گزارش: هوشنگ فرجى فر ـ عكسها : سيدرضا معطريان
26 هزار خانوار عشاير همه ساله از استان خوزستان به مناطق ييلاق چهارمحال و بختيارى كوچ مى كنند. اين خانوارها كه جمعيتى بالغ بر ۱۷۵ هزار نفر را شامل مى شود عمدتاً متعلق به ايل بختيارى هستند.
دامپرورى مهمترين راه امرار معاش عشاير بختيارى است و براساس آخرين آمارها، هر خانوار كوچنده بطور متوسط نزديك به ۹۰ رأس دام دارد و در مجموع بيش از ۲/۵ ميليون واحد دامى در اختيار عشاير كوچ نشين بختيارى است.
كريم حاجى پور، مديركل امور عشاير استان خوزستان مهمترين موضوعات مرتبط با عشاير اين استان را اسكان، اشتغال، تأمين علوفه دام، تأمين سوخت فسيلى، حفظ و احياى مراتع محل زيست و كوچ عشاير و نيز بسترسازى براى توسعه كشاورزى و باغدارى در ميان عشاير عنوان مى كند.
به گفته وى در «طرح ساماندهى و اسكان اختيارى عشاير» كه از ابتداى برنامه دوم توسعه كل كشور مورد توجه قرار گرفت، مقرر شد كه خانوارهاى عشايرى كه متمايل به اسكان خودجوش هستند، ساماندهى شوند و اداره كل امور عشاير استان خوزستان طى برنامه هاى دوم و سوم توسعه در مجموع ۶۱۰۰ خانوار را ساماندهى كرد.
مهمترين ملاحظه، پس ازاسكان عشاير، مسأله اشتغال آنها است به اين لحاظ اتخاذ تدابيرى براى اشتغال عشاير در محل هاى اسكان، در دستور كار اداره كل عشاير خوزستان قرار گرفت.
كريم حاجى پور مى گويد: «در مناطقى كه طرح ساماندهى خودجوش عشاير انجام گرفته، حرفه اصلى عشاير از دامدارى به كشاورزى مبدل شده و اكنون دامدارى به عنوان شغل دوم محسوب مى شود».
استان خوزستان داراى ۱۴ زيست بوم و بالغ بر ۷۴ كانون توسعه است كه تاكنون در ۱۰ كانون توسعه هدايتى و چند كانون توسعه خودجوش، عمليات ساماندهى خانوارهاى عشايرى به مرحله اجرا درآمده است.
اما على رغم تمام اين اقدامات، آيا اسكان عشاير آنگونه كه رافع مشكلات ايل بختيارى باشد محقق شده است؟ نگاهى به ده ها هزار كوچنده در مسير پرفراز و نشيب خوزستان تا چهارمحال و بختيارى پاسخ اين سؤال را روشن مى سازد.
مرور مشكلاتى كه دست به گريبان عشاير مى شود نيز اين را يادآورى مى كند كه كوچ، همان رويداد هزاران ساله جاى جاى ايران، همچنان در دشت هاى مسطح خوزستان و كوهستان هاى پرپيچ و تاب چهارمحال و بختيارى تكرار مى شود.
بايد پذيرفت كوچ كردن سخت است، على رغم تمام زيبايى هاى وصف ناپذيرى كه دارد. شايد به قدمت تمدن در سرزمين كهن ايران، كوچ عشاير نيز قدمت داشته باشد اما پذيرش رنج و عذابى كه به كوچندگان وارد مى شود در دنيايى كه لحظه به لحظه بر تعداد و تنوع امكانات رفاهى بشر افزوده مى شود، ناممكن و دشوار است.
فقر منابع مالى خانوارهاى عشاير، كمبود مراتع، فقر بهداشتى و آموزشى، عمده ترين مشكلات عشاير را شامل مى شود. اما همه اينها ريشه در يك مسأله اساسى دارد و آن عدم تحقق اسكان توأم با اشتغال عشاير است.
اسكان عشاير، امكان آن را فراهم مى كند كه فهرستى از مشكلات و نارسايى هاى عشاير تهيه شود و به تدريج امكان رفع آنها فراهم آيد.
اين همان واقعيتى است كه مدير كل امور عشاير استان چهارمحال و بختيارى نيز بدان اشاره مى كند. جهانبخش اميرخانى مى گويد: ما براى رفع مشكلات عشاير به دو شاخص عمده توجه داريم. اول، اسكان و سپس اشتغال.
زندگى عشاير بر سه عنصر اصلى انسان، دام و مرتع بنا شده و بروز هرگونه نارسايى در هر يك از اين سه عنصر، مجموعه زندگى عشيره اى را دچار مشكل مى كند.
