سال جديد در حالى آغاز شده است كه در حوزه موسيقى با تعطيلى حدود سه ماه مواجه بوده ايم. آخرين اجراهاى موسيقى سال گذشته در دهه آخر دى و مربوط به جشنواره موسيقى فجر بوده است. اكنون و پس از گذشت سه ماه انتظار مى رود هم به دليل آغاز سال و هم با توجه به تعطيلى موقت اجراهاى موسيقى، با يك خيزش تازه مواجه شويم. اما آنچه در پيش روست، فضايى معكوس و متفاوت را نشان مى دهد. هرچند برخى تالارها نظير وحدت و رودكى، اجراهاى خود را آغاز كرده اند، اما انتظار اهل موسيقى فراتر از اجراهاى پراكنده برخى گروه هاى ناشناخته است.
به عنوان مثال جشنواره موسيقى نواحى كه ۶ دوره آن در كرمان برگزار شده بود، سال گذشته به دلايل مجهول از ادامه بازماند. مسؤولان مركز موسيقى وعده ارديبهشت ۸۵ را به عنوان سرآغازى بر فعاليت هاى اين مركز در سال جديد و با برگزارى جشنواره موسيقى نواحى، اعلام كرده بودند. اما تا لحظه درج اين نوشتار نه تنها از چنين جشنواره اى خبرى در ميان نيست كه به نظر مى رسد شايد اصلاً چنين جشنواره اى در دستور كار نباشد. به احتمال زياد جشنواره موسيقى جوان نيز با همين رويكرد روبرو خواهد بود. فضاى موجود كه به كم رنگ شدن حضور گروه هاى برجسته موسيقيدانان شناخته شده انجاميده، با اين حال، از سوى ديگر شاهد حضور محمدرضا لطفى در ايران پس از دو دهه (هرچند يك دهه پيش نيز ايشان مدت كوتاهى در ايران فعاليت خود را از سر گرفت) و آغاز به كار مجدد مكتبخانه ميرزاعبدالله و تدريس ايشان هستيم. اركستر سمفونيك، هنوز با مشكلات گذشته دست به گريبان است و وعده حضور دوباره على رهبرى در ابهام به سر مى برد و نيز شايعه حضور نادر مشايخى به عنوان رهبر ميهمان قوت گرفته است با اين حال هنوز برنامه مشخصى ارائه نكرده است. در اين ميان شايد خبر كنسرت گروه دستان، مهمترين خبر موسيقى دستگاهى باشد. اين گروه قرار است تيرماه در نياوران برنامه اى را روى صحنه ببرد. در فضاى موسيقى اكنون به نظر مى رسد تقابلى دوسويه آغاز شده و هم مراكز سياستگذار و هم موسيقيدانان شاخص، خموشى و سكوت اختيار كرده اند. بايد منتظر بود و اميدوار ، شايد اتفاقى ديگر در راه باشد.
