دكتر حجت الله كردميرزا - روانشناس
مبناى مهارتهاى زندگى، شكل گيرى ارتباط سالم در چارچوب اجتماعى و كسب حداكثر تأثيرگذارى در روابط است. مهارتهاى زندگى از چنان اهميتى برخوردار است كه سازمان جهانى بهداشت در سال ۱۹۹۳ برنامه اى را تحت عنوان آموزش مهارتهاى زندگى تدوين كرد كه هدف آن افزايش توانايى هاى روانى - اجتماعى در كودكان بود.
اجراى اين برنامه ها به چند دليل مهم، صورت مى گيرد. مهم ترين دليل آن است كه مرور پژوهشهاى انجام شده در حوزه روانى - اجتماعى و دلايل بروز آسيب هايى همچون سوء مصرف مواد، الكل، بى بند و بارى هاى جنسى، خودكشى، بى اشتهايى روانى، پرخورى عصبى، اقدام به رفتارهاى مخاطره آميز، ضعف عملكرد شناختى و... نشان داد كه چنين آسيب هايى به طور معنادار با مهارتهاى زندگى ارتباط مستقيم دارند. بنابراين اگر بخواهيم در برنامه اى از آسيب هاى اجتماعى پيشگيرى كنيم، نمى توانيم برنامه موفقى داشته باشيم، مگر آنكه مهارتهاى زندگى كانون اين اقدامات باشد.
مهارتهاى زندگى توانايى هاى روانى - اجتماعى افراد را كه همان قابليت فرد در مقابله مؤثر و كنار آمدن با تعارض ها است، افزايش مى دهد و موجب برقرارى تعامل سالم و سازنده با محيط اطراف فرد مى شود.
با يك نگاه ساده، مهارتهاى زندگى مى توانند توانايى امرار معاش درست فرد در زندگى تلقى شود. نگاه ديگر، مى تواند در قالب نكات بهداشتى عنوان شود و توانايى فرد در مراقبت از سلامت خود و سرانجام اگر ديدگاه گسترده ترى را اختيار كنيم، داشتن مهارتهاى زندگى، فرد را آماده مى كند تا در موقعيتهاى مخاطره انگيز كه بايد تصميم هاى مهم بگيرد، از عهده يك تصميم گيرى خوب برآيد. به طور مثال اگر فرد در جمعى در مقابل فشار گروهى قرار گرفت، بتواند به راحتى «نه» بگويد يا اگر در مقابل درخواست يا فشار براى انجام رفتارى خارج از چارچوب متعارف زندگى بود، توانايى رد آن فشار و درخواست را داشته باشد.
مهارتهاى اجتماعى از آنجا شروع مى شود كه فرد بداند چه توقعى از زندگى دارد و براى برآوردن اين توقع، چه امكاناتى دارد و خود را مجاز به استفاده از چه روشهايى مى داند. يعنى كه اگر سطح توقع او فراتر از سطح امكاناتش باشد، آيا به خود اجازه استفاده از شيوه هاى نامعقول براى جبران كاستى هاى خود را مى دهد يا نه.
در مرحله بعد، فرد بايد چند توانايى را در خود پرورش دهد، از جمله توانايى اتخاذ بهترين تصميم در هر موقعيت، حل مسأله، تفكر خلاق، تفكر نقادانه، توانايى برقرارى رابطه مؤثر، رابطه بين فردى سازگارانه و جذابيت متقابل، شناخت خود، همدلى، ابراز هيجان به طور صحيح و كنار آمدن با استرس هايى كه در چارچوب اجتماعى به فرد وارد مى شود.
در هر حال اگر برنامه هاى آموزش مهارتهاى زندگى در چارچوب مناسب و بافت مؤثر اجرا شود، مى تواند هم در نگرش سطوح مختلف جامعه تحول ايجاد كند و هم دانش عمومى را بالا ببرد و ميزان سازگارى اجتماعى را افزايش دهد.

