيز صرف آموختن حركتها نمى توان دال بر دانستن شطرنج باشد. شطرنج نيز همچون زبان بايستى بطور پيوسته و دائم مورد تفحص و تحقيق قرار گيرد زيرا همواره چيز جديدى براى آموختن وجود دارد. بازيهاى خود را ثبت كنيد و در فرصتهاى بعدى به تحليل و بررسى آنها بپردازيد.»
احسان قائم مقامى يكى از قهرمانهاى مسابقات شطرنج است. قائم مقامى كه دانشجوى رشته حقوق، بارها موفق به كسب مقام قهرمانى در ايران (ريتينگ ۲۵۸۴) شده، عضو تيم ملى و مدير آموزشگاه «مدرسه شطرنج نوين» است.
به نظر قائم مقامى براى شناختن مهره ها و صفحه شطرنج۵ سالگى مناسب است و در۷ سالگى زمانى كه بچه وارد محيط مدرسه و فضاى آموزشى مى شود، خانواده ها مى توانند در كنار آن روى فعاليت هاى ورزشى ديگر مانند شطرنج به عنوان حرفه يا كار تخصصى سرمايه گذارى ( از نظر زمان)كنند.
او در مورد اهميت علاقه و پشتكار براى پيشرفت در شطرنج مى گويد: نتيجه گيرى در شطرنج سيستمى را مى طلبد كه اين سيستم مجموعه اى از علاقه، استعداد، آموزش، امكانات، حمايت خانوادگى، محيط اجتماعى و كاراكتر شخصيتى است. اما از همه مهمتر پشتكار و علاقه فرد است. اگر علاقه فرزندمان را خوب بشناسيم و در مسير درست قرار دهيم، راه پيشرفت را براى آينده او مهيا كرده ايم. استعداد و فاكتورهاى ديگرى مانند هوش كه تصور مى شود مهمترين عوامل هستند جاى خود را به علاقه و پشتكار مى دهند.
قائم مقامى درمورد امكانات پسران و دختران در اين ورزش مى گويد: امكانات ورزشى بانوان ايرانى متعادل است.
در همين زمينه مرتضى محجوب، استاد بين المللى شطرنج، قهرمان كشور و عضو تيم ملى شطرنج ايران (ريتينگ ۲۴۱۹ ) كه مديريت آموزشگاه « مدرسه شطرنج شهمات» را به عهده دارد.
محجوب معتقد است براى رسيدن به درجات عالى در شطرنج بايد از ۵ سالگى آموزش را شروع كرد و به صورت سيستماتيك و زير نظر مربى آموزش انجام شود.
در مورد اينكه براى پيشرفت در شطرنج استعداد اهميت بيشترى دارد يا آموزش، با قاطعيت پاسخ مى دهد: آموزش. و توضيح مى دهد : چون شطرنج يك علم است، آموزش در آن بسيار اهميت دارد. اضافه مى كند: به آقاى كاسپارف مى گويند سه عامل موفقيت خود را بگو. مى گويد پشتكار، پشتكار و پشتكار. او هرگز نمى گويد من با استعدادم.
مرتضى محجوب به همه خانواده ها توصيه مى كند: شطرنج جداى از قهرمانى، براى تفكر منطقى كودكان و پيشرفت تحصيلى آنها مفيد است. پيشنهاد مى كنم از اين ورزش براى پر كردن اوقات فراغت كودكان خود استفاده شود.
مانوئل اوتيسيان مربى ارمنستانى ( ريتينگ ۲۳۴۴) مدت ۲ ماه است در آموزشگاه آرمن اصفهان مشغول آموزش شطرنج به كودكان ايرانى است. اوتسيان تز فوق ليسانس خود را به موضوع روانشناسى بازى شطرنج اختصاص داده است. او در مورد سطح بچه هاى ايرانى مى گويد در ارمنستان ۴ سطح داريم و بچه هاى ايرانى در سطح ۱ و ۲ (عالى و خوب) هستند. به نظر اوتيسيان سطح بازى پسرها در ارمنستان و ايران از دخترها بالاتر است، نه به دليل اختلاف هوش آنها، بلكه به دليل نوع برخورد خانواده ها. دخترانى كه شطرنج بازى مى كنند در خانواده مورد تشويق قرار نمى گيرند و مى گويند « اين كار دخترها نيست!» در ارمنستان هم متأسفانه همينطور است.