محمد به منش

احمد پژمان متولد سال ۱۳۱۴ هجرى خورشيدى يكى از موسيقيدانان و آهنگسازان باسابقه كشور است. وى تحصيلات عالى غيرموسيقايى خود را در مقطع كارشناسى در رشته هاى زبان انگليسى و ادبيات فارسى در ايران به پايان رسانيده پس از آن عازم وين شده و تحصيلات موسيقايى آكادميك خود را در آكادمى موسيقى وين ادامه داد. پس از اتمام تحصيلاتش در وين به سال،۱۹۶۹ راهى آمريكا شده و در رشته آهنگسازى در دانشگاه كلمبياى نيويورك مدتى مشغول به تحصيل شده است. از سوابق و فعاليت هاى هنرى و آموزشى وى مى توان به تدريس در هنرستان ملى موسيقى، هنرستان عالى موسيقى و دانشگاههاى مختلف كشور از جمله دانشگاه هنرهاى زيبا و آموزشگاههاى بزرگ موسيقى در قبل و بعد از انقلاب اشاره كرد. همچنين اولين اپراهاى ايرانى از قبيل «دلاور سهند»، «جشن دهقان» و ... و صدها موسيقى فيلم از آثار پژمان است. در ادامه گفت وگوهاى كوتاه با اساتيد موسيقى پيرامون آموزش موسيقى در كشور به سراغ احمد پژمان رفته ايم كه حاصل گپ و گفت  ما با او را مى خوانيد:
با توجه به سابقه طولانى جنابعالى در امر آموزش و تجربه بين المللى شما در اين زمينه بفرماييد كه مشكلات آموزشى بر سر راه هنرجويان و دانش آموزان اين رشته در ايران چيست؟
خب، مشكلات بسيار است و نمى توان منكر آنها در زمينه آموزش موسيقى كشور شد، چون اين مشكلات در عرصه كارى و فعاليتى به وضوح خود را نمايان مى كند كه نمى توان آنها راناديده گرفت. مشكلاتى كه هم سيستم و هم متدهاى آموزشى از آن بى بهره نيستند. ما نمى توانيم در كشورمان نسبت به موسيقى بى توجه باشيم، نمى توانيم مسائل آن را ناديده بگيريم به هر حال موسيقى در ايران از ديرباز جزيى از زندگى، عقيده و مذهب مردم ما بوده و هست اين امر از ساليان دراز قبل از اسلام تاكنون مشهود وصادق است. ما ملت ايران مسلمان و اكثريت شيعه هستيم و براى ما، مناسك، مراسم و عقايد مذهبيمان هم خيلى مهم است. مانند: قرآن، اذان، عاشورا، رمضان، وفات و ولادتهاى بزرگان دينى و مواعيد مذهبى و ... كه در هركدام از آنها موسيقى هم نقش بسيار مهمى را ايفا مى كند. حديثى است از پيامبر گرامى اسلام حضرت محمد (ص) كه مى فرمايد: «قرآن را در مجامع عمومى با صوتى خوش و آهنگين بخوانيد» چرا، چون اين موسيقى قرآنى است كه جاذبه ايجاد كرده و افراد را به اين سو سوق مى دهد و موسيقى قرآنى خود فى نفسه، موسيقى موجه و علمى است. اگر به كلاسهاى آموزش قرآن در كشور مراجعه كنيم. مى بينيم كه اصول آموزش قرائت با صوت خوش مبتنى بر آموزش دستگاهها و نغمات موسيقى ايرانى است و يا چه چيز باعث شده، اذان مؤذنى پس از گذشت قريب به نيم قرن، هنوز تازگى و شكوه و جذابيت خود را داشته باشد و على رغم متوفى شدن مؤذنش باز از يادها نرود. شايد اذان هاى زيادى در طول زمان سروده شده باشد اما اين موسيقى آن اذانست كه اگر تربيت يافته باشد، آن اذان ماندگار مى شود و يا دعاى قبل از افطار در ماه مبارك رمضان (ويا بسيارى از موسيقى هاى خاص رمضان كه رمضان را به ياد ما مى آورند) ساليان سال است كه هر ساله به مدت سى روز با يك لحن خاص قبل از اذان پخش مى شود اما هيچ وقت كهنه و خسته كننده نيست بلكه جذاب بوده و ديده شده كه افراد غيرمسلمان را هم به گوش فرادادنش واداشته است. اينها هم نتيجه به كارگيرى موسيقى خوب و تربيت يافته است و يا موسيقى عاشورا كه معرف عاشوراست و اگر تربيت شود مى توان در وصفش سمفونى ها نوشت. مى بينيم كه موسيقى خوب موارد استفاده مثبت فراوانى دارد.
