محمد محسنى مهر

زباله  هاى بيمارستانى از جمله مواد آلاينده اى هستند كه اگر بخوبى مديريت نشوند مى توانند سلامت جامعه را با خطرات جدى مواجه كنند. به گفته مسؤولان وزارت بهداشت، هم اكنون ۷۵۰بيمارستان فعال در كشور وجود دارد كه به طور ميانگين سبب توليد ۳۰۰تن زباله در روز مى شوند و سهم زباله هاى عفونى و خطرناك از اين رقم حدود ۶۰تن در روز است.
موضوع تفكيك و دفع زباله هاى بيمارستانى اگرچه سالهاست سبب اختلاف بين وزارت بهداشت وشهردارى شده اما هنوز به سرانجام مشخصى نرسيده است و وزارت بهداشت، اجراى كامل و بهينه آن را موكول به اختصاص بودجه درخواستى خود از سازمان مديريت وبرنامه ريزى مى داند. براى آگاهى از وضعيت تفكيك و دفع زباله هاى بيمارستانى و آخرين تصميمات وزارت بهداشت در اين باره با خانم مهندس فريبا ملك احمدى رئيس اداره مبارزه با ناقلين و مواد زايد جامد مركز سلامت محيط و كار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكى گفت وگويى انجام شده است كه در پى مى خوانيد:

آيا آمارى از ميزان توليد زباله هاى بيمارستانى در بيمارستانهاى كشور وجود دارد؟
در حال حاضر حدود ۷۵۰بيمارستان فعال در كشور وجود داردكه ۵۰۵ بيمارستان از اين تعداد تابع وزارت بهداشت هستند. كل زباله هاى توليدى بيمارستانها حدود ۳۰۰تن در روز است. دركل كشور با توجه به اينكه همه زباله هاى توليدى در بيمارستانها، زباله عفونى و خطرناك نيستند مى توان گفت روزانه حدود ۶۰تن زباله عفونى و خطرناك توليد مى شود. اگر آمار جزئى ترى بخواهيم ارائه كنيم، تقريباً به ازاى هر تخت بيمارستانى ۳ تا ۴كيلو زباله توليد مى شود كه حدود يك كيلوگرم آن زباله عفونى است.
ظاهراً آمارى كه وزارت بهداشت از توليد زباله عفونى در كشور در دست دارد كمتر از ميزانى است كه سازمان بازيافت مواد شهردارى ارائه مى كند. چرا؟
چند عامل باعث ايجاد اين اختلاف شده است. شايد شهردارى تمامى مراكز بهداشتى درمانى را در نظر گرفته است. نكته ديگر اينكه بسيارى از بيمارستانها و مراكز بهداشتى، زباله ها را تفكيك مى كنند اما در مرحله حمل ونقل و خروج زباله از بيمارستان، فعلاً تمام زباله ها به صورت مخلوط توسط شهردارى حمل مى شوند. احتمالاً منظور شهردارى اين توده مخلوط بوده است. در حال حاضر عمليات تفكيك زباله تقريباً در ۷۵درصد از بيمارستانها انجام مى شود كه گاه شهردارى هم آن را به صورت مجزا حمل مى كند ولى احتمالاً برآورد شهردارى براساس كاميونهايى باشد كه در محل دفن نهايى زباله ها باسكول مى شوند كه اين زباله ها معمولاً مخلوط هستند.
ظاهراً اعتراضاتى نسبت به عدم تفكيك زباله در بيمارستانها وجود دارد بخصوص اينكه سازمان محيط زيست هم در اين باره به وزارت بهداشت، اخطار داده است؟
اينكه گفته مى شود تفكيك زباله به درستى صورت نمى گيرد صحيح نيست. طبق اطلاعات و آمارى كه از استانها به ما مى رسد حدود ۷۲ تا ۷۵درصد بيمارستانها عمليات تفكيك را انجام مى دهند در قسمت بعدى كه شامل حمل و نقل ودفع زباله است بعضى از بيمارستانها (حدود ۲۶درصد) از زباله سوز استفاده مى كنند. اصولاً وزارت بهداشت در حال حاضر خيلى با استقرار زباله سوز در داخل بيمارستانها موافق نيست چون اكثر بيمارستانها در داخل بافت شهرى مستقرند و با توجه به معضلات آلودگى هواى ناشى از زباله  سوزها بايست يك برنامه زمان بندى از رده خارج كردن زباله سوزها در برنامه قرار گيرد. البته ممكن است در برخى از مناطق به طور بسيار استثنايى مجبور باشيم كه از زباله سوز استفاده كنيم ولى سياست كلى وزارت بهداشت بخصوص براى كلانشهرها اين است كه بيمارستانها به سيستمهاى غيرسوز تجهيز شوند.