ماجرا خيلى ساده است، تصميم گرفتيم تغيير كنيم و كرديم. البته مثل هر ماجراى ديگرى در زندگى، اين تصميم هم چند ماه پيش گرفته شد و عاقبت امروز اجرايى شد. اين ستونى كه حالا نگاهتان روى آن رژه مى رود هم از جمله همين تغييرات اعمال شده در بخش خانواده است. پس بايد از خود ستون «ورود» شروع كنيم.
ستون «ورود»، همه هفته به موضوعات حاشيه اى در زمان جمع شدن صفحه هاى ايران جمعه مى پردازد. در اين ستون مى توانيد گاهى حرف هاى خودتان را بخوانيد و البته در جريان تغيير و تحولات ما، بازتاب مطالب و حواشى گزارش ها قرار بگيريد. احتمالاً بيش از اين توضيح لازم نيست، خودتان كه ستون ورود را بخوانيد، با محتوايش آشنا مى شويد.
انقلاب
بخش خانواده، در ايران جمعه بيش از هر بخش ديگرى دچار انقلاب شده است. اگر از خواننده هاى ثابت ما باشيد، حتماً به ياد مى آوريد كه اين بخش در آغاز به كار گروه جديد «ايران جمعه» در ۴ صفحه چاپ مى شد. بعدها گستردگى سوژه ها در اين بخش باعث شد تا بخش خانواده صاحب ۸ صفحه شود. گرچه اين هم پايان انقلاب نبود. به مرور زمان و با توجه به نياز مخاطبان صفحه ها آرام آرام دچار تحول شدند. حالا پس از گذشت نزديك به يك سال، باز هم ۸ صفحه بخش خانواده متحول شده است. در مسير جديد با بازنگرى در صفحه ها، تمام آنها دچار تغييرات كلى و جزئى شده اند. صفحه هاى پرونده، مادر و اقتصاد خانواده امروز روز تولدشان در بخش خانواده است. غير از اين در صفحه حوادث ستونى با عنوان «دادگاه خانواده» اضافه شده كه احتمالاً براى خيلى ها خواندنش خالى از لطف نيست. صفحه تفريح هم از اين پس يك سرگرمى جذاب براى آنهايى دارد كه دوست دارند مغزشان در آخر هفته ورزش كند. جدول سودوكو، اين اواخر طرفداران فراوانى پيدا كرده است. شما مى توانيد هر هفته بخشى از اوقات فراغتتان را با جدول صفحه تفريح پر كنيد.
نكته ديگر اينكه سعى شده در تغييرات تازه بخش خانواده، حجم مطالب توليدى افزايش يابد. اميدواريم شما از طرفداران اين انقلاب تازه باشيد.
جوابيه و بازتاب
در هفته هاى گذشته دو گزارش داشتيم كه جوابيه و بازتاب در پى داشتند. اول پاسخ انجمن صنفى دفاتر سفر و گردشگرى استان تهران به مطلبى درباره تخلفات تورهاى مسافرتى.
«در پاسخ به اين پرسش مشخص كه «چه كسى بر كار آژانس ها نظارت مى كند؟» به اطلاع مى رساند يكى از اهداف تشكيل «انجمن صنفى دفاتر سفر و گردشگرى استان تهران»، رسيدگى به اين موارد و برخورد درون صنفى با متخلفان است تا خطاهاى موردى به تمام مجموعه بزرگ صاحبان و مديران دفاتر خدمات گردشگرى تعميم و تسرى داده نشود. به همين خاطر به صراحت اعلام مى دارد انجمن آمادگى دارد چنانچه اين دفتر در استان تهران فعاليت مى كند با ذكر نام دفتر به هرگونه شكايت در اين باره رسيدگى كند. مشروط بر آنكه به كلى گويى بسنده نشود و مصاديق، مشخصاً ذكر شود و مهمترين سند، مندرجات تعهدات كتبى آژانس و واقعيت مشخصات هتل هاى اقامتى و كيفيت خدمات است. قابل ذكر است ستاد تسهيلات نوروزى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى به كليه شكايات رسيدگى مى كرد. انجمن وظيفه خود مى داند از كليت صنف دفاع كند و همانگونه كه در حرفه روزنامه نگارى يك خطاى احتمالى را نبايد به تماميت مطبوعات نسبت داد، اتفاقاتى از اين دست را نيز نمى توان به مثابه يك قاعده فراگير در كل چرخه گردشگرى مطرح ساخت.»