وى در مورد تفاوت بازى دخترها و پسرها شرح مى دهد: پسرها بسيار خوب صفحه را مديريت مى كنند و ريسك پذير هستند. دخترها محافظه كارانه بازى مى كنند و ريسك نمى كنند و چندان فعال برخورد نمى كنند.
مانوئل اوتيسيان معتقد است در سنين پايين و زير ۱۲ سال بچه ها بيشتر با هوش خود بازى مى كنند و الگوها را بايد بسيار آرام به آنها آموزش داد. مرور كردن بازى هاى پيچيده قهرمانان مانند كاسپاروف را به كودكان پيشنهاد نمى كند. مرور بازى هاى ساده تر مانند كارپف، پطروسيان و كاپابلانكا را مفيد مى داند.
او ۶ سالگى را براى شروع آموزش سن مناسبى دانسته و مى گويد براى شركت در مسابقات حرفه اى بيش از ده سال آموزش لازم است.
آقاى اوتيسيان بازى كودكان با بزرگترها و بازى شطرنج در پارك ها را مفيد دانسته و بر اين باور است كه اين بازى ها موجب مى شود ترس بچه ها از بازى با افراد سنين بالاتر بريزد.
در مورد بازى سريع ( بليتس) توصيه مى كند ۱۵ دقيقه اى بازى كنند اما بازى هاى سريعتر را پيشنهاد نمى كند. به بچه هايى كه تصور مى كنند بازى با مهره هاى سپيد و يا سياه در نتيجه مسابقات آنها مؤثر است اطمينان مى دهد كه هيچ تفاوتى براى كودكان بين بازى با مهره هاى سياه يا سپيد وجود ندارد و اين تلقينى است كه بايد كنار گذاشته شود.
مسعود خلاقى مدت ۶ سال است مربى شطرنج رده سنى زير ۱۴ سال در شهر سارى مازندران است.
او معتقد است بين شطرنج و رياضيات رابطه دو طرفه وجود دارد. هر كدام از شاگردانش كه تا كنون به مقام قهرمانى رسيده اند رياضيات شان هم بسيار عالى است. او مى گويد : در ايران هر شطرنج باز بايد داراى چهار فاكتور باشد. ۱. پشتيبانى خانواده ۲. هوش شطرنجى ۳. پيكار و تمرين ۴. دانش شطرنجى كه از طريق مربى كسب مى شود.
فاكتور چهارم بين دختران و پسران متفاوت است. پسران در تحليل عمق حركتى تا ده حركت پيش مى روند اما دختران تا حدود چهار حركت. اما دختران نقطه قوت شان اين است كه وقتى علاقمند باشند پشتكارشان بيش از پسرهاست كه خود يكى از عوامل مهم در موفقيت است.
شطرنج عاملى براى سلامت جسمانى
اساتيد شطرنج عقيده دارند بايد كودكان براى موفقيت در اين رشته مراقب بنيه بدنى خود نيز باشند. تغذيه صحيح و استفاده از ساير ورزش هارا توصيه مى كنند.
كارپف در كنار شطرنج به تنيس و شنا مى پرداخت و كاسپاروف شنا، پياده روى و دوچرخه سوارى مى كرد و در مسابقات فوتبال نيز شركت مى كرد.
يكى از قهرمانان شطرنج نوشته است: «در آغاز بازى شطرنج پس از ۱۰ حركت سفيد و سياه ممكن است ۱۶۹ ميليارد ميليارد ميليارد وضعيت مختلف بوجود آيد.»
به اين ترتيب شطرنج دنيايى پر از وضعيت هاى جديد است كه درهر بازى يكى كشف مى شود. اما آيا كودكان زير ۱۲ سال مى توانند شكست بعداز بازى را تحمل كنندو به تجربه اى نو دست يابند؟
پشت در سالن مسابقات كه بايستيد كودكان زير ،۸ ۱۰ سال را مى بينيم كه با بغض خارج مى شوند و ناگهان اشك آنها سرازير مى شود. پدرها و مادرانى كه دانشى از علم تعليم و تربيت دارند و شطرنج را تنها براى قهرمان شدن فرزندشان نمى خواهند،فوراً دست به كار شده و بچه را از نظر روحى آماده دور بعد مسابقه مى كنند. مادران و پدرانى هم هستند كه با توبيخ و سرزنش روحيه بچه را به كل نابود مى كنند.
