بايد اعتراف كرد كه در دوران مدرسه، تاريخ درس چندان محبوبى نبود. بيشتر بچه ها يادگرفتن يك دوجين اسم هاى قديمى چند صد ساله را كار بيهوده اى مى دانستند. حتى تكرار هميشگى اين واقعيت كه زمانى ما تمدن پيشرفته اى داشتيم هم كسى را علاقه مند نمى كرد تا با اشتياق كتاب را ورق بزند و نام سلسله ها و وقايع مهم را ياد بگيرد.
پايان دوران مدرسه براى بسيارى قطع ارتباط با تاريخ بود. بعد از آن هرچه بود زمان حال بود و زندگى مثلاً مدرن و هرچه به تاريخ ربط داشت محجور مى ماند. موزه هم كه نماد تاريخ و قدمت است در كشور ما براى بسيارى جاى خسته كننده اى است كه به درد آدمهاى سنتى مى خورد. موزه از جاهايى است كه پاى خيلى ها در طول زندگى به آن نمى رسد. آدمهايى كه فايده اى در موزه ها نمى بينند و موزه جايى در برنامه هاى تفريحى شان ندارد. كمتر كسى است كه نام موزه را كنار سينما و پارك و مسافرت به عنوان فعاليت يك روز تعطيلش بنويسد. مثلاً نوروز امسال از چهار ميليون مسافر مشهد فقط پنج هزار نفر از موزه آستان قدس ديدن كردند.
«دكترسعيدى» جامعه شناس و استاد دانشكده علوم اجتماعى دانشگاه تهران موزه را مكان مهمى مى داند: «رفتارهاى فعلى ما را تاريخ مى سازد. موزه پايه هاى تاريخى رفتار را نشان مى دهد. هر كشورى را از روى تاريخش مى شناسند و كالاهاى قومى، علمى و تاريخى هويت ما را نشان مى دهد...
مهديه پاليزبان
بايد اعتراف كرد كه در دوران مدرسه، تاريخ درس چندان محبوبى نبود. بيشتر بچه ها يادگرفتن يك دوجين اسم هاى قديمى چند صد ساله را كار بيهوده اى مى دانستند. حتى تكرار هميشگى اين واقعيت كه زمانى ما تمدن پيشرفته اى داشتيم هم كسى را علاقه مند نمى كرد تا با اشتياق كتاب را ورق بزند و نام سلسله ها و وقايع مهم را ياد بگيرد.
پايان دوران مدرسه براى بسيارى قطع ارتباط با تاريخ بود. بعد از آن هرچه بود زمان حال بود و زندگى مثلاً مدرن و هرچه به تاريخ ربط داشت محجور مى ماند. موزه هم كه نماد تاريخ و قدمت است در كشور ما براى بسيارى جاى خسته كننده اى است كه به درد آدمهاى سنتى مى خورد. موزه از جاهايى است كه پاى خيلى ها در طول زندگى به آن نمى رسد. آدمهايى كه فايده اى در موزه ها نمى بينند و موزه جايى در برنامه هاى تفريحى شان ندارد. كمتر كسى است كه نام موزه را كنار سينما و پارك و مسافرت به عنوان فعاليت يك روز تعطيلش بنوسيد. مثلاً نوروز امسال از چهار ميليون مسافر مشهد فقط پنج هزار نفر از موزه آستان قدس ديدن كردند.