نكته ديگر مربوط به خبرى درباره شير خشك بود كه در اين باره نامه اى از طرف وزارت بهداشت دريافت كرديم. آنها به نكته درستى اشاره كرده اند. در نامه اى كه از طرف وزارت بهداشت به دستمان رسيده، به ارزش شير مادر اشاره شده و اينكه نمى توان هيچ خوراكى ديگرى را جايگزين آن كرد. ضمن تشكر از مسؤولان وزارت بهداشت و اهميت دادن آنها به نحوه تغذيه كودكان ايران، بايد اين توضيح را اضافه كنيم كه ما هم با شما هم عقيده ايم و همانطور كه پيش از اين در صفحه خانواده سالم بارها به ارزش شير مادر اشاره كرده ايم، حتماً در آينده هم به اين روش ادامه مى دهيم.
ازدواج اينترنتى
راستش خودمان هم تصور نمى كرديم كه جماعت تا اين حد شيفته همسريابى در اينترنت باشند.
به هر حال تلفن ايران جمعه روزى نيست كه به صدا درنيايد و آن طرف خط كسى سراغ نشانى سايت را نگيرد. به هر حال ما غافلگير شديم، از اين پس سعى مى كنيم آينده نگر باشيم. مثل تمام شما دوستان عزيز كه به آينده فكر مى كنيد و با ما تماس مى گيريد!
حرف آخر
باز هم اميدواريم انقلاب تازه بخش خانواده مورد قبول شما باشد. البته تنها راه فهميدن اين موضوع برقرارى ارتباط با شماست. منتظرتان هستيم، اگر حوصله حرف زدن نداريد، نامه هم قبول است.

آرزو رستم زاده

«ذغال خوب و رفيق بد!» اين تنها توجيهى است كه شايد براى سرهاى از شرم پايين افتاده چند نسل، «بهترين» بوده باشد.بهترين دليل اينكه نشد، نخواستم، نتوانستم و هزار و يك نون مفتوح ديگر كه به ابتداى هر فعل مثبتى مى چسبد و درست سر بزنگاه، همان جا كه بايد تنها گفته شود تا ذغال خوب، بد شود و رفيق بد، خوب، از دهان بيرون نمى آيد.نتيجه؟! چيزى شبيه اعتياد، بزه، زندگى بد...
اعتياد اما تنها يك مثال است و توان نه گفتن، تنها جزيى از كلى كه نامش را مى گذارند: «مهارت هاى زندگى».
اين قانون طبيعت است.زندگى هميشه همين طور شروع مى شود.دو نقطه پر رنگ در دو انتها كه ميانشان را هزار نقطه ريز به هم چسبيده پر مى كند، در يك خط مستقيم.اما نه زندگى همان خط مستقيم ماند و نه نقطه ها همان نقطه ها.آنقدر جا به جا شدند تا خط پر پيچ و خمى را ساختند كه عبور از آن ها را بايد ياد مى گرفتى.آدميزاد هميشه عادت دارد به پيچيده كردن ساده ها و دوباره ساده كردن همان پيچيده ها.ضرورت آموزش مهارت هاى زندگى از همين جا مطرح شد و كم كم آنقدر قوت گرفت كه بشود يكى از اولويت هاى برنامه ريزى هاى آموزشى.
