گفت و گو: جواد دليرى
ظهور و گسترش اسلام با افول و سقوط امپراتورى هاى روم، يونان و ايران باستان همراه بود. در مدت هزار سالى كه به دوران قرون وسطى در تقويم و تاريخ اروپا معروف است و با عقب ماندگى در غرب همزمان است، مسلمانان توانستند از كرانه هاى اقيانوس اطلس گرفته تا سواحل اقيانوس آرام يك نظام قوى فرهنگى و اقتصادى ايجاد كنند. ايرانيان و مسلمانان، به طور كلى پيشكسوتان علوم طبيعى، رياضى، پزشكى، فيزيك، شيمى، مهندسى كتابدارى، تاريخ و حتى جامعه شناسى و جمعيت شناسى شدند. اينگونه جنبش عظيم در تاريخ بشرى بدون وجود سيستم كتابخانه و انبار اطلاعاتى و علمى غيرممكن بود.كتابخانه به معناى كتابخانه عمومى براى استفاده عامه از ابتكارات مسلمانان و ايرانى ها بود و اين پديده تا اوايل قرن نوزدهم در اروپا و آمريكا وجود نداشت.نخستين كتابخانه هاى عمومى از قرون وسطى بوده است كه در اسپانياى اسلامى، عراق، رى، اسكندريه و... ايجاد شده است. يكى از اين كتابخانه ها، كتابخانه حرم حضرت امير(ع) در نجف اشرف است كه فراز و فرودهاى بسيارى را طى كرده است.با سيدهاشم ميرانى، مدير كتابخانه «آستان حيدرى» حرم مطهر حضرت على(ع) گفت وگويى درباره اين كتابخانه هزار ساله انجام داده ايم كه در پى مى آيد.

قدمت كتابخانه به چه زمانى مى رسد؟
بر اساس برخى اسناد و مدارك معتبر، قدمت كتابخانه به هزار سال پيش بازمى گردد. از زمانى كه بعضى از ملوك شيعى بر عراق حاكم بوده اند، اما با اين حال تاريخ دقيق از زمان بناى كتابخانه وجود ندارد.
آيا مؤسس كتابخانه هم مشخص است؟
تنها مدركى كه ما داريم از يكى از مردان اهل فرهنگ در سال ۳۷۲ هجرى قمرى است كه گفته شده او اهتمام خيلى زيادى به وقف و اهداى كتاب داشته است. اما اينكه آيا او كتابخانه را تأسيس كرده است يا خير، مشخص نيست.
بر اساس برخى اسناد و مدارك، كتابخانه «آستان حيدرى» در طى اين هزار سال تأسيس، با حوادث گوناگونى مواجه شده است. به طورى كه برخى آثار هم از بين رفته يا كتابخانه تخريب شده و دوباره ساخته شده است.
همين طور است. در اين هزار و چند سال بويژه بعد از هجرت شيخ طوسى به نجف، كتابخانه رونق زيادى گرفت. كتاب هاى زيادى به كتابخانه اهدا شد، طلاب مختلفى هم كه به نجف مى آمدند، از اين كتابخانه بهره هاى فراوان بردند. آن زمان كه نجف مركز علم و علوم اسلامى شد، طلاب دينى خارجى وقتى مى خواستند به كشورشان بازگردند، كتاب هاى خود را به كتابخانه اهدا مى كردند. اهداى اين كتاب ها كه معمولاً در كشورهاى ديگر منتشر شده بود، به كتابخانه رونق بيشترى داد.
اما در اين سال ها، متأسفانه كتابخانه چندين بار بر اساس بلاياى طبيعى و آسيب هاى ناشى از جنگ ها و... آسيب ديده و حتى يكى، دو بار هم آتش گرفته است. اما هر بار با اهتمام ويژه علما رونق مجدد گرفته است.
اما متأسفانه در قرن هشتم اين كتابخانه آتش مى گيرد و خيلى از نسخه هاى خطى از بين مى رود كه جبران آنها تا امروز امكان پذير نبوده است.
