احمد جلالى فراهانى

آدمى گاه مات مردم پايتخت نشين اين سرزمين مى ماند كه چطور اين همه به فكر حياتند و ممات خود را به فراموشى كه سپرده اند هيچ بلكه خود را غافل از هر موضوعى مى كنند كه به راحتى با جان و عمرشان بازى مى كند.نكته اين جاست كه در اين پايتخت به هم پيچيده، در هم تنيده از روز و ساعت و ثانيه اتفاقاتى مى افتد كه هر كدامش مى تواند عمرى تجربه باشد و هشدار و توجه كه نيست و همچنان كلاف سر در گم فراموشى و خاموشى را به خود پيچيده ايم و تنها
نظاره گر ماجرا هستيم.درست مانند رانندگانى كه از كنار تصادفى مى گذرند و گاهى آهى و نچ نچى و دست آخر همان بازى كلاج است و دنده و فراموشى.يادمان مى رود حوادثى راكه هر بار فرو مى ريزند و يكى از ما را مى بلعند و تا كى نوبت خودمان شود و كجا؟! همين چند روز پيش بود كه خبرى در ميان هاى و هوى سياسى آمد و رفت و كسى آن را جدى نگرفت.خبر اين بود : « مدير بررسى علل و حريق حوادث سازمان آتش نشانى و خدمات ايمنى تهران، خطر فعال شدن قنوات در فصل بهار را تهديدى جدى براى پايتخت دانست و نسبت به بروز آن هشدار داد.» هشدارى كه چند روز پيش با ماجراى فرو ريختن ديوارهاى مغازه اى در ظفر به واقعيت پيوست.
با اين همه كمتر كسى متوجه هشدارهاى مهندس حميد عرب زاده شد.او كه تلاش مى كرد با اشاره به حادثه سقوط يك دستگاه تاكسى در خيابان «شهيد مصطفى خمينى» محدوده چهارراه سيروس، اهالى پايتخت را از خطرى كه در كمين آنها نشسته باخبر كند به خبرگزارى ها گفته بود : « شكستگى لوله آب زيرزمينى به دليل فرسودگى منجر به شسته شدن لايه هاى زيرين زمين شده و بدين ترتيب با قرار گرفتن خودرو تاكسى بر روى آن، حادثه رخ داد.»
البته علت اين حادثه چيزى نبود جز لوله هاى آب تهران كه با قدمت بيش از ۵۰ سال و فرسودگى صد درصد حالا ديگر مى توانند به عنوان آثار باستانى در سازمان ميراث فرهنگى به ثبت برسند.
در بستر آب
مدير بررسى علل و حريق حوادث سازمان آتش نشانى و خدمات ايمنى تهران، با بيان اين كه فرسودگى اين لوله ها و تركيدگى ناشى از آن منجر به فرو نشست در نقاط مختلف تهران شده است، مى گويد : « در حالى كه نصب لوله هاى جديد آب هزينه كمترى در بر دارد، تعمير اين لوله ها هزينه  برتر است.» به گفته
عرب زاده، مسؤولان ذيربط بايد دقت بيشترى در زمينه نشت يابى اين لوله هاى فرسوده داشته باشند، چرا كه بر اساس تحقيقات به عمل آمده ميزان نشتى آب در شهر تهران بسيار بيشتر از مصرف آن است.اوبا اشاره به سرازير شدن آب از درون قنوات و مسيل هاى مختلف شهر تهران و در پى آن وقوع فرونشست ها، تأكيد مى كند « متأسفانه با وجود هشدارهاى فراوان مبنى بر خطرات ساخت و ساز بر روى قنوات و مسير مسيل ها به دليل وقوع حوادث و ايجاد فرونشست ها، اما باز هم شاهد ساخت و ساز بر روى اين نقاط در سطح شهر هستيم.»
مدير بررسى علل و حريق حوادث سازمان آتش نشانى و خدمات ايمنى تهران، براى اثبات مدعايش ماجراى سرريز شدن قناتى داخل مترو امام خمينى «ره» را شاهد مى آورد و مى گويد : « اين حادثه حاكى از آن است كه بسيارى از پروژه هاى مهم مسكونى و يا تجارى نيز بدون در نظر گرفتن مسير قنوات ساخته مى شوند، درحالى كه سرريز شدن اين قنوات خسارات مالى فراوانى بر جاى مى گذارد.حميد عرب زاده با اشاره به اين كه قنوات در دو فصل پاييز و بهار فعال مى شوند، مى گويد : « در اين دو فصل به دليل شدت بارندگى ها و ذوب شدن برف ها برخى از قنوات فعال شده و در صورتى كه ساختمانى بر روى آنها قرار گرفته باشد، احتمال وقوع حادثه افزايش مى يابد.»