زندگى با قانون زندگى
مهارت هاى زندگى رفتارهاى حل مسأله اى هستند كه به شيوه اى مسؤولانه و مناسب در مديريت مسائل شخصى و در پنج عرصه خود، خانواده، شغل يا تحصيل، تفريح و اجتماع استفاده مى شوند.اين تعريف را روان شناسان ارائه مى دهند و مى گويند: «با يادگيرى مهارت هاى زندگى، افراد مى آموزند كه چه طور با مشكلات و موقعيت هاى متفاوت مواجه شوند و با شناخت بهتر خود و شناخت موقعيت، از آن ها استفاده كنند و بر كيفيت زندگى خود و ديگران بيفزايند.»
دكتر حسينى، رئيس مركز مطالعات دانشگاه تهران، در اين باره مى گويد: «به دليل گستردگى و پيچيدگى زندگى شهرى و روابط در اين زندگى، افراد شرايطى متفاوت با گذشته را تجربه مى كنند.بنابراين بايد مجهز به دانش و آگاهى هايى شوند، جز آنچه كه در محيط خانواده تحت عنوان تربيت و آنچه كه در مدرسه تحت عنوان دانش مى آموزند.»
اين جامعه شناس ادامه مى دهد: «مهارت هاى زندگى يعنى كه ياد بگيريم زندگى جمعى داشته باشيم.براى كودكان، نوجوانان و جوانان ما لازم است كه تيپ هاى مختلف شخصيت ها را بشناسند، نوع برخورد با آن ها را ياد بگيرند و بياموزند كه در شرايط مختلف چه طور بايد عمل كنند.»
روش هاى مقابله با خشم، كنترل و ابراز هيجان ها، توانايى «نه» گفتن، خلاقيت، سازگارى با تغيير، شناسايى توانايى  ها، عزت نفس، خوب گوش كردن، مديريت زمان، مهارت هاى مكالمه، ابراز احساسات، ابراز خود، ارائه انتقاد، تصميم گيرى، تعادل كار و استراحت، تعيين اهداف، حل تعارض، حل مسأله و...همه و همه، زير مجموعه هايى هستند كه مهارت هاى زندگى را تشكيل مى دهند.
دكتر احسان سالم زادگان، روان شناس، مى گويد: « قدرت سازگارى اشخاص در مواجهه با استرس ها، مشكلات زندگى شخصى و معضلات اجتماعى برابر نيست.در شرايط مشابه اجتماعى، بعضى از اشخاص توانايى مقابله با مشكلات و موقعيت هاى چالش برانگيز را خيلى زود از دست مى دهند و در دام انزوا، افسردگى، رفتارهاى ضد اجتماعى و حتى اعتياد و خودكشى مى افتند.در حالى كه عده اى ديگر به راحتى قادرند از پس اين مشكلات برآيند و بدون عارضه خاصى مشكل را برطرف كرده و يا آن را پشت سر بگذارند.»
او ادامه مى دهد: «كسانى كه به طور موفقيت آميز با مشكلات مقابله مى كنند، افرادى هستند كه خود را به مجموعه اى از مهارت هاى مقابله اى مجهز كرده اند.افراد موفق در اين زمينه، از انعطاف پذيرى، يعنى توانايى استفاده از راه حل هاى مختلف، دور انديشى و توانايى تفكر منطقى برخوردارند و با تكيه بر اين مهارت ها و دستيابى به سازگارى، با مشكلاتى مانند افسردگى، اضطراب، تنهايى، طرد شدگى، كم رويى، خشم، تعارض در روابط بين فردى، شكست و فقدان، مبارزه مى كنند.»
نصيحت هاى مكتوب
در دنيايى كه روان شناسانش تجربه ريش سفيدها را براى در افتادن با روزگار و تربيت بزرگ تر ها را براى حل مشكلات و ارتباط با آدم ها كافى نمى دانند، كتاب مى شود مدرس مهارت هاى زندگى و نوشته ها، همان نصيحت هاى رنگ و لعاب دارى كه ديگر گوينده آفتاب لب بوم شان، دليل دل زدگى نيست.نصيحت ها از پشت ويترين كتاب فروشى ها، زيباتر به نظر مى رسند.
