حسن بنانج

طى هفته اول ارديبهشت ماه در حالى كه تنها چند روز از انتشار نوار ويديويى اخير ابومصعب زرقاوى در يك سايت اينترنتى مى گذشت، «جواد مالكى»، نامزد اصلى پست نخست وزيرى عراق روى صفحه تلويزيون يكى از شبكه هاى ماهواره اى عرب ظاهر شد و در مورد آينده عراق با مردم اين كشور صحبت كرد. اين در حالى بود كه نوار ويديويى زرقاوى نيز با بخش هاى مختلف و بى سابقه اش در يكى از اين شبكه ها روى آنتن رفت و بسيارى را در عراق و ساير كشورهاى عربى به تعجب و حيرت واداشت. همزمانى اين دو برنامه اگرچه غيرعمدى به نظر مى رسيد، اما باعث شد تا ميزان توجه و علاقه مردم عراق نسبت به دو رويكرد كاملاً متفاوت از آينده اين كشور مورد ارزيابى قرار گيرد.
اگرچه حضور مردم عراق در انتخابات گذشته بر مسيرى كه اين كشور در آينده خواهد پيمود، صحه گذاشتند، اما انتشار اخبارى جديد و بروز حوادثى پيوسته در عراق حكايت از موانع و مشكلات فراوان بر سر اين مسير دارد.
زرقاوى درست دو روز پس از انتشار نوار ويديويى جديد «اسامه بن لادن» كه پيروان خود را به آمادگى براى «جنگى طولانى» فراخوانده بود، از برنامه هاى آينده اش خبر داد. اين در حالى بود كه همزمان با انتشار يك نوار ويديويى جديد از پيام ضبط شده ظواهرى، مرد شماره۲ القاعده، «جورج بوش» نيز با استقبال از تشكيل دولت دايم در عراق، اعلام كرد كه جنگ دشوارترى در اين كشور انتظار آمريكايى ها را مى كشد.
تحليلگران معتقدند كه سخنان اخير رئيس جمهورى آمريكا در مورد جنگ عراق را در واقع بايد روشن ترين واكنش واشنگتن در مورد بالا رفتن هزينه هاى اين جنگ و رجزخوانى هاى اخير رهبران القاعده دانست. اين بدان معنا است كه دولت آمريكا نمى تواند نسبت به اين گزارشها و رجزخوانى ها بى تفاوت باشد. حتى اگر شعارى كه مى دهد فراتر از واكنش در برابر اين نوع فشارها تبليغ شود.
گزارش جديدى كه اخيراً توسط گروه تحقيقاتى كنگره آمريكا منتشر شد، دليلى روشن بر صحت اين ادعا است. در اين گزارش به صراحت تأكيد شده است كه هزينه جنگهاى عراق و افغانستان هم اكنون احتمالاً به رقم ۸۱۱ميليارددلار رسيده است. گروه تحقيق كنگره آمريكا در اين گزارش تأكيد مى كند ۷۱درصد از كل هزينه هايى كه وزارت دفاع آمريكا براى جنگهاى آمريكا اختصاص داده، در عراق صرف شده است. اين در حالى است كه ۲۱درصد از اين ميزان به افغانستان اختصاص يافته و ۷درصد نيز صرف ساير نيروهاى آمريكايى در نقاط مختلف جهان مى شود.
پنتاگون پيش از آغاز حمله به عراق هزينه عمليات نظامى در اين كشور را بسيار پايين تر از ۴۳۹ ميليارددلار پيش بينى مى كرد كه گروه پژوهشى كنگره آمريكا اعلام كرده است. با اين حال واشنگتن تلاش كرده تا آنجايى كه مى تواند خود را از گمانه زنى ها و كنجكاوى ها در مورد آمار و ارقام غيررسمى از هزينه جنگهاى آمريكا دور نگه دارد. زيرا اين نقطه اى است كه مى تواند در صورت فاش شدن اطلاعاتش، به پاشنه آشيلى در دست مخالفين دولت بوش تبديل شود. اما واشنگتن تا زمانى مى تواند در مقابل اين كنجكاوى ها مقاومت و دليل تراشى كند كه چيزى براى عرضه به مردم آمريكا داشته باشد. اگرچه دولت بوش اهداف و دستاوردهاى جنگ عليه تروريسم را بسيار فراتر از جنگهاى عراق و افغانستان براى آمريكايى ها ترسيم كرده است، اما در عين حال نمى تواند از تأثيرات تبليغ موفقيت هاى ظاهرى خود در اين دوجنگ صرفنظر كند.
اما يكجانبه گرايى آمريكايى تا زمانى مى تواند به حيات خود ادامه داده و نظر موافق و يا حتى ممتنع گروههاى مخالف را با خود همراه سازد كه بر دموكراسى آمريكايى تأكيد كند. براساس اين رويكرد بايد تعريف جديدى از دموكراسى در جهان ارائه و جا انداخته شود.
