محمدرضا مسعودى

نخستين همايش بين المللى گفت و گوى علم و دين، مفهوم حيات، انسان و سلامت صبح يازدهم ارديبهشت در محل سالن كنفرانس اسلامى با حضور برخى از انديشمندان داخلى و خارجى برگزار شد.
هدف اين كنگره اين بود كه با دستيابى به نظام يا نظامهاى هماهنگ و منسجم از مفاهيم حيات، انسان، سلامت و تكامل حقيقى  فرد و جامعه بر پايه مبانى اسلام، طرح ديدگاههاى اسلام در مسائل مرتبط با سلامت و علوم پزشكى، كمك به فرهنگ  سازى براى توليد علم و تقويت جنبش نرم افزارى در راستاى نيل به خودكفايى در علوم پزشكى و زيرشاخه هاى آن براساس جهان  بينى اسلامى به مفاهيم نوينى دست پيدا كند.در گزارشى كه در ذيل ملاحظه خواهيد كرد بناست كه اشاره اى مختصر به حضور مهمانان خارجى اين كنگره داشته باشد چرا كه حضور برخى از اين دانشمندان براى فضاى علمى جامعه ما غنيمتى مناسب بود اما اينكه از آن استفاده شد يا خير بحثى ديگر است.در اين كنگره اين صاحبنظران كه برخى از آنها براى نخستين بار به ايران آمده بودند مدعياتى را مطرح كردند كه اين مدعيات مى تواند هم الگوى مناسبى براى برخى از صاحب نظران داخلى باشد كه حضور در همايشها را فرصتى براى ارائه مقاله اى مى دانند كه مى تواند در يك نشريه چاپ شود و هيچ ضرورتى بر حضور در يك محفل علمى نيست.همچنين ارائه گزارشى از اين مدعيات مى تواند مخاطبان را با وضعيت فعلى جامعه علمى مقايسه دهد و هم اينكه سامانه علمى آنان را نيز به دست آورد اگر چه برخى از صاحب نظران داخلى نيز در اين همايش انصافاً مقاله در خور شأن همايش علمى بين المللى ارائه كردند كه با استقبال مهمانان خارجى نيز رو به رو شد.
نام ايان جى.باربور فيزيكدان، متاله، نويسنده و برنده جايزه سال ۱۹۹۹ تمپلتون، براى پيشرفت در دين براى جامعه علمى ما آشنا است.به واسطه ترجمه كتاب علم و دين كه آقاى بهاء الدين خرمشاهى آن را ترجمه كرده اين دانشمند به جامعه ايرانيان معرفى شده است.وى استاد بازنشسته كرسى علم، تكنولوژى و جامعه در كالج كارلستون در نورث  فيلد ايالت مينسوتا است و اكنون نيز در حدود هشتاد سال سن دارد.باربور در همايش تهران نتوانست شركت كند و به ارسال پيامى اكتفا كرد كه همكار او جان راسل در مراسم گشايش آن را قرائت نمود.اما شايد مهمترين نكته در پيام باربور اشاره به ارزشها و اهداف ملل در وضعيت فعلى باشد.چرا كه باربور معتقد است ممالك صنعتى منابع طبيعى را با نرخ خطرناكى مصرف مى كنند و عمدتاً تأثيرات مخرب آن بر محيط زيست و روابط ميان انسانها را ناديده مى گيرند.او مى گويد: «فناورى هاى نظامى بر چرخه هاى خشونت و مقابله با خشونت شتاب بخشيده اند.بايستى اين سؤال را مطرح كنم كه چگونه علم و دين مى توانند در رسيدن به جهانى صلح آميز و قابل اعتماد همكارى داشته باشد.»
كشيش پروفسور رابرت جان راسل ( Robert John Russell )، فيزيكدان مشهور آمريكايى، رئيس چندين مركز تحقيقاتى در آمريكا از مهمانان اين مراسم بود.البته او از سال گذشته با اين همايش در ارتباط بود و دبير علمى سخنرانان خارجى همايش را نيز بر عهده داشت.انديشه هاى راسل - كه نزديك به كليساى كاتوليك است - در باب نسبت علم و دين بسيار مورد توجه هستند.