طبق تحقيقات انجام شده، متوسط زمانى كه خانواده ها براى گفتمان و برقرارى ارتباط كلامى صرف مى كنند، كمتر از ۳۰ دقيقه است.با اين حساب جايى براى تعجب از فروش بالاى كتاب هاى روان شناسى خوديارى، با عناوين فريبنده اى كه شما را از يك شبه ثروتمند شدن، تا ده روزه به اعتماد به نفس رسيدن مى كشانند، نمى ماند.موجى كه نه با اين سرعت و نه با اين سطح نازل از كيفيت، اما با همين شيوه مكتوب به مدارس هم كشيده شده است.
از سال ۱۳۷۶ بود كه سازمان بهزيستى شروع به آموزش مهارت هاى زندگى در مدارس كرد و كار را تا آنجا پيش برد كه با وجود سه سال تعطيلى اين روند، از سال ۸۳ دوباره و اين بار با مسؤوليت سازمان آموزش و پرورش، در مدارس تهران و چند استان كشور اجرا شد.به گفته سهيلا تبريزى كارشناس مسؤول سلامت و تندرستى سازمان آموزش و پرورش شهر تهران، اين طرح امسال در ۲۰ مدرسه ابتدايى مناطق يك، سه، چهار، هشت، ۱۷ ۱۵، ۱۴، ۱۱، ۹، و ۱۹در حال اجرا است.
تبريزى مى گويد: « آموزش مهارت  هاى زندگى در مقطع ابتدايى از اهميت خاصى برخوردار است، زيرا رشد كودك در مراحل اوليه زندگى صورت مى گيرد و مواردى مثل عادات، موفقيت  ها، شكست  ها، توانمندى ها و رفتارها در سنين كودكى كسب مى شود. هدف از اجراى اين طرح در مدارس ابتدايى، افزايش سطح آگاهى، توانمندى هاى روانى و اجتماعى، بهداشت، يادگيرى، و ايجاد توان «نه» گفتن در دانش آموزان است.»
دكتر حسينى اما معتقد است: «آموزش هاى اين زمينه با كتاب منتقل نمى شود.دانش آموزان بايد به طور ميدانى و تجربى مهارت ها را بياموزند.بايد با يكديگر در گروه هاى ورزشى، تفريحى و ...تعامل داشته باشند، از طريق اردوهاى مسافرتى با اقوام ديگر آشنا شوند و مهارت هاى زندگى را به طور عملى بياموزند.»
چيزى شبيه همان شيوه اى كه در مدارس ويتنام با همكارى دانش آموزان در بهداشت و پاكسازى محيط زيست، در زيمبابوه با مطالعه در مورد وظايف و مسؤوليت ها و حقوق زنان و مردان و بچه ها و در مصر با برخورد با گروه ها و اقوام مختلف براى اشاعه صلح و از بين بردن تعصبات قومى در ميان دانش آموزان به كار بسته شده است.
مهارت هاى زندگى در پيشگيرى از اعتياد
جامعه اى كه ۷۰ در صد جمعيت آن زير ۳۰ سال هستند و عنوان جوان ترين جامعه دنيا را يدك مى كشد، شايد به صرف نيرويى چند برابر در آموزش مهارت هاى زندگى به اعضايش نياز داشته باشد.خصوصاً زمانى كه پاى گروه همسالان به ميان كشيده مى شود و زمان انتخاب از ميان ارزش هاى آموخته شده و ارزش هاى گروهى فرا مى رسد.اين جا است كه گاهى نون مفتوح، نون ندامت مى شود بر سر فعل هاى خواستن و توانستن و گاه، يك كلمه دو حرفى براى بد شدن ذغال خوب و...