مى گويند فرزند علامه حلى در يكى از سفرهاى خود به نجف اشرف اهتمام فراوانى به رونق اين كتابخانه داشته اند. آيا علماى ديگرى هم بوده اند؟
بله! يكى از علمايى كه به رونق كتابخانه كمك فراوانى كرده است، فرزند علامه حلى بوده است. همچنين سيدصدرالدين آبى به بازسازى كتابخانه اهتمام زيادى داشته اند، به طورى كه ايشان وقتى رحلت مى كنند، ثلث اموالش را وقف كتابخانه كرده است.
در كتابخانه چه نسخه هايى وجود داشته است؟
كتابخانه آستان حيدرى از همان زمان هاى دور، مرجع اصلى علماى اسلام بوده است. در اين كتابخانه نسخه هاى خطى فراوانى بوده كه همانگونه كه اشاره كردم، بسيارى از آنها از بين رفته است. مثلاً نسخه هاى قرآنى نفيسى كه به خط حضرت على(ع)، امام حسن(ع) و امام سجاد(ع) نسبت مى دهند، در اين كتابخانه وجود داشته اند. اما اين كتاب ها يا با دست هاى ناپاك به سرقت رفته يا در اثر سوانح از بين رفته اند.
در يكى از كتاب ها خودم خواندم كه علامه سيد محسن حميد گفته بودند، «من براى تهيه كتابهايم، ناچار بودم به كتابخانه هاى زيادى بروم، وقتى به كتابخانه حضرت امير(ع) آمدم به كتاب هاى زيادى برخوردم كه توانستم بهره هاى فراوانى بروم.»
اينها نشان مى دهد كه كتابخانه حضرت امير(ع)، بسيار غنى بوده است اما اكنون بسيارى از نسخه ها به علل گوناگونى از بين رفته است.
آيا آمار دقيقى از ميزان كتاب ها و نوع كتاب ها در طى اين قرن ها سال ها وجود داشته است؟
خير!
يعنى الآن معلوم نيست چه نسخه هاى خطى و نفيسى در كتابخانه وجود دارد؟
ما يك بار در هفت، هشت سال گذشته، نسخه شناسى مختصرى انجام داديم كه تنها «اسم نويسنده و كتاب و موضوع كلى آن» فهرست بردارى شد. چند سال پيش هم شخصى به نام سيداحمد اشكورى از ايران آمدند و يك نسخه شناسى كردند. كه بر اساس نسخه شناسى ايشان ۱۵۳ نسخه نفيس و خطى كتاب شناسايى شد و به همراه شمارى از قرآن هاى نفيس همگى در صندوقچه اى محفوظ نگه داشته شده است.
متأسفانه در كتابخانه كه در تاريخچه اش، ده ها هزار كتاب وجود داشته، الآن يك كتاب تاريخى و خطى هم وجود ندارد.
غير از سوانح طبيعى و انسانى عوامل ديگرى هم وجود داشته كه اين كتابخانه از بين برود؟
متأسفانه در زمان حكومت هاى مستبد، چون داشتن كتاب دينى جرم بوده است، بسيارى از مردم چه آنهايى كه كتاب دينى داشته اند و چه آنهايى كه به كتاب هاى كتابخانه دسترسى پيدا كرده اند، كتاب ها را از بين برده اند يا آتش زده اند، متأسفانه بسيارى از اين كتاب ها، اكنون از بين رفته اند.
شنيده شده كه بعد از سقوط صدام حسين، كتابخانه نجف اشرف رونق مجددى گرفته است؟
بعد از سقوط صدام حسين مرحوم شيخ تبريزيان براى بازسازى و راه اندازى و رونق كتابخانه آستان حيدرى تلاش فراوانى داشته اند. در طى چند سال گذشته، تلاش هاى فراوانى از سوى علما شده تا كتابخانه مركزى براى پخش علم و معارف اهدا مى شود.
در طوى اين سه سال، كتابهاى فراوانى را تهيه كرديم. از ايران، سوريه و لبنان و برخى كشورهاى ديگر كتاب هاى زيادى را تهيه كرديم و به كتابخانه اهدا نموديم.