موسيقى نه تنها با دين و مذهب گره خورده بلكه در تمام جهان ثابت شده كه از جهات روحى و روانى لازمه زندگى بشر است. به قول يكى از بزرگان فلسفه و هنر اروپا: «هر ملتى را بايد از موسيقى اش شناخت» خب، حال اگر ما بخواهيم در هر يك از زمينه هاى فوق به هر طريقى موفقيتى كسب كنيم و يا آن را در جهان اشاعه دهيم بايد موسيقى و موسيقيدانان كشور را پرورش داده و به امر آموزش آن از پايه رسيدگى كنيم.
آيا شما پيشنهادى براى بهتر شدن سطح كيفى آموزش و مباحث آموزشى در دانشگاهها و هنرستانهاى موسيقى داريد؟
ما قبل از اينكه به مشكلات مقاطع بالاتر آموزش موسيقى مثل دانشگاهها يا هنرستان بپردازيم بايد به پايه آن رسيدگى كنيم. اگر تربيت اصولى موسيقى و موسيقيدان را در اولين سنين فراگيرى آن بررسى كرده و مشكلاتش را مرتفع كنيم طبيعتاً مشكلات سطوح بالاتر، خود به خود رفع خواهد شد. يعنى اگر سطح علمى موسيقى از پايه اصلاح مى شود. مشكلات، نارسايى ها و كمبودها در مقاطع بعدى خود آشكار شده و به راحتى قابل بررسى و اصلاح مى شود. اگر شخصى بخواهد از اولين مراحل آموزش علمى خود يعنى سنين دبستان، موسيقى را هم فرا گيرد جز اينكه به مراكز خصوصى مراجعه كند، چاره اى ديگر ندارد. حال اگر اين مراكز از اصول صحيحى در امر آموزش برخوردار نباشد. يا كودك مقدور به انجام اين كار نباشد، مشكلات فراوانى در اين مسير براى شخص به وجود مى آيد و از آنجايى كه هر جامعه اى را اشخاص آن تشكيل مى دهند، جامعه هم دچار آن مشكلات خواهد شد. يعنى به عبارتى: «خشت اول چون نهد معمار كج تا ثريا مى رود ديوار كج».
پس در نتيجه بايد مشكلات موسيقى را قبل از هنرستان و دانشگاه يعنى دوره دبستان مورد بررسى قرار داد؟
بله، اگر اين اصول و آموزش به صورت فراگير، عمومى و صحيح توسط ارگانى دولتى مثل آموزش و پرورش، تحت نظر كارشناسان ذيصلاح اجرا شود مى توانيم مشكلات را از پايه ريشه كن كنيم و هنر اين مملكت را تربيت كرده و به هر سمتى كه صحيح است سوق دهيم تا ديگر كسى در اين راه به بيراهه نرود و حتى سطح اطلاع جامعه را هم بالا ببريم. اگر اين اتفاق بيفتد، يعنى خشت اول را كج نگذاشته باشيم. اين ديوار هم به سلامت بالا مى رود!