اكنون خالى شدن مراتع از علوفه و آلودگى آب ها، چراى دام را با تهديد جدى مواجه كرده است.
به گفته مسؤولين محلى اگر دولت علوفه موردنياز عشاير را به آنها بدهد و پول آنها را هنگام خريد دام ها دريافت كند، كمك بسيار مؤثرى به عشاير كرده است.
واسطه گرى در هنگام خريد و فروش دام نيز مشكل ديگرى است كه با دخالت مراجع دولتى قابل حل است.
اميرخانى مى گويد: مسافت كوچ عشاير بين خوزستان و چهارمحال و بختيارى به ۳۰۰ كيلومتر هم مى رسد. بسيارى از مراتع بين ييلاق و قشلاق كه به آن مراتع «ميان بند» مى گويند توسط روستاييان بين راه تصرف شده و عشاير در مسير كوچ، مشكل تعليف دام دارند.
برهم خوردن تقويم كوچ نيز يكى ديگر از مشكلات كوچ نشينان است. به گفته مديركل امور عشاير استان چهارمحال و بختيارى در گذشته، كوچ عشاير هميشه تابع نظام ايلى بود و با از ميان رفتن اين نظام، عشاير هر وقت كه بخواهند كوچ مى كنند و اين مسأله موجب كوچ زودرس و آسيب هاى جدى به مراتع شده است.
كاهش غناى مراتع اكنون به نحو ملموسى بر دامپرورى عشاير تأثيرات منفى بر جاى گذاشته است و عشاير براى خروج از اين وضعيت به اراضى جنگلى روى آورده اند.
عليرضا آقاكوچك، رئيس اداره جنگلدارى و جنگل كارى اداره كل منابع طبيعى استان خوزستان مى گويد: به علت وجود دام و انجام كشت در اراضى جنگلى استان خوزستان، زادآورى و تجديد حيات طبيعى در جنگل هاى اين استان به شدت كاهش يافته و تقريباً به صفر رسيده است. به گفته وى در حال حاضر جنگل هاى استان خوزستان با مشكل تراكم و پراكندگى جمعيت روبرو است و استفاده عشاير از محيط جنگل براى رفع نيازهاى زندگى مانند كشت در مناطق جنگلى، موجب فرسايش و از بين رفتن خاك جنگل هاى استان شده است.
كريم حاجى پور، مدير كل امور عشاير استان خوزستان نيز مى گويد: از حدود ۳/۵ ميليون هكتار مراتع استان خوزستان، حدود يك ميليون هكتار آن در عرصه ها و قلمروهاى عشاير قرار دارد كه اغلب نيز فقير و گرايش آنها به سمت و سوى قهقرايى است به گونه اى كه عشاير مجبورند طى بخش عمده اى از سال، دام هاى خود را به صورت دستى تعليف كنند.
كمبود امكانات بهداشتى و ناآگاهى عشاير از راه هاى پيشگيرى از بيمارى و خطرات ناشى از كوچ نيز يكى از مشكلات مهم است كه تلفات جانى به دنبال دارد به طورى كه مسؤولين بهداشتى منطقه از مرگ و مير سالانه حداقل ۱۰ كودك در جريان كوچ عشاير، ناشى از بيمارى هايى نظير اسهال خبر مى دهند. در واقع استفاده از آب هاى آلوده و عدم رعايت ابتدايى ترين نكات بهداشتى، به راحتى سلامت كوچندگان را در معرض تهديد قرار مى دهد. نامناسب بودن راه ها و مسير كوچ عشاير نيز آنان را با مشكل مواجه مى كند.
ابوالمحمد اسدى عضو شوراى بخش و هيأت حل اختلاف عشاير منطقه بازفت سفلى در استان چهارمحال و بختيارى مى گويد: وضعيت نامناسب راه ها و بعضاً مسدود شدن آنها موجب مى شود در موقع بروز حوادث ناگهانى و آسيب ديدن عشاير امكان كمك رسانى به آنها وجود نداشته باشد. در مواردى ديده شده كه زنان عشاير به خاطر نبود امكانات اوليه در جريان زايمان، فوت كرده اند و يا افراد در اثر گزيدگى پيش از رسيدن به نزديك ترين مركز بهداشتى جان سپرده اند.