پدر يكى از شركت كنندگان استان خراسان مى گويد: چون بعد از بازى و شكست، بازيكنان ثبت خود را نزد مربى مى برند و تحليل مى كنند مى توان گفت هر شكست برايشان يك تجربه است. بچه ها در اين ورزش ياد مى گيرند چگونه با شكست برخورد كنند.
مسعود خلاقى مربى گروه مازندران مى گويد: شطرنج ورزش ظالمى است. اگر برترى داشته باشيد نمى توانيد شادى خود را در حين بازى بروز دهيد، اگر هم عقب هستيد نمى توانيد ناراحتى تان را ابراز كنيد، اين هيجانات جمع مى شود و زمانى كه از سالن بيرون مى آييد متبلور مى شود. اما در ورزش ها و مسابقات ديگر ورزشى اينطور نيست. در فوتبال مى توانيد بعد از گل زدن فرياد شادى بزنيد و يا بعد ازگل خوردن عصبانى شويد.
احسان قائم مقامى قهرمان شطرنج، در اين مورد مى گويد: بعد از مسابقات خانواده ها نقش بسيار مهمى دارند. بچه هايى كه در مسابقات كشورى مقام هفتم تا بيستم را كسب كرده اند وضعيت قابل توجهى دارند. اين ها نشان داده اند كه آمادگى رسيدن به قهرمانى را دارند. خانواده ها بايد روى اين بچه ها سرمايه گذارى كنند و رفتار مناسبى داشته باشند. اين بچه ها احتياج به حمايت بيشتر دارند. اگر امروز خانواده ها رفتار درستى نداشته باشند بايد براى هميشه شطرنج را كنار بگذارند.
مرتضى محجوب استاد بين المللى شطرنج مى گويد : همه كه نبايد قهرمان شوند. براى تعيين قهرمانى معيارهايى در نظر گرفته مى شود كه يكى شخصيت بچه هاست. بعضى بچه ها وارد شطرنج مى شوند اما بعد از مدتى به ورزش ديگرى علاقمند مى شوند. جداى از قهرمانى، شطرنج فوايد زيادى دارد. بچه ها در اوقات فراغت خود بيايند و از اين ورزش مفرح و مفيد استفاده كنند.
پويا ايدنى يازده ساله موفق به كسب مقام اول پسران زير ۱۲ سال در مسابقات قهرمانى كشور در سال جارى شد. پويا درمورد خودش و شطرنج مى گويد: من اهوازى هستم. وقتى ۸ ساله بودم خانه خاله ام در مشهد رفتيم. آنجا پسرخاله هايم با هم شطرنج بازى مى كردند. به من نام مهره ها و حركت شان را ياد دادند. من هم بازى كردم. وقتى به خانه بر گشتيم با پدر و مادرم گاهى بازى مى كردم. در نه سالگى هفته اى يك روز در كلاس هاى عمومى هيأت شطرنج شركت مى كردم. درمسابقات شطرنج مدرسه و استان اول شدم. يك ماه و نيم گذشته به صورت فشرده آموزش ديدم. كلاس پنجم هستم و نمراتم هم در مدرسه خيلى خوب است. رياضياتم عاليست اما علوم كمى مشكل دارم. فوتبال را هم خيلى دوست دارم اما شطرنج را ترجيح مى دهم. دلم مى خواست براى يك روزنامه ورزشى با من مصاحبه مى كرديد نه اجتماعى!
پدر و مادر پويا كه پزشك هستند در درجه اول به وضع تحصيلى پويا اهميت مى دهند و بعد به شطرنج. پدر پويا مى گويد: «آموزش در شطرنج خيلى اهميت دارد. اگر بهره هوشى بچه بالا باشد اما آموزش مناسب نبيند پيشرفت نمى كند. تا دو ماه پيش هركس با پويا شطرنج كار مى كرد مى گفت مستعد است، بنيه بدنى اش هم خوب است، علاقه زيادى دارد فقط آموزش كافى نديده . يك ماه و نيم اخير در تهران زير نظر مربى حرفه اى به صورت فشرده آموزش ديد و نتيجه هم گرفت.» با اين همه در اين رشته در شهر هاى غير از تهران امكانات آموزشى مانند مربى بسيار كم است.