«دكترسعيدى» جامعه شناس و استاد دانشكده علوم اجتماعى دانشگاه تهران موزه را مكان مهمى مى داند: «رفتارهاى فعلى ما را تاريخ مى سازد. موزه پايه هاى تاريخى رفتار را نشان مى دهد. هر كشورى را از روى تاريخش مى شناسند و كالاهاى قومى، علمى و تاريخى هويت ما را نشان مى دهد. «مك كانل» نخستين جامعه شناسى است كه درباره نياز مردم به موزه ها صحبت كرده است و مى گويد: «فردى كه از دنياى جديدى كه مثل گورستان شده و بوروكراسى كه او را احاطه كرده است خسته شده، به دنبال اصالت ها است و اين اصالت را در گذشته پيدا مى كند. در واقع موزه ها تاريخ و اصالت هر جامعه را نشان مى دهند. امروزه با جريان جهانى شدن هويتتان را از طريق واقعيتهاى تاريخى پيدا مى كنيد. »
|
|
|
اين هويت تاريخى آنقدر اهميت دارد كه كشورهايى كه آن را نداشته باشند، دنبال پيدا كردنش باشند، حتى اگر مجبور شوند خودشان آن را بسازند: «خيلى از كشورها مثل انگليس كمبود ميراث را با سنتهاى ابداعى ترميم مى كنند. مردم عادى هم نمى دانند چيزى كه به عنوان سنت دارند اصيل نيست، بلكه ساختگى است و براى گذشته نزديك است. » اما ايران جزو كشورهايى است كه سنتهاى واقعى دارد: «كشور ما در ميراث فرهنگى غنى است و بدون استفاده از سرمايه گذارى، ميراث اصيلى دارد. » موضوع اصلى در ايران ايجاد تاريخ نيست، ما آنقدر تاريخ و سنت داريم كه استفاده درست و حفظ آن مسأله است.
كمبود تبليغات و اطلاعات مناسب در مورد موزه ها، ناقص بودن اطلاعات موزه ها و يا راهنماها از مشكلات موزه هاى ايران است. همه اينها در كنار هم مى توانند مانعى باشند براى جذب مردم تا ساعتى در گذشته غرق شوند.
دكتر سعيدى چيدمان نامناسب موزه هاى كشور را از دلايل استقبال كم مردم از موزه ها مى داند: «كسى كه به موزه مى رود دنبال تاريخ است. چيدمان موزه هاى ما براساس تاريخ نيست بلكه گاهى براساس عوامل ديگرى چيدمان انجام مى شود. اصالت ميراث ها بايد در نمايش آثار حفظ شود. چيدمان خود موزه ها هم مهم است. معمولاً سعى مى شود موزه ها در نقاطى باشند كه دسترسى به آنها راحت باشد. يونسكو توصيه هاى خوبى در اين مورد دارد. مثلاً توريستها معمولاً از فضاهاى شلوغ و مدرن فرار مى كنند، در حالى كه موزه هاى ما در مركز شهرهايمان هستند. اطلاع نداشتن و تبليغات نامناسب هم يك علت ديگر است.»
«منصور نصرتى» مدير اداره كل موزه هاى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى مشكل اصلى موزه هاى ايران را تعريف نشدن موزه در ايران مى داند: «موزه ها نياز به تعريف دارند. موزه يك مكان فرهنگى است و به توسعه فرهنگى كمك مى كند. درحال حاضر ما نيازمند بديهيأت اوليه يعنى تعريف موزه هايمان هستيم. براى جبران اين كمبود كميته محتوايى تشكيل داده ايم تا موزه هاى موجود را تعريف كنيم. » با وجود اين ابهام درباره موزه هاى ايران، وى تعداد بازديدكنندگان موزه ها را روبه افزايش مى داند: «به طور مقايسه اى آمار سال ۸۴ نسبت به گذشته دو تا سه برابر شده است. حتى تا چهار برابر افزايش هم داشته ايم. طى يكى دو سال اخير نگاه مردم نسبت به فرهنگ و تاريخ تغيير كرده است و مردم به طور چشمگيرى علاقه مند و پيگير شده اند. ما درخواستهاى زيادى از مردم يا شوراهاى شهرى درباره تأسيس موزه داشته ايم. حتى خود مردم آثار تاريخى شهرشان را جمع آورى كرده اند. ما سعى مى كنيم با استفاده از كمكهاى مردم، شوراهاى شهر و شهرداريها به اين درخواستها پاسخ دهيم. به دليل تنوع اقليمى و فرهنگى تنوع آثار ما زياد است. ما حتى روستاهايى داريم كه با آثارشان مى شود موزه ساخت. »
نصرتى تعداد بناهاى تاريخى اعم از موزه، محوطه هاى تاريخى و بناهاى تاريخى را بين ۴۵۰ تا ۵۰۰ عدد ذكر مى كند كه از اين تعداد ۲۷۸ موزه وجود دارد. موزه ها هم انواع مختلفى دارند؛ آثارى مثل تخت جمشيد يا معبد چغازنبيل مقياس جهانى دارند و تمدن ايران را در مقابل تمدنهاى باستانى ديگر معرفى مى كنند. موزه ملى ايران همانطور كه از اسمش برمى آيد موزه ملى است. موزه هاى منطقه اى براساس مشتركات فرهنگى و باستان شناسى ايجاد مى شوند كه در حال حاضر سيزده طرح موزه منطقه اى در حال اجراست و قراراست تا سال ۱۳۸۸ تكميل شود. موزه هاى تخصصى مثل موزه آبگينه جاى همكارى سازمان ميراث فرهنگى با سازمانهاى مختلفى است كه مى خواهند موزه خودشان را داشته باشند. موزه هاى محلى و روستايى، موزه هاى دانشجويى، موزه هاى خصوصى و «خانه موزه ها» انواع ديگر موزه هستند كه البته همه شان را مى توان ديد، اگر تأسيس شده باشند.