در اين سيستم، زباله در داخل بيمارستان وارد دستگاهى مى شودكه برخى از انواع آن برخوردار از مكانيسمى چون «اتوكلاو» است و زباله را از طريق بخار تحت فشار، گندزدايى و به زباله بى خطر تبديل مى كند. اگر هم سيستم به «ماكروويو» مجهز باشد زباله از طريق پرتوتابى با ماكروويو بى خطر مى شود پس از بى خطر شدن زباله براساس قانون پسماندها مديريت جمع آورى و دفع آن بر عهده شهردارى قرار خواهد گرفت و در غير اين صورت كل فرايند مديريت اجرايى پسماند توليدى با خود بيمارستان است. با توجه به اينكه هنوز اعتبار لازم براى ساماندهى پسماندهاى بيمارستانى براساس قانون به وزارت بهداشت تخصيص داده نشده ما با مشكلات جدى در اين خصوص روبرو هستيم. البته وعده هايى داده شده و اعتبارى نيز در حال تخصيص يافتن مى باشد كه بسيار اندك است وبه هيچ وجه نمى تواند راهگشا باشد. بنابراين تا زمانى كه اين اعتبار تخصيص نيافته، لازم است شهردارى با بيمارستانها همكارى كند وگرنه زباله، روى زمين خواهد ماند. در ضمن ما از شهردارى به دليل همكارى خوب تشكر مى كنيم در خصوص اخطار محيط زيست هم بايد گفت كه تفكيك زباله در بيمارستانها صورت مى گيرد ولى قسمت دوم كه مربوط به حمل و دفع جداگانه زباله است. در بسيارى از موارد شاهد هستيم كه به درستى انجام نمى شود. مسؤولين بيمارستان معتقدند وقتى هزينه اى براى تفكيك زباله در داخل بيمارستانها صرف مى شود اما حمل و نقل به صورت مخلوط صورت مى گيرد ديگر انگيزه اى براى تفكيك باقى نمى ماند!
اما شهردارى بر اين عقيده است كه اصلاً تفكيك زباله در بيمارستانها صورت نمى گيرد و زباله به صورت مخلوط از بيمارستان تحويل گرفته مى شود؟
تنها ۲۰ تا ۳۰درصد بيمارستانها زباله را تفكيك نمى كنند آن هم به دليل مشكلى است كه گفتم. در واقع بيمارستانها انگيزه اى ندارند چون وقتى زباله به صورت مخلوط حمل و دفع مى شود ديگر ضرورتى بر تفكيك نمى بينند! البته اين طرز تفكر غلط است و ما با آن موافق نيستيم. بيمارستان موظف به تفكيك زباله است ولى دلايلى كه مديران بيمارستانها در خصوص عدم همكارى مناسب شهردارى در برخى از مناطق بيان مى كنند سبب مى شود كه اين فرآيند تا پايان به صورت مناسب اتفاق نيفتد!
چرا وزارت بهداشت در خصوص استفاده از زباله سوزهاى نسل سوم و مركزى كه به نظر كارشناسان بازيافت، بدون خطر هستند اقدامى نمى كند؟
حتى زباله سوزهاى نسل سوم هم كه داراى تكنولوژى خيلى بالايى هستند هيچ كدام به صورتى فعاليت نمى كنند كه ريسكى به همراه نداشته باشند. وزارت بهداشت معتقد است پسماندها بايد به طريقى مديريت شود كه ريسك و مخاطرات را به حداقل يا به صفر برساند. با زباله سوزى حتى از طريق زباله سوزهاى با