چراغعلى ناصرى كريم وند، عضو شوراى حل اختلاف بخش بازفت بالا در شهرستان كوهرنگ نيز به مشكلات راه ها در اين منطقه اشاره كرده و مى گويد: جاده مسجدسليمان تا مرز استان چهارمحال و بختيارى سال هاست كه در دست ساخت است اما تاكنون به بهره بردارى نرسيده و اين مسأله باعث شده تا عشاير در طول سال به ويژه زمستان ها با مشكل رفت وآمد مواجه شوند.
تمامى اين مشكلات و نارسايى ها در شرايطى است كه منطقه زيست و كوچ عشاير از ظرفيت هاى فوق العاده بالايى براى انواع بهره بردارى هاى اقتصادى برخوردار است. سرمايه گذارى در حوزه هاى كشاورزى و دامدارى در اين منطقه، بازده اقتصادى بالايى به دنبال خواهد داشت و طبيعت بكر و بى نظير آن مى تواند زمينه هاى جذب هزاران توريست را فراهم آورد.
به گفته مدير كل امور عشاير خوزستان، در افق توسعه ۲۰ ساله با لحاظ كردن فراهم سازى امكانات و اعتبارات موردنياز براى بالغ بر ۱۹۹۰۰ خانوار و به عبارتى حدود ۳۹۸۰۰ شغل ايجاد خواهد شد كه با احتساب مشاغل ايجاد شده تا به امروز، در مجمع ۵۲ هزار شغل پايدار صرفاً در بخش كشاورزى ايجاد خواهد شد. كوچ عشاير موجب شده است، فرهنگ اقتصادى و اجتماعى مشابهى در استان هاى خوزستان و چهارمحال و بختيارى شكل بگيرد و به اين لحاظ براى توسعه اشتغال زايى در اين مناطق مى توان فرمول هاى مشابهى ارائه داد.
عشاير استان چهارمحال و بختيارى از اقوام بختيارى، قشقايى، چهرازى و عرب نصرآبادى تشكيل شده اند كه در ۸۰درصد قلمرو چهارمحال و بختيارى استقرار دارند. در بين خانوارهاى عشاير دوره ييلاق بافت قالى، قاليچه، گبه، گليم و زيلو مرسوم است.
تعداد دام عشاير اين استان نيز به يك ميليون و ۳۰۰ هزار رأس مى رسد. «ملاعلى مراد مولايى آرپناهى» از عشاير منطقه بازفت شهرستان كوهرنگ در چهارمحال و بختيارى مى گويد: در اين راستا آب، منابع طبيعى و همه چيز وجود دارد، اگر امكانات در اختيار عشاير گذاشته شود، آنان مى توانند با استفاده از اين منابع خدادادى در رشته دامپرورى و كشاورزى منطقه نقش بسزايى داشته باشند.
مهندس غفار باقرى مسؤول اداره تعاونى هاى عشاير چهارمحال و بختيارى نيز با تأكيد بر اينكه عشاير داراى فرهنگ غنى هستند و بايد آن را حفظ كرد، مى گويد: مسائل فرهنگى به مسائل ريشه اى بازمى گردد و فرهنگ عشايرى مى بايد ريشه اى مورد مطالعه قرار گيرد.
وى ادامه مى دهد: متولى بحث فرهنگى عشاير مشخص نيست و امور عشايرى تنها رابط بين عشاير و ديگر سازمان هاست. بحث عشاير نيازمند آموزشى است كه در اين زمينه بايد همه ارگان ها و سازمان هاى ذى ربط همكارى كنند.
بهره گيرى از ظرفيت هاى منحصربه فرد منطقه اى و فرهنگى، زمينه و بستر مناسبى را براى جذب گردشگران فراهم مى كند. به باور كارشناسان، گردشگرى صنعتى است كه از كمترين هزينه و بالاترين بازدهى و درآمد برخوردار است و با رونق گرفتن اين صنعت در منطقه عشيره نشين به ازاى ورود هر گردشگر خارجى، ۳۵۰ دلار درآمد، عايد خواهد شد. در عين حال توسعه گردشگرى و يا هر صنعت ديگرى در اين منطقه مستلزم اسكان عشاير و بسترسازى هاى فرهنگى و آموزشى است.
اين همان واقعيتى است كه در ذهن برنامه ريزان ملى و منطقه اى نيز نقش بسته است و به اين لحاظ در برنامه پنج ساله چهارم، پيش بينى اسكان ۲۶۰۰ خانوار عشايرى به عمل آمده است. با اين وجود مشكلات ناشى از ساكن شدن جامعه اى كه هزاران سال پياپى، كوچ كردن را تجربه كرده و با آن خو گرفته است، آنچنان جدى است كه بدون انديشيدن تمهيداتى جدى براى اشتغال و فعاليت آنان، نه ممكن است نه به مصلحت.