موزه هاى خصوصى همان مجموعه داران شخصى هستند و از طرحهاى جديد سازمان ميراث فرهنگى: «در سال گذشته توانستيم اعتبارى پانصد ميليونى براى موزه هاى خصوصى بگيريم. اين طرح در واقع كمكى به موزه داران شخصى است كه جلوى قاچاق اشياى تاريخى را مى گيرد و اشتغال زايى مى كند. اين طرح در اصفهان و كاشان به مرحله دريافت وام رسيده است. البته جاافتادن اين موضوع كه بانكها به مجموعه داران خصوصى وام بدهند زمان مى برد. »
خانه موزه هم از طرح هايى است كه هنوز اجرا نشده است، اما خانه هاى نيما يوشيج و جلال آل احمد از خانه هاى مورد نظر براى تبديل شدن به موزه اند. بين همه طرحهاى انجام شده و يا در حال اجرا بعضى طرحها هم لغو شده است. مثل بازديد رايگان جمعه هاى اول هر ماه. نصرتى نرخ ورودى موزه ها را كم مى داند و بازديد رايگان را در تعداد مراجعان بى تأثير. او معتقد است كسى كه مى خواهد موزه اى را ببيند چون مى خواهد فرهنگش را بشناسد، بنابراين مبلغ ورودى برايش مهم نيست و تأكيد مى كند ورودى هاى ۱۵۰ تا ۵۰۰ تومانى موزه ها در مقايسه با هزينه هاى ديگر ارزان و مناسب است. در عين حال موزه ها به بهانه هاى مختلف و براى افراد مختلف رايگانند؛ سالمندان بالاى ۶۰ سال و گروه هاى دانش آموزى و دانشجويى. دسته دوم اگر به تنهايى موزه بروند نيم بها موزه مى بينند.
نصرتى كل درآمد موزه ها از ورودى ها را در سال گذشته پنج ميليارد تومان ذكر مى كند. مبلغى كه بايد براى تعمير، ترميم و ساخت موزه ها خرج شود و نسبت به موارد مصرفى مبلغ كمى است. «از سال ۸۱ برنامه تجهيز، بهسازى و توسعه موزه ها را شروع كرديم و هر سال اولويت هاى كارى را مشخص مى كنيم. به عنوان مثال امسال موزه رئيسعلى دلوارى در اولويت برنامه ماست. ما براساس نيازهاى موزه ها آنها را اولويت بندى كرديم و استانها را موظف به پيگيرى برنامه ها كرديم. »
تمام اين فعاليت ها و برنامه ريزيها براى جذب مردم به موزه هاست. براى اينكه مردم موزه را هم وارد فهرست كارهايشان كنند، كارهاى زيادى بايد كرد. دكتر سعيدى عوامل مختلفى را براى بازديدكننده داخلى و خارجى نام مى برد: «برنامه ريزى توريستى براى جذب توريست خارجى. بايد از طريق تبليغات و كانالهاى مختلف به جهان نشان بدهيد كه چه داريد. مسأله ديگر، سياستهاى دولت است كه تحت عنوان سياستهاى ميهمان پذيرى در سياست فرهنگى بررسى مى شود. مانند چگونگى رفتار با خارجيان، تسهيلات مختلف براى آنان، امنيت سفر، بيمه هاى مسافرتى قوى، وجود راهنماهاى موزه ها كه بتوانند به چند زبان مختلف توضيح دهند، بهداشت و تغذيه مناسب كه در مجموع باعث ترغيب افراد مى شود. » جذب توريست داخلى تا اندازه زيادى به آموزش بستگى دارد: «آموزش تاريخ در مقاطع مختلف تحصيلى. بايد كلاسهاى درس در موزه باشد تا كودك چيزى را كه در كتاب مى خواند بطور عينى ببيند تا برايش ملموس باشدو ذهنى و خسته كننده نباشد. موزه هاى انگليس و فرانسه پر از دانش آموزانى است كه در حال نقاشى و يادگيرى اند.»