گفت وگو: محمدرضا تحقيقى احمدى

در ميان جنبه هاى مختلف فرهنگ موسيقايى يك ملت، سازها نقش تعيين كننده دارد. در فرهنگهاى شرقى بخصوص، ساز نه تنها به عنوان ابزار اجراى موسيقى، كه از جنبه هاى گوناگون نظير اسطوره، نماد و نشانه و تاريخ مطرح است. در سمبوليسم و نشانه شناسى ساز، اين موارد به خوبى قابل بررسى است. در كشورى مانند ايران با تنوع جغرافيايى و قومى، با كثرت سازها مواجهيم. كاركرد و كارايى سازها در اين فرهنگ، حضور ساز را پررنگ ساخته است. اگر در برخى فرهنگها و مثلاً فرهنگ حوزه شهرى، ساز بيشتر جنبه ابزارى دارد، رازآميزى، تقدس و محترم بودن ساز در برخى مناطق ايران، آن را به عنصرى فراتر از شىء ارتقا مى دهد. پژوهش پيرامون سازها نيز به همان اندازه مى تواند واجد اهميت باشد. با اين حال در اين عرصه همانند بسيارى حوزه هاى ديگر موسيقى، پژوهش و تحقيقاتى ساماندهى نشده است. سابقه پژوهش پيرامون ساز در ايران به مطالبى چند از حسين على ملاح و امين شهميرى در مجلات موسيقى گذشته مى رسد. كتاب ملاح بعدها به صورت مستقل چاپ شد كه بيشتر حاوى اطلاعات تاريخى - ادبى است تا يك اثر پژوهشى. همچنين تحقيقات دكتر مسعوديه كه متأسفانه پس از فوت ايشان و با نواقصى چاپ شده است. دايره المعارف سازهاى ايران شايد مهمترين كوشش در اين عرصه باشد. تحقيقات دامنه دارى كه از دو دهه پيش آغاز شده وبه نظر مى رسد تا دو دهه ديگر امتداد يابد. به بهانه چاپ جلد دوم اين اثر پژوهشى، مرورى بر اين جلد داشته ايم:
دايره المعارف سازهاى ايران، عنوان مجموعه اى است ده جلدى كه به بررسى، تحقيق و معرفى سازهاى موجود در فرهنگ ايران مى پردازد. از اين مجموعه كه به همت آهنگساز و پژوهشگر موسيقى ايران، محمدرضا درويشى در حال انجام است، تاكنون دوجلد به چاپ رسيده است. جلد دوم اين مجموعه در زمستان امسال منتشر شد. كتابى مهم و بسيار پراهميت در حوزه موسيقى شناسى و تحقيق موسيقى بود كه متأسفانه با همه اهميت، جامعه مطبوعاتى چندان به اين اثر جامع نپرداخته است.
در اهميت مجموعه همين مقدار مى توان بسنده كرد كه جلد اول مجموعه كه اختصاص به سازهاى زهى موجود در سراسر ايران داشت، در سال۲۰۰۲ از سوى جامعه بين المللى موسيقى شناسى (SEM)، شايسته عنوان كتاب سال موسيقى شد. اكنون جلد دوم با موضوع سازهاى كوبه اى در دوبخش مجزا شامل پوست صداها و خود صداهاى نواحى ايران ارائه شده است. اين كتاب علاوه بر مرجع بودن آن در اين حوزه از موسيقى شناسى و گردآورى اطلاعات دقيق از سازهاى موجود در موسيقى نواحى ايران، به موارد ديگرى همچون خصوصيات و كاركردساز، كاربرد آن در فرهنگ موسيقايى منطقه پرداخته و در هر بخش مقدمه اى شامل توضيحاتى كلى پيرامون فرهنگ و موسيقى ناحيه و منطقه مورد نظر نيز داده شده است.
مؤلف اثر در مقدمه، ضمن پاره اى توضيحات پيرامون اثر، به رسم امانت دارى نام كليه مطلعين، هنرمندان و پژوهندگان هر منطقه را به تفكيك منطقه و با ذكر عنوان هر شخص ارائه كرده است.
فصل اول كتاب به پوست صداهاى نواحى ايران اختصاص دارد. اين فصل شامل يازده بخش به شرح زير است:
- طبل هاى دوطرفه كه با چوب نواخته مى شوند (انواع دهل در بلوچستان، خراسان، آذربايجان، مازندران، خوزستان و...)
- طبل هاى دوطرفه كه با چوب و دست نواخته مى شوند. (دهل و تمبوك بلوچستان دمام بوشهر و...)
- طبل هاى دوطرفه كه با دست نواخته مى شوند. (دهلك بلوچستان، ناقارا آذربايجان و ...)
- طبل هاى يك طرفه كه با چوب يا دست نواخته مى شوند. ( نقاره گيلان و مازندران، نقاره فارس و بويراحمد و...)
