مطلبى كه در روز ۹ ارديبهشت در صفحه ۷ روزنامه ايران تحت عنوان «نگاهى به زندگى و زيستگاه يك پرنده اصيل ايرانى، گل به سر» چاپ گرديده بود در نوع خود جالب و قابل بحث بود.
نويسنده در آن مقاله با قلم پراحساس خود از زيبايى هاى طبيعت و پرندگان ياد كرده است و در آن به خصوصيات يك پرنده به نام گل به سر، زيستگاه، آشيانه و اصالت آن اشاره دارد.
با احترام به نگارنده آن مقاله و قلم تواناى ايشان، جهت استحضار خوانندگان، مطالبى چند را پيرامون آن موضوع از نقطه نظر علمى به اطلاع مى رسانم.
نام علمى اين پرنده Serinus pusilla از خانواده سهره ييان بوده و نام انگليسى آن Red- fronted serin است. اسم فارسى اين پرنده نزد زيست شناسان سهره پيشانى سرخ است. طول اين پرنده حدود ۱۲ سانتيمتر بوده و پرنده نر به سادگى از روى پر و بال سياه و زرد و لكه قرمز روى پيشانى شناسايى مى شود. پرنده ماده با پرو بال كمرنگ تر و همچنين لكه قرمز روشن تر در طبيعت ديده مى شود.
سهره پيشانى سرخ در خارج از فصل توليد مثل (بهار) به صورت گروههاى كوچك در روى زمين يا لابه لاى علفهاى هرز دانه دار ديده مى شود. پرنده اى پرجنب و جوش بوده و به صورت ساكن دائمى و يا زمستان گذر در نواحى شمالى، شمال غرب و جنگلهاى زاگرس عمدتاً در ارتفاعات ۲۰۰۰ تا ۴۰۰۰ مترى زيست مى كند.
خاستگاه اين پرنده اقليم حياتى پالئاركتيك (اقليم حياتى كه شامل اروپا، آفريقاى شمالى، چين و خاورميانه است) بوده و در تمامى اين مناطق گسترده است. خاستگاه درواقع محدوده اى است كه يك گياه يا جانور با توجه به تاريخ تكاملى خود طى ساليان طولانى توانسته است پراكنش خود را در آن افزايش داده و سازگار گردد.
در بخش ديگر نيز نويسنده به اصيل بودن اين پرنده اشاره مى كند. در اين مورد لازم به ذكر است كه واژه اصالت از نظر زيست شناسى فاقد معناى صريح و روشن است. اگر منظور نويسنده از اصالت، واژه بومى يا آندميك (endemic) است، بايد اشاره نمود گونه آندميك يا همان بومى گونه اى است كه محدوده پراكنش آن فقط مختص يك ناحيه است. اساساً در ايران پرنده اى كه آندميك واقعى باشد وجود ندارد. تنها يك پرنده به نام «زاغ بور» منطقه پراكندگيش به نواحى كويرى ايران و قسمت هايى از غرب پاكستان محدود مى شود. به همين صورت سهره پيشانى سرخ نيز نمى تواند پرنده آندميك محسوب شده و همچنين از لحاظ علمى نمى توان گفت كه اين پرنده از ايران به مناطق ديگر رفته است چون خاستگاه اين پرنده همانطور كه در بالا گفته شد در تمام اقليم حياتى پالئاركتيك است. يعنى در تمام اين نواحى هر جا كه زيستگاه مساعد وجود داشته باشد امكان زندگى براى پرنده ميسر است.
در انتها لازم به ذكر است، اگرچه نگارش در مورد زندگى جانوران به علت سختى در مطالعه آنها، مشكل است، اما همواره بايد ديدگاههاى علمى در مورد اين نوع مقالات رعايت شود تا مختصر اطلاعاتى كه به خوانندگان عام داده مى شود علاوه بر سادگى داراى بار علمى مناسب و صحيح باشد.
محمد توحيدى فر
دانشجوى رشته محيط زيست

در روز پنجشنبه ۸۵‎/۱‎/۳۱ مقاله اى در روزنامه «ايران» با عنوان «نان بى كيفيت بر سر سفره خانه هاى ايرانى» به چاپ رسيد كه انتقادهايى را متوجه پخت نان به وسيله دستگاه هاى كمباينى مى ساخت. چاپ اين مقاله با توضيحى از سوى يكى از شركت هاى توليدكننده فرهاى پخت نان مواجه شد كه مطالب مندرج در مقاله مزبور را خلاف واقعيت دانسته است. اين شركت همچنين مداركى را به دفتر روزنامه ارسال داشته كه دال بر تأييد دستگاه هاى توليد شده از سوى مراجع قانونى صنعتى و بهداشتى است. روزنامه ايران ضمن چاپ توضيح ياد شده، اعلام مى دارد كه از اين پس هيچ گونه مطلبى را در موافقت يا مخالفت با هرگونه دستگاه پخت نان به چاپ نخواهد رساند و با توجه به اين كه اين گونه مطالب تا حدودى بازتاب هاى صنفى دارد، تنها به انتشار نظرات مراجع رسمى و قانونى متولى پخت نان در كشور اقدام خواهد كرد.