مدير بررسى علل و حريق حوادث سازمان آتش نشانى و خدمات ايمنى تهران تأكيد دارد :» بر اين اساس قنوات و مسيل هاى موجود در تهران همانند مسيل باختر، كانال كن، كانال سردار جنگل و ...بايد شناسايى شده و از طريق يك مسير انحرافى به نقاط كشاورزى و قابل كشت هدايت شوند.»
عرب زاده با تأكيد بر اين كه سر ريز شدن قنوات بيشتر منطقه شميرانات تهران را تهديد مى كند، مى گويد : « از آنجا كه سال ها پيش منطقه شميرانات به صورت باغ بوده و قنواتى نيز جهت آبيارى در اين محدوده ساخته شده، بيشترين احتمال وقوع حوادث ناشى از خطر فعال شدن قنوات در اين منطقه وجود دارد، چرا كه ساخت و سازهاى فراوانى بر روى اين قنوات انجام شده است.»
او در ادامه مى گويد : « مسيل ها و قنوات در تهران از شمال به جنوب كشيده شده اند، اين در حاليست كه برخى از اين قنوات در مناطقى از جمله «شيان» به حالت متروكه در آمده و به محل ارتكاب جرم تبديل شده است.» حال آنكه بى حفاظ بودن اين مسيل ها، خود تشديد كننده حوادث است، چرا كه بعضاً نيز شاهد سقوط افراد به داخل اين كانالها بوده ايم كه بر اثر شدت جريان آب به دور دست منتقل شده اند.
نصب دست اندازهايى در مسير اين مسيل ها به منظور كاهش شدت جريان آب پيشنهادى است كه كارشناسان و خبرگان فن براى كم كردن شدت جريان آب ارائه مى كنند.آنها معتقدند نصب دست اندازها با لاى روبى به موقع مسيل ها مى تواند از سر ريز شدن آنها جلوگيرى كند.اين در حاليست كه علاوه بر خطر فرو ريختن معابر و حوادث ناشى از آن بزرگترين معضلى كه آب شرب تهران را تهديد مى كند، از نظر تمام كارشناسان دو خط لوله انتقال دهنده آب است كه حدود ۴۰سال قدمت دارند و به شدت فرسوده هستند و با يك سيل يا زلزله، احتمال دارد نيمى از تهران بى آب شود.گرچه نبايد فراموش كرد كه فرسودگى لوله هاى آب مشكل  بسيارى از شهرهاى بزرگ    دنياست.چنانكه يك لوله عظيم ۱۰۱   ساله ايمنى و سلامت شهروندان اين شهر معروف را تهديد مى كند و از اين نظر در دنيا نخستين و آخرين نيستيم .
با اين همه نبايد فراموش كنيم كه فرسودگى لوله هاى آب، اتصالات غير استاندارد، عدم اجراى درست و فنى استاندارد سيستم لوله كشى، لوله هاى نامناسب علاوه بر خسارات سنگينى كه گاه و بى گاه برايمان به وجود مى آورند سالانه بيش از ۳۰ درصد آب تهران را تلف مى كنند و هدر مى دهند .
بنا بر برآورد كارشناسان اهل فن سالانه چيزى در حدود ۲۷ تا ۳۰ درصد آب شهر تهران به دليل فرسودگى خطوط لوله و شبكه آبرسانى از چرخه مصرف خارج مى شود كه اين امر در يك دوره ۳۰ ساله بوجود آمده است.در اين باره «مهندس محسن عابدينى پور» مدير برنامه ريزى شركت مهندسى آب و فاضلاب كشورمى گويد : « عمر شبكه آبرسانى شهرى به طور متوسط ۳۰ سال است، ولى در برخى مناطق قديمى شهر تهران اين ميزان خيلى بيشتر است.»
مى دانيم به ازاى كاهش يك درصد از ميزان هرز روى آب در شبكه كل كشور نيازمند سرمايه گذارى معادل ۱۰۰ ميليارد تومان هستيم وعمر مفيد شبكه هاى آب آشاميدنى با توجه به جنس، قطر و شرايط محيطى كاركرد، بين ۳۰ تا۵۰ سال است و متأسفانه در گذشته استفاده از لوله هاى غير استاندارد امرى رايج در مقوله شهر سازى تهران بوده است و در حال حاضر سالانه حدود ۳۰ ميليارد ريال براى اصلاح و بازسازى شبكه آبرسانى، انشعاب و تعويض كنتورهاى آب در منطقه غرب استان تهران هزينه مى شود .
فرو نشستن زمين
مشكل زمينهاى پايتخت تنها لوله هاى فرسوده با عمر ۵۰ ساله نيست.بلكه فرونشستن زمين در اثر بهره بردارى هاى غير مجاز از آبهاى زير زمينى تهران باعث شد تا در اندازه  گيرى هايى كه از مناطق جنوب غربى استان تهران بخصوص در منطقه «يافت آباد» به عمل آمده نشان دهند كه سطح زمين اين منطقه ،
۱‎/۸۰ سانتيمتر به طور قائم دچار نشست شده است.