- طبل هاى يك طرفه باز با بدنه اى استوانه اى كه با دست نواخته مى شوند (تمبك نواحى مختلف ايران، ضرب زورخانه و...)
- طبل هاى يك طرفه باز با بدنه قاب مانند كه با دست نواخته مى شوند (دف و دايره)
- طبل هاى دوطرفه كه با ضربه غيرمستقيم نواخته مى شوند (طبلك، جغجغه در نواحى مختلف ايران و...)
- طبل هاى سه، چهار يا شش طرفه (طبل زلزله در يزد)
- طبل هاى سايشى و مالشى (دف، دايره، دهل، نقاره و...)
بخش دهم اين فصل طرحها و نقش ها در سازهاى كوبه اى پوست صدا را شامل شده و در بخش يازدهم پوست صداهايى كه خود صدا نيز هستند نظير دايره زنگى و برخى تكنيك هاى اجرايى سازهاى كوبه اى پوست صدا بررسى شده است.
در فصل دوم كتاب كه شامل سه بخش مجزا است سازهاى كوبه اى خود صدا بررسى شده اند.
- خود صداهاى بر كوبه اى و هم كوبه اى (كوب، سنج، راك و زنگ و...)
- خود صداهاى سايشى (قارقارك در نواحى مختلف)
- خود صداهاى تيغه اى (زنبورك در منطقه تركمن نشين گلستان)
مجموعه دايره المعارف سازهاى ايران، بى ترديد وسيع ترين و گسترده ترين پژوهش در حوزه سازشناسى موسيقى كشور است. ضمن آنكه كتاب را بايد از گسترده ترين و مرجع ترين، پژوهش هاى فرهنگى و موسيقايى كشور نيز محسوب كرد. لازم به ذكر اينكه به نظر مى رسد هر مجلد اين مجموعه و به عنوان مثال جلد دوم كه به سازهاى كوبه اى پوست صدا و خود صدا اختصاص دارد، وسيع ترين پژوهش انجام شده بر روى سازها در يك كشور باشد و شايد بتوان اذعان داشت تاكنون پژوهشى با اين حجم و گستردگى در مورد سازهاى يك مملكت صورت نگرفته باشد. در اين كتاب علاوه بر جزئياتى پيرامون هر ساز و سيستم رده بندى مشخص آن، شاهد بيش از هزار قطعه عكس، دهها طرح گرافيكى، دهها نمودار و نقشه، همچنين ارائه يك سيستم جديد در طبقه بندى سازها هستيم. در اين رويكرد، ابتدا سازهاى هم خانواده شناسايى شده و طبقه بندى براساس خصوصيات واقعاً موجود و حتى جديد سازها صورت گرفته است. ضمن آنكه سازهاى منحصر به فردى كه براى نخستين بار شناسايى شده و با نظام طبقه بندى پيشين سازشناسى در دنيا مطابقت ندارند، در رده بندى جديدى قرار گرفته اند. دايره المعارف سازها، حاصل تلاش گسترده پژوهشگرى است كه حدود دو دهه از عمر خود را در سفر به مناطق و نواحى ايران و در پى نواها، آواها و فرهنگ موسيقى ايران طى كرده است فرهنگى كه گمشده بود يا مى رفت كه گم شود. اين كتاب همچون ساير آثار مؤلف، با رويكرد حفظ و گردآورى فرهنگ بومى و شفاهى مردم سرزمين ايران و با دغدغه هويت متكى بر انسان مدارى شكل گرفته است. رويكرد انسان باورى كه جلد اول كتاب را در عرصه جهانى ممتاز و متمايز ساخت. دقت فنى چاپ اثر نيز با توجه به شكل اجراى آن و همراه داشتن تصاوير، نمودار، نقشه و اصطلاحات فنى، كه كار را پيچيده تر مى كند، اهميت همراهى و همكارى ناشر را در چاپ آثارى چنين مرجع را آشكار مى سازد.