توضيح ارسال شده در پى مى آيد:
«۱- فرها با ظرفيت هاى مختلف مى باشند كه بسيارى از نانوايان بدون نياز به طرح تجميع اقدام به خريد فرهاى با ظرفيت پايين يعنى ۷۰۰كيلويى نموده اند و هيچ واحد نانوايى نيز تعطيل نشده است و ۳۰۰ دستگاه فر استاندارد در سال گذشته در ۱۶ استان كشور نصب شده است.
۲- آرد مصرفى اينگونه فرها همان آرد معمولى است كه زمان تهيه خمير حتى ۱درصد سبوس به آن اضافه مى شود. ضمناً نماينده محترم وزارت بهداشت يكى از اعضاى تدوين استاندارد شماره ۵۶۴۸ مى باشد و استاندارد اين فرها نيز طبق استاندارد تدوين شده شماره فوق مى باشد.
۳- مصرف شكر و روغن اجبارى نيست و بنابه سليقه توليدكننده عمل مى شود و با استدلال نويسنده بايد كليه توليدكننده هاى كيك، شيرينى و بيسكويت و غيره تعطيل شوند، چون مواد اوليه آنها حتماً روغن و شكر است.
۴- حرارت اين فرها كاملاً غيرمستقيم و عارى از هرگونه گازهاى مضر است.
ضمناً رنگ سقف مغازه هاى نانوايى استفاده كننده از فرهاى استاندارد به اين دليل زرد مى شود كه ساليانه به عنوان نمونه با فر ۲ تنى، ۶۰۰ تن آرد پخت مى شود و چون معادل تبديل هر تن آرد به خمير ۶۵ درصد آب اضافه مى شود، ۳۹۰ تن آب با خمير تركيب مى گردد.
حدود ۲۰۰ تن از اين آب هنگام پخت نان در فر تبديل به بخار مى شود، چون دماى فضاى فر ۲۵۰ الى ۳۵۰ سانتى گراد است بلافاصله بخار توليدى آب از فر خارج و در سطح فضا معلق مى گردد. چون بخار با ديوار يا سقف محل نصب فر برخورد مى كند بعد از چندى ساختمان تغيير رنگ مى دهد.
۵- مصرف سوخت اين دستگاه نسبت به تنورهاى سنتى ۳۰درصد و نسبت به دستگاه هاى دوار ۵۰ درصد مى باشد.
نمونه آن دستگاه دوار اصفهان مى باشد كه سوخت آن ۱‎/۵ الى دو برابر فرهاى استاندارد مى باشد.
۶- اين نوع فرها يونيورسال، يعنى چند منظوره است و تاكنون بيش از ۴۰۰ دستگاه از اين نوع فرها در سطح كشور نصب و نان با وزن هاى مختلف توليد مى نمايد و پخت نان ۵۰۰ گرمى اجبارى نمى باشد.
۷- طبق تحقيقات دانشگاهى موجود ۸۶ درصد مردم در نظرسنجى ها كيفيت اين نوع نان را بسيار عالى اعلام نموده اند كه نظر نويسنده مقاله مردود است.
۸- تنها اشكالى كه نمى شود به نان پخته شده و با حرارت و بدون شعله گرفت، داغ زدگى است. گواه ادعا نان توليدى ۵۰ دستگاه حرارت غيرمستقيم استاندارد نصب شده در شهر اصفهان است.
۹- اولاً از ۵۰ دستگاه نصب شده در شهر اصفهان دستگاهى جمع آورى نشده، ثانياً دو دستگاه كه مورد جابه جايى قرار گرفته توقع پخت نان غيرمعمول را داشتند. ضمناً در استان كرمان نه تنها مردم مخالف اين نوع نان نيستند بلكه در هر ماه چندين دستگاه جديد نيز در سيستم پخت استان نصب مى شود.
۱۰- توليد نان سليقه اى است و ارتباطى با كارخانه سازنده فرهاى استاندارد ندارد.
جمع بندى: فرهاى فوق برابر آخرين استاندارد تدوين شده توليد و داراى پروانه كاربرد علامت استاندارد مى باشد. فر دوار نيز در سال ۱۳۵۴ توسط مبتكر همين دستگاه ساخته شده ولى با دستيابى به تكنولوژى جديد بايد اذعان نمود ميانگين سوخت هر دستگاه دوار ساليانه ۱۴۴۰۰ متر مكعب گاز طبيعى يا معادل هر متر مكعب ۱ ليتر نفت گاز به ارزش واقعى هر ليتر ۴۰۰۰ ريال بيشتر از فر استاندارد است.