بازديد از موزه براى دانش آموزان ما زمان تفريح و درس نخواندن است. به همين دليل است كه معمولاً موزه را جاى خسته كننده اى مى دانند. راهنماى يكى از آثار تاريخى، بازديدهاى دانش آموزى را براى بناهاى تاريخى مضر مى داند: «بچه ها را به اسم بازديد علمى اينجا مى آورند تا با تاريخ آشنا شوند. اما اينجاها معمولاً براى بچه ها جالب نيست و بى توجه به اهميت بنا مشغول بازى مى شوند و به بنا آسيب مى زنند. »
نخستين چيزى كه از تخريب آثار تاريخى به ذهن مى رسد همان يادگارى نوشتن هاى معروف است. تصوير آشنايى كه همه جا تكرار مى شود و معمولاً قدرت تخريبش از باد و باران وآفتاب چند صد ساله بيشتر است. نصرتى، تبليغات را براى جذب بازديدكننده عامل مهمى مى داند: «رسانه ها مى توانند بسيار تأثيرگذار باشند. پوشش فعاليت ها و رويدادهاى مربوط به ميراث فرهنگى در آشنايى مردم با موزه ها بسيار مؤثر است. اينجا سازمان ميراث فرهنگى به تنهايى مسؤول نيست و نمى تواند مؤثر باشد مگر اينكه با رسانه ها تعامل مستمر داشته باشد. »
موزه رفتن مثل خيلى از كارهاى فرهنگى ديگر پيش شرطهاى زيادى دارد. خيلى چيزها بايد مهيا باشد تا مردم به فكر موزه ها هم بيفتند. شرط مهمترى كه حتى ميزان تبليغات براى چيزهايى مثل موزه ها را تعيين مى كند: «وقتى كشور مشكل مالى دارد، برنامه ريزان دنبال اشتغال زايى هستند تا فرهنگ. در صورتى كه يكى از مهمترين راه هاى اشتغال زايى سرمايه گذارى در بخش فرهنگى است. امروزه صنعت توريسم كه موزه ها بخشى از آنند، بخش مستقلى در اقتصاد است و در كنار صنعت، كشاورزى، خدمات و معدن بخش مهمى در اشتغال زايى است. » دكتر سعيدى غير از بودجه و وضعيت اقتصادى، تاريخ را از عوامل مؤثر در توسعه موزه ها مى داند: «هرگاه تاريخ اهميت پيدا كند، موزه ها هم مهم مى شوند و اطلاع رسانى و تبليغ دراين زمينه بيشتر مى شود. اهميت دادن به تاريخ باعث رشد موزه ها مى شود. » امسال سال جوانان و موزه است. اين شعار كميته ملى موزه هاى ايران(ايكوم) است. سازمانى تحت نظارت يونسكو كه در كشورهاى مختلف فعال است و رياست آن در ايران به عهده سيد محمد بهشتى است و نصرتى به عنوان يكى از اعضاى كميته مركزى درباره تأثير اين كميته مى گويد: «ايكوم مى تواند در روابط ما با كشورهاى ديگر و تبادل تجربه براى توسعه موزه دارى نقش مؤثرى داشته باشد. اگربا برنامه ريزى دقيق اهدافش را مشخص كند. » قبل از اينكه تمام اين برنامه ريزى ها و تبليغات انجام شود هم مى شود سرى به موزه ها زد. جايى كه اجدادمان از اعماق تاريخ صدايمان مى كنند. شايد موزه جايى است براى گفت و گوى نسل ها. نسل هايى با فاصله هزار ساله.