بخشى از كتابخانه هاى شخصى علما و طلاب به كتابخانه حضرت امير(ع) وقف شد.
به هر حال ما در ۲۰ جمادى الثانى ۱۴۲۶ رسماً كتابخانه آستان حيدرى را افتتاح كرديم.
آيا علاوه بر افتتاح كتابخانه، به دنبال اين بوده ايد كه ببينيد كتاب ها الآن در كجا هستند؟
در يك برنامه مشخص داريم اين كار را مى كنيم، فهرست ها را مشخص كرده ايم، اعلام كرده ايم، كارشناسان را به مراكز مختلف اعزام كرده ايم كه اگر كتابى مربوط به كتابخانه بود، به ما برگردانند.
آيا احتمال دارد در كشورهاى ديگر، كتاب هاى كتابخانه آستان حيدرى وجود داشته باشد؟
هنوز بررسى نكرديم.
برگرديم به تأسيس مجدد كتابخانه آستانه حيدرى، الآن استقبال از كتابخانه چقدر است؟
بخش اصلى كتابخانه روزانه ۱۰۰ تا ۱۵۰ نفر مراجعه كننده دارد. ما بر اساس يك تقسيم بندى وموضوع بندى، كتابخانه را بازسازى و راه اندازى كرده ايم.
يك بخش صوتى راه اندازى شده كه در آن ۲هزار سى دى در موضوعات مختلف تهيه شده و در اختيار علاقه مندان قرار مى دهد.
همه موضوعات كتابخانه مربوط به حضرت امير(ع) است؟
سعى كرده ايم اين كتابخانه تخصصى باشد هر كتابى كه در مورد حضرت امير(ع) چاپ شده ما داريم، در كتابخانه نگهدارى مى كنيم، اگر كتابى هم بوده كه تنها فصل يا جزيى از كتاب به حضرت امير(ع) اختصاص داشته ما تصوير و كپى آن بخش از آن كتاب را در كتابخانه خواهيم داشت.
آيا متوليان كتابخانه خود، كتابى را هم چاپ مى كنند؟
هدف ما اين است كتابخانه تخصصى علوى داشته باشيم.
حتماً به دنبال چاپ كتاب خواهيم بود. حتى در برنامه هاى خود داريم كه پايان نامه هاى دانشگاه هاى مختلف در عراق و ديگر كشورهاى اسلامى را كه به موضوع حضرت امير(ع) اختصاص دارد را جمع آورى و منتشر كنيم.
اكنون بسيارى از كتابخانه ها با توجه به روش تكنولوژى هاى ارتباطى و اينترنتى، كتاب هاى خود را روى اينترنت قرار داده اند، آيا كتابخانه آستان حيدرى چنين تصميمى را ندارد.
ما اكنون سايت كتابخانه را راه اندازى كرده ايم. بخش هاى مختلف سايت تا حدود زيادى فعال است و بزودى اكثر كتاب ها را آنجا قرار مى دهيم.
* كارى در مورد نويسندگان و محققان آثار مربوط به حضرت امير(ع) تحقيق و پژوهشى صورت گرفته است.
ما يك پروژه بزرگ تحقيق و پژوهش داريم كه تمام مرتبطين با آثار مربوط به حضرت امير(ع) را شناسايى كنيم.
حتى فراتر از اين، تاكنون تمام علمايى كه در حرم امام دفن شده اند كه حدود ۵۰۰ نفر مى شوند را شناسايى كرده ايم.
اين علما اكثراً آثار و تحقيقات فراوانى در مورد حضرت امير(ع) داشته اند.
آيا با كتابخانه هاى كشورهاى ديگر هم ارتباطى داريد.
اولويت ما، ارتباط با كتابخانه هاى جهان اسلام است.
از اين رو سعى كرده ايم در نمايشگاه هاى مختلف حضورى فعال داشته باشيم.
با كتابخانه هاى معتبر در ايران و كشورهاى عربى ارتباط برقرار كرده ايم اميدواريم كه بتوانيم از كتاب هاى معتبر اين كشورها استفاده كنيم.