توضيح اينكه اختلاف سوخت دستگاه دوار نسبت به دستگاه هاى جديد حدوداً ۵۶ميليون ريال يعنى سوخت دستگاه دوار معادل ۲ برابر قيمت يك دستگاه دوار است. در قسمتى ديگر از مقاله آمده كه امروز ديگر دستگاه ها با گاز طبيعى كار مى كنند و آلودگى ندارند. اولاً بعضى از استان هاى كشور هنوز فاقد شبكه گازرسانى هستند به عنوان نمونه استان هاى هرمزگان و سيستان و بلوچستان.
ثانياً حدود ۳۸درصد از نانوايى هاى سطح كشور گازوئيل سوز مى باشد. ضمناً چه سوخت فرها گاز طبيعى باشند و چه نفت و گاز در فضاى فر كربن حاصل از سوخت توليد مى گردد».
غلامرضارحيمى بياض

تاريخچه سه هزار ساله قاليبافى، ويژگى هاى اين هنر _ صنعت همراه با نمونه هايى از قالى هاى كرمان و اصفهان كه در تصاوير متعدد رنگين نقش شده اند، مجموعه اى چشمگير را ساخته اند كه با چاپى نفيس به گنجينه فرهنگ ايرانى افزوده شده است. «غلامعلى ملول» مؤلف بهارستان در پژوهش خود در باب قالى معتقد است كه بشر در پى بافت گره هاى رنگارنگ روى شالوده اى گليم مانند با جهشى اعجاب آور قادر به بافت گره روى دو رديف نخ چله و عبور دادن پود به شكل فرش هاى كنونى شده و بى تغيير ماندن ساختمان پيچيده قالى طى سه هزار سال، حكايت از نبوغ بشر در پس سه هزار سال دارد.
مؤلف، فرش پازيريك را يك استثنا دانسته، اما به استناد تخت جمشيد ۲۵۰۰ ساله و آثارى چون جام زرين و بز بالدار كه قدرت هنر ايرانى را به اثبات رسانده، هنرمند ايرانى را قادر به خلق قالى هايى شگفت انگيز ساخته كه اينك نمونه هايى از اين هنر موزه هاى برلين، لندن، نيويورك، پاريس و... را مزين كرده اند. مؤلف با تمركز بر قاليبافى دوره صفوى، فرش هاى باقى مانده از اين دوره را از نظر كليات طراحى و انسجام كل طرح داراى شكوه، وحدت، هماهنگى و توازنى بى نظير توصيف مى كند. فرش هاى دوره صفوى از نظر ابعاد پهن يا دراز هستند كه نشان دهنده سفارشى بودن بافت فرش هاست.
به نقل از تاريخچه فرش در كتاب بهارستان، از اواسط قرن شانزدهم تا امروز فرش هاى نفيس با طرح منحنى بافته شده اند و طرح محرابى نيز در قالى هاى اواسط قرن پانزدهم تا اوايل قرن هفدهم ديده مى شود. در حالى كه طرح هاى باغى و مشاهير از زمان ساسانيان تا اواخر قرن هجدهم در قاليبافى رواج داشته است.
در قالى هاى صفوى طيف هايى از رنگ اصيل سبز، طلايى و قهوه اى به كار مى رفته، ضمن اينكه متن فرش هاى نفيس صفوى عمدتاً لاكى، سرمه اى و طلايى است. ريزبافت ترين قالى صفوى حدود ۸۰ رج است و عمدتاً بين سه تا ۶ پود دارند، در حالى كه امروز بيشتر فرش ها با دو پود بافته مى شوند.
اما فرش بهارستان كه اين مجموعه نفيس از آن نام گرفته، زيباترين فرش كاخ بيستون بود كه تالار بار عام كاخ مدائن خسرو را مفروش كرده و اندازه آن بيش از ۲۵ متر بوده است.
فرش، رنگارنگ و ابريشمين و مرصع به انواع سنگ هاى قيمتى و طلا و نقره و سطح آن همچون باغ هاى ايرانى، بهار را تداعى مى كرد. متون موجود حكايت از تاراج رفتن فرش و تكه پاره شدن آن هنگام فتح تيسفون توسط اعراب دارد.
در مجموعه «غلامعلى ملول» درباره هنر قاليبافى شامل طرح، دسته بندى طرح ها، آرايه هاى فرش هاى شهرى و نقشه قالى و نيز درباره صنعت قالى بافى شامل الياف، نخ، ساختمان و بافت فرش و رنگرزى آن و نيز نمونه هاى بزرگ رنگين از فرش هاى كرمان و اصفهان را تماشا مى كنيم.