نتايج فاز اول تحقيقاتى كه در چند سال گذشته با همكارى مراكز تحقيقاتى دانشگاهها خارج از كشور انجام شده نشان مى دهد كه برداشت بيش از حد از آبهاى زيرزمينى و افزايش جمعيت در اين مناطق عامل اصلى ايجاد اين فرونشست ها بوده و اين فرونشست ها اغلب در مناطقى با سنگ هاى آهكى ايجاد مى شود كه به محض افزايش ميزان برداشت از آبهاى زيرزمينى، فرو چاله هايى در آن مناطق به وجود مى آيد.
به نظر كارشناسان سيل از عمده ترين عوارض جانبى فرو چاله ها و فرونشست ها است و فرونشست زمين منجر به شيب دار شدن آن و سپس نفوذ آب و ايجاد سيل مى شود.يكى از خطرناكترين مناطق تهران از اين نظر منطقه جنوب ورامين است و طى چند سال گذشته، تركى در بخشى از زمينهاى اين منطقه شكل گرفت كه اغلب روستاييان از اين ترك به عنوان كانال آبكارى استفاده مى كردند؛ اما پس از گذشت زمانى، اين ترك تبديل به فرو چاله هاى وسيعى شد.
اين فرو نشست ها در سال ۸۳ در ساوجبلاغ و طى سال ۸۴ در شهر تهران شدت گرفته است واندازه گيرى هاى سازمان نقشه بردارى از سمت بزرگراه آزادگان و سه راه آذرى به سمت جنوب مشخص مى كند كه در شمال شرقى بزرگراه آزادگان زمين به اندازه يك متر و۸۰ سانتى متر در عرض يك سال و منطقه اى پايين تر از آن به اندازه يك متر و ۲۰ سانتيمتر در عرض ۹ سال دچار فرو نشست شده است.
در عين حال ميزان نشست در مناطق جنوب غربى تهران، سالانه ۱۵ سانتيمتر مربع است و اين نشست ها منجر به از بين رفتن تأسيسات آب و وارد كردن خسارت به شريان هاى حياتى خواهد شد.با اين همه كارشناسان معتقدند در سالهاى گذشته در جنوب شرق تهران فرونشستى رخ نداده است، علت اين موضوع هم افزايش سطح آب دراين مناطق است.اما در مناطق جنوب غرب تهران بخصوص در مناطق ۱۷ ، ۱۸ و ۱۹ شهردارى تهران، به دليل عدم افزايش سطح آبهاى زيرزمينى تعدادى فرو چاله به وجود آمده است.
كارشناسان معتقدند علت اصلى افزايش اين فرو چاله ها در دشت هاى مناطق مختلف كشور و بويژه تهران به دليل قابل كشت بودن آن مناطق و استفاده بيش از حد از آبهاى زيرزمينى ايجاد شده اند.
دراين باره دكتر رحمانى، استاندار سابق تهران با اشاره به اين موضوع كه حتى اگر احتمال فرونشست در برخى از مناطق وجود داشته باشد اين مسأله بايد جدى گرفته شود مى گويد : « در صورت ايجاد اين فرو چاله ها، تأسيسات گاز و آب به دليل جابجايى سوخت از طريق لوله، با خطر انفجار و تخريب مواجه هستند.اين در حالى است كه شايد ۹۰ درصد مردم و مسؤولان از اين مسأله مهم اطلاعى نداشته باشند.»
او در مورد سياست هاى مربوط به استفاده و مصرف آبهاى زيرزمينى در تهران مى گويد : « پديده فرونشست  مى تواند در سطوحى بر روى سدهاى در حال ساخت در جنوب غربى تهران تأثير بگذارد اما در نهايت بحث صرفه جويى از آب و استفاده بهينه از آن بايد در دستور كار تمامى دستگاه ها قرار گيرد.»
همچنين ستار محمودى مدير شركت آب و فاضلاب استان تهران در مورد اهميت مقاوم سازى تأسيسات آب و فاضلاب معتقد است « شهر تهران بر روى شيبى قرار گرفته كه شكستگى لوله ها مى تواند حجم عظيمى از تأسيسات آبى را تخريب كند.»
او با اشاره به اين كه در حال حاضر ۱۲۰ سوله امداد و نجات در تهران مستقر است مى گويد: « تعدادى از اين سوله ها جهت نگهدارى از لوله هاى امدادى به كار گرفته شده است.»
به گفته محمودى تهران پوشيده از قنات است چرا كه در حال حاضر يك هزار كيلومتر قنات در تهران وجود دارد كه اكثر آنها به دليل فرسودگى قابليت ريزش دارند.
مدير شركت آب و فاضلاب استان تهران با بيان اين كه مخازن اضطرارى ذخيره آب بر اساس مطالعات فاز اول طرح مقاوم سازى تهران بزودى نصب مى شوند خاطرنشان مى سازد : « در صورت وقوع زمين لرزه شبكه هاى آبرسانى قابل استفاده نخواهد بود.»