دكتر سالم زادگان مى گويد: «قرار گرفتن تحت تأثير گروه هاى هم سال، اتفاقى است كه در تمام جوامع و براى همه نوجوانان مى افتد.اما سطح پذيرش قوانين اين گروه ها متفاوت است.بيشتر نوجوانان و جوانانى كه تسليم قواعد گروه هاى هم سال مى شوند، به دليل كمبود اعتماد به نفس و تلاش براى كسب جايگاه در گروه، تن به خواسته هاى بعضاً خطرناكى مى دهند كه از چهارچوب ارزشى جامعه و خانواده خارج اند.آموزش مهارت هاى زندگى اعتماد به نفس، قدرت نه گفتن و توانايى برقرارى ارتباط موثر با ديگران را در افراد تقويت مى كند و مانع از صدمه ديدن نوجوانان و جوانان مى شود.»
اين روان شناس ادامه مى دهد: «سوء مصرف مواد مخدر و الكل، خودكشى، بزهكارى و بى بند و بارى جنسى در بين جوانان و نوجوانان، با عزت نفس و توانايى در برقرارى ارتباط با خانواده و همسالان نسبت معكوس دارد.در حالى كه اعتماد به نفس، احساس خودكار آمدى و توانايى در مواجهه صحيح با اطرافيان، با پيشرفت تحصيلى و كسب موفقيت هاى اجتماعى نسبت مستقيم دارد.»
بر همين اساس بود كه ستاد مبارزه با مواد مخدر با دستور العملى تمام دستگاه هاى متولى و مسؤول در امر پيشگيرى از مصرف مواد مخدر را موظف كرد تا در قبال دريافت بودجه هاى تعيين شده، اقدامات خود را در محورهاى آموزش مهارت هاى زندگى، تقويت اعتماد به نفس، آموزش مهارت هاى ارتباطى و مهارت حل مسأله، مهارت ابراز وجود و تفكر خلاق، آموزش مقابله با فشار و استرس و همچنين آموزش تفكر نقادانه به نوجوانان و جوانان جهت تجزيه و تحليل مشكلات متمركز كنند.چرا كه طبق اعلام كارشناسان اين ستاد، تحقيقات صورت گرفته نشان مى داد كه اين عوامل در گرايش جوانان به مواد مخدر بيشترين نقش را دارند.
دكتر احترامى، رئيس دفتر پيشگيرى از اعتياد سازمان بهزيستى، در اين باره مى گويد: «اكثر جوانانى كه به مصرف مواد مخدر گرايش پيدا مى كنند يا در مورد خطرات مصرف اين ماده اطلاعى ندارند و يا اينكه اعتماد به نفس كافى براى دادن پاسخ منفى به درخواست غير معقول گروه دوستان را ندارند.بنابراين به نظر مى رسد كه نقش دستگاه هاى فرهنگى و آموزشى جامعه در آگاه سازى و كمك به جوانان جهت شناخت مهارت هاى اجتماعى از دوران كودكى تا جوانى بسيار مهم باشد.طرح هاى موفق براى پيشگيرى از اعتياد طرح   هايى است كه منجر به تغيير زندگى معتادان شود.اگر طرح   هاى جمع   آورى و ساماندهى معتادان، زندگى آن ها را تغيير ندهد، اجراى آن ها سودمند نخواهد بود.بنابراين بايد از آموزش هاى مهارت هاى زندگى به طور ويژه براى معتادان استفاده كرد.»
نسل جامانده
آموزش مهارت هاى زندگى، با تمام گسترشى كه در مدارس، دانشگاه ها و روى كاغذ روزنامه ها و كتاب ها داشته، اما به نظر مى رسد قشر خارج از محيط آموزشى را ميان نسلى كه الفباى تازه اى از زندگى را ياد گرفته اند، نديد گرفته است.نسلى كه نه ريش سفيدى پدر بزرگ ها را دارد، نه آموزش ديدگى جوانان را.نسلى دور از كتاب و دور از كلاس هاى آموزشى.با اين حساب، هنوز تا رسيدن به تصويرى «مسلط به خود» از انسان جامعه امروز، راه زيادى مانده.حتى اگر جامعه شناسان عقيده داشته باشند كه اجراى طرح آموزش مهارت هاى زندگى در ايران، در مقايسه با كشورهاى همتا به شكل مطلوبى صورت گرفته است.