او در همايش بين المللى علم و دين به بحث «تعاملات مفيد ميان كيهان شناسى علمى معاصر و سنن توحيدى» پرداخت.پروفسور جان راسل مدعى بود كه بسيارى از روشنفكران غربى بدون تفكر عميق پذيرفته اند كه علم از الحاد و بى خدايى حمايت مى كند و الهيات توحيدى را كنار گذاشته اند.بر اين اساس معادل انگاشتن علم و الحاد ضرورتاً معتبر نيست.راسل در مدعاى خود چنين نتيجه مى گيرد كه فلسفه و الهياتى كه از سنن توحيدى اديان يهوديت، مسيحيت و اسلام دريافت مى شود، نقشى بسيار سازنده را در مباحثات علمى واقعى ايفا نموده و بنابراين نشان دهنده اين هستند كه هيچ كس قادر به جدا كردن علم از كيهان شناسى و الهيات نيست. البته راسل در مباحث علم و دين، يك تئورى با عنوان «مشيت خاص الهى و جهش ژنى : دفاعى جديد از تكامل الهياتى» را ارائه كرده است كه معتقد است تكامل زيستى روش خدا براى خلق حيات است.خدا هم منبع استعلايى جهان به عنوان يك كل، از جمله حضور مطلق در هر لحظه در قوانين طبيعت است و هم خالق تمام پيچيدگيهاى فيزيكى و زيستى.جهش ژنى تنها پديده شناخته شده اى است كه موجب تأثيرات شگرف مرئى مى شود و در عين حال ظاهراً و مستقيماً به تغييرات ملكولى در فرد بستگى دارد.اين تغييرات نيز به نوبه خود متأثر از اصل عدم تعين هايزنبرگ است.بنابراين نظريه تكامل هيچ منافاتى با ايمان به فعل الهى در طبيعت ندارد و ما مى توانيم با ابداع نظريه اى كه محاسن هر دو نظريه ليبرال و محافظه كار را داشته و از معايب آن به دور باشد نظريه الهياتى تكامل را از نو تدوين كنيم.
جان بايل از ديگر شركت كنندگان همايش بود.بايل، عضو هيأت علمى گروه علوم رياضى دانشگاه ترينيتى وسترن است او با ارائه دو سخنرانى به تبيين موضوع «ماده، رياضيات و خدا» و «تصادف، شانس، انتخاب و خدا» پرداخت.دكتر بايل مدعى بود كه «پايه ماده گرايى اين فرضيه است كه واقعيت نهايى ماده است اما خداگرايى، عقيده دارد واقعيت نهايى خداست كه امكان وحى الهى را به عنوان منبعى اپيستميك به وجود مى آورد.به نظر مى آيد ماهيتهاى رياضى حالتى مطلوب و انتزاعى دارند.چنين موارد غير فيزيكى با دنياى ماده گرايى مطابقت ندارند.لازمه حقيقت، منطق و رياضيات وجود معيارهاى جهانى است.بنابراين هيلارى پاتنام فيلسوف ماده گرا، قانون بدون دوگانگى را به عنوان حقيقت مطلق مى پذيرفت.مسأله اى كه پيش مى آيد اين است كه جايگاه چنين دنياى مطلوب متافيزيكى كجاست.در ماده گرايى هيچ جايگاهى براى موارد انتزاعى يا معيارهاى جهانى وجود ندارد.علاوه بر اين پل بناسراف اين سؤال معرفتى را مطرح مى كند كه چگونه چنين معيارهاى مطلوب كه طبيعتى ساكن دارند بر ذهن ما تأثير مى گذارند.حتى اگر ماده گرايى وجود قلمرويى افلاطونى از اعداد را ممكن مى دانست دستيابى به چنين دانش مطلوبى معنا نداشت».عضو هيأت علمى گروه علوم رياضى دانشگاه ترينيتى وسترن تأكيد كرد: «بر اساس خداگرايى، پروردگار پديد آورنده واقعيات رياضى است.رياضيات كلاسيك به وجود رياضيدان ايده آل و بسيار توانمند و دانا و خدايى نامحدود اعتقاد دارد.از آنجايى كه در خداگرايى اعتقاد بر اين است كه انسان جلوه اى از پروردگار است و خدا را به ما نشان مى دهد انتظار مى رود انسان به علوم رياضى دسترسى داشته باشد».دكتر بايل در پايان سخنش نتيجه گرفت: «از آنجايى كه خداوند جهان را بر اساس طرحى منطقى خلق كرده است، جهان بايد ساختارى رياضى داشته باشد.ساختار رياضى جهان از اين باور خداگرايانه كه رياضيات كشف شده نه اختراع، حمايت مى كند».دكتر بايل بحث «تصادف، شانس، انتخاب و خدا» را نيز با اين پرسش جدى آغاز كرد كه آيا دنيا امرى تصادفى است؟ آيا دنيا بر اساس جبر به وجود آمده يا اختيار؟ بايل به مكانيك كوانتوم اشاره كرد كه بر اختيار تأكيد دارد. بايل نظر خود را اين چنين ابراز داشت كه جهانى جبرى، منكر قدرت انتخاب و مسؤوليت انسان نيست، بلكه ديدگاه سازگار گراى انسان آزاد، بر اين تكيه دارد كه ما انسانها را با اختيار كامل و بر اساس طبيعت و عقايد و خواست خود انتخاب مى كنيم.