دولت بوش در زمان وقوع حملات ۱۱ سپتامبر با شعار احياى هژمونى آمريكايى، حمايت اقشار مختلف دراين كشور را براى حمله به افغانستان جلب كرد. اين همراهى در زمان سقوط حكومت طالبان كه واشنگتن آن رامهد تروريسم در جهان ناميده بود، به اوج خود رسيد. اما نيروهاى آمريكايى در يافتن رهبران اين حكومت و سپردن آنها به دست عدالت ناكام ماندند. رئيس جمهورى آمريكا در سخنرانى هاى آتشين خود بارها تأكيد كرده بود كه شبكه القاعده و رهبرانش متلاشى شده اند و روزى خواهد رسيد كه اين شبكه ديگر وجود خارجى نخواهد داشت. مردم آمريكا در انتظار تحقق اين وعده ماندند، اين در حالى بود كه هر روز تنها اخبارى جديد از دستگيرى برخى از فرماندهان القاعده در افغانستان و يانقاط ديگر جهان منتشر مى شد. با اين حال هنوز بن لادن و شبكه القاعده وجودداشت و حتى توانسته بودند ريشه هاى تفكر خود را تا غرب و اروپا نيز بگسترانند و عملياتى مرگبار را با موفقيت طرح ريزى و به اجرا درآورند. از اين رو ناگهان سكوتى معنادار در موردمحل اختصاص بن لادن و ديگر سران كليدى القاعده حكمفرما شد و بتدريج شعارى ديگر براى جنگ عليه تروريسم و به دست آوردن دل آمريكايى ها شكل گرفت:«اشاعه دموكراسى آمريكايى در جهان!»
از نظر آمريكايى ها اين شعار چنان تأثير و نفوذى داشت كه نه تنها وعده متلاشى ساختن القاعده را از ياد مردم آمريكا زدود، بلكه توانست به دستمايه اى مؤثر براى تهاجمى ديگر به كشورى «سركش» قرار گيرد. حتى اگر هيچ كشورى جز انگليس حاضر نباشد كه نيروهايش را براى تحقق شعارى آمريكايى به ميدان نبرد، بفرستد. بدين ترتيب يكجانبه گرايى آمريكايى اين بار با جديتى بيشتر، خدمتى را كه مى توانست به گسترش دموكراسى آمريكايى در جهان بكند، به مردم آمريكا معرفى كرد تا روحيه همصدايى را بار ديگر در ميان آنان زنده كند.
پس از آنكه نيروهاى آمريكايى به عراق پا گذاشتند و مناطق مختلف اين كشور يكى پس از ديگرى به اشغال آنان درآمد، استقبالى كه واشنگتن از عراقى ها انتظار داشت، صورت نگرفت. اما به جاى آن مقاومت عليه اشغالگرى نيروهاى آمريكايى در جاى جاى عراق سربرآورد و طرفدار پيدا كرد. نظاميان آمريكايى اگرچه توانستند با انجام عمليات هايى، در سركوب اين مقاومت تا حد زيادى توفيق حاصل كنند، اما مخالفت باحضور آمريكايى ها در عراق چهره ديگرى هم داشت. توان نظامى آمريكايى ها باعث شد تا پيكان حملات انتحارى به سوى ديگرى نشانه رود: امنيت در عراق.
نيروهاى مخالف اشغالگرى به تدريج به جاى حمله به نيروهاى خارجى و نظاميان تحت آموزش عراقى، بر روى اهداف جديدى متمركز شدند. اين اهداف نه توان دفاع از خود داشتند و نه كسى پيدا مى شد تا امنيت جانى آنها را تأمين كند. تعداد كشته هاى غيرنظاميان در عراق ناگهان رو به افزايش گذاشت. تا جايى كه هم اكنون هر عراقى هنگام خروج از خانه با اعضاى خانواده خود به گونه اى خداحافظى مى كند كه گويى ديگر هرگز بازنخواهد گشت. شبه نظاميان در عراق براى ناامن كردن بيشتر عراق تلاش كردند كه زمينه نزاع قومى را نيز در اين كشور فراهم آورند. اكنون اوضاع جديد در حالى به عراق تحميل شده است كه دولت مالكى خود را براى گرفتن زمام امور در اين كشور آماده مى كند و بايد با مشكلات عديده و تازه اى دست و پنجه نرم كند. براساس آخرين گزارش ها از اوضاع عراق در حدود ۱۰۰ هزار خانوار عراقى در سراسر اين كشور مجبور به ترك خانه و كاشانه خود شده اند. در همين حال براساس نظرسنجى اى كه يكى از مؤسسات آمارى آمريكا انجام داده است، اكثريت مطلق مردم عراق از شرايطى كه دولت «جورج بوش» براى آنها فراهم كرده است، ناراضى هستند و اقتصاد كشورشان را در شرايط ناگوارى ارزيابى مى كنند. اين نظرسنجى همچنين نشان داد كه مردم عراق اعتقاد دارند كشورشان هم اكنون نسبت به سال هاى گذشته بيشتر شاهد اختلاف گروه هاى سياسى است. اين شرايط در حالى است كه سران القاعده با انتشار نوارهاى سريالى خود تلاش مى كنند علاوه بر مردم عراق به آمريكايى ها نيز اعلام كنند كه به مقاومت ادامه خواهند داد، بنابراين «جنگى طولانى» در پيش راه است. آنان در واقع از اين نظر با جورج بوش هم عقيده اند. رئيس جمهورى آمريكا گفته است كه تشكيل دولت جديد عراق شروع فصل جديدى در زمينه حضور آمريكايى ها در عراق است و مردم آمريكا بايد براى روزهاى سخت و جانفشانى در آينده آماده شوند.
بدين ترتيب او نيز بر جنگى طولانى صحه گذاشت. رئيس جمهورى آمريكا براى اينكه بار ديگر اهداف جنگ عليه تروريسم را به مردم كشورش گوشزد كند، گفت: «استقرار دموكراسى مانع اين است كه عراق براى تروريست ها به يك بهشت امن براى طراحى حملات عليه ديگر كشورها تبديل شود».
اما آمار و ارقام  تقريباً رسمى تأكيد مى كنند كه روند كاملاً متفاوتى در وزارت دفاع آمريكا در جريان است. از يك سو ژنرال هاى سرشناس ارتش اين كشور بر عزل رئيس اين وزارتخانه تأكيد مى كنند و از سوى ديگر گزارش ها نشان مى دهند كه هزينه ادامه حضور نظامى آمريكا در عراق بسيار غيرقابل تحمل شده است. بوش توانسته است تاكنون با حمايت قاطع از وزير دفاع خود، ادامه حضور وى را در دولتش تضمين كند. اما اين حمايت ها هرگز نمى تواند نقش بازدارندگى خود را در مقابل اشتباهات آينده رامسفلد حفظ كند. هزينه هايى كه آمريكا براى طرح هاى رامسفلد در پنتاگون داده است فراتر از يك دعواى حزبى ميان دموكرات ها و جمهوريخواهان جلوه كرده است. اين در حالى است كه واشنگتن تاكنون هرگز نتوانسته است براى سؤال هميشگى منتقدان كه چرا رهبران القاعده هنوز دستگير نشده اند، جواب درستى پيدا كند. شعار اشاعه دموكراسى در جهان نيز اكنون كاركرد خود را تا حد زيادى از دست داده است، زيرا نتايجى كه اين رويكرد در كشورهاى ديگرى نظير مصر به دست آورده بود، اكنون در حال كمرنگ شدن هستند. به طور مثال «حسنى مبارك» هم اكنون به راحتى و بدون هيچ قيد و شرطى اعلام مى كند كه حالت فوق العاده را در مصر بار ديگر تمديد خواهد كرد. سركوب نيروهاى مخالف نيز در اين كشور از سر گرفته شده است.
همچنين اوضاع در افغانستان هم آن طور كه بايد بر وفق مراد آمريكايى ها نمى گذرد. با اين كه نيروهاى خارجى در اين كشور هر از گاهى با انجام عملياتى گسترده موفق مى شوند تعداد زيادى از نيروهاى طالبان را از بين برده يا دستگير كنند، اما هر روز اخبار جديد از افزايش توان اين نيروها در افغانستان به سوژه اصلى خبرگزارى هاى جهان تبديل مى شود. همچنين گزارش ها از اين كشور حاكى است كه امنيت فقط در شهر كابل آن هم به طور نسبى تأمين شده است و ساير نقاط اين كشور به خصوص مناطق جنوبى عملاً از حيطه نفوذ و اقتدار دولت مركزى بيرون هستند.
از سوى ديگر هم اكنون عراق به صحنه اصلى جنگى كه آمريكا آن را نبرد عليه تروريسم ناميده تبديل شده است. بن لادن و بوش از ادامه جنگ در آينده سخن مى گويند در حالى كه به سختى مى توان كوچك ترين نشانه اى از پيروزى هر يك از طرفين در اين جنگ پيدا كرد. اين جنگ نيز مانند ساير جنگ ها قربانيانى دارد، اما قربانيان اين جنگ از گروهى كه ناباورانه در وسط ميدان قرار گرفته اند، تأمين مى شود.