اما شايد بتوان مهمترين بحث تخصصى كه در نخستين روز ارائه شد را در بررسى موضوع رابطه «علم و دين و خير و شر» دانست.كشيش آكينتايو ساندى الايينكا، استاد الهيات دانشگاه ميدوگورى نيجريه، در اين نشست به بررسى مفهوم خير و شر پرداخت.او اين دو واژه را تنها مفاهيمى دانست كه از ابتداى خلقت انسان همواره با بشر بوده است.او معتقد است كه مفهوم خير و شر تا حدى نسبى است. او مفهوم خير و شر را در قلمرو جبر و اختيار مورد بررسى قرار داد و مدعى شد كه آنچه نظريه پردازان مذهبى اختيار مى نامند آزادى محدودى است در حالى كه برخى اعمال جبرى پوچ هستند.وى در سخنرانى اش از آراى پلانتينگا، اسمارت، فلو، ماركى و شيتلو بسيار بهره برد.اما آنچه كه به آن به عنوان يك نظريه اشاره كرد اين بود كه بى گناهى در ميانه شر و خير وجود دارد.
بى گناهى نيز به ناآگاه و نيمه آگاه، جهل كامل و ضعف بشر تقسيم مى شود.او سعى كرد با ارائه اين نظريه انسان را در مرحله بى گناهى نگه دارد تا خوبى را بپذيرد و شر را دفع كند.
پروفسور جان هاوت ، عضو هيأت علمى گروه الهيات دانشگاه جورج تاون آمريكا، درباره «علم و الهيات و منشأ حيات» سخنرانى نمود. از آنجا كه حيات امرى بس عجيب است جاى تعجب نيست كه نياكان مذهبى ما ويژگى حيات را به يك فاعليت الهى راز آلود نسبت مى دادند.براى كسانى كه به سنتهايى باور دارند كه امورمعجزه آميز را مجاز مى شمارند داشتن اين ديدگاه كه آغاز حيات را نتيجه يك مداخله خاص الهى مى دانند امرى قابل پذيرش است.پروفسور هاوت پرسيد: آيا ممكن است كه آغاز حيات به شيوه اى كاملاً طبيعت گرايانه روى داده باشد؟ يا در عوض اين امر نيازمند نوعى عمل منحصربه فرد خداست.بنا بر باور هاوت اين، شيوه طرح غلط مسأله است.براى الهيات ضرورى نيست كه حتماً بين يك تبيين طبيعى يا الهى درباره حيات، يكى را انتخاب كند.به علاوه علم همواره بايستى بدون كمك گرفتن از تبيينهاى غير طبيعى كارخود را انجام دهد.بسيارى از فرضيات علمى امروزه براحتى و بدون فكر پذيرفته اند كه هر چه روايتهاى الهياتى را جدى تر بگيريم از اعتبار بحثها كمتر خواهد شد.به طور مشابه نيز بسيارى از مذهبيها مى ترسند كه هر چه نظريه هاى مربوط به آغاز حيات دقيق ترو بهتر شوند از اهميت نقش خلاقيت خدا كاسته مى شود.
دكتر مارك ورثينگ، عضو هيأت علمى كالج تابور آدلايد استراليا، از ديگر مهمانان دعوت شده به اين همايش بود.او به بررسى «اهميت سنن توحيدى در پيدايش علم طبيعى» پرداخت.ورثينگ مدعى بود كه رابطه مثبتى ميان اديان توحيدى و علم وجود دارد و بر اين موضوع تأكيد داشت كه چه چيز در اديان توحيدى در اشكال مختلفش فراهم آورنده فضاى هدايت كننده براى جستجوى يك فهم طبيعى از جهان فيزيكى است و در عين حال فراهم آورنده پايه اى مفهومى براى اندراج چنين معرفتى در مجموعه فهم نظرى انسان است.
دكتر پل ادوراد پريستر، استاد دانشگاه ويسكانسين ميلواكى، در سخنرانى خود به يك پروژه تحقيقاتى اشاره كرد كه به بررسى تأثير به كار گيرى مستقيم دين در جلسات مشاوره اختصاص داشت. « مراجعان ترجيح مى دهند با مشاورانى در تماس باشند كه عقايدى مشابه خود آنها را داشته باشند.مراجعان مسيحى فكر مى كردند مشاور مسيحى بيش از مشاور سكولار از ارزشهاى آنها براى درمان بهره مى گيرد.مسيحيان متعصب نگرش منفى نسبت به اين امر داشتند كه مشاوران مذهبى بر مشاوران سكولار ترجيح داده مى شوند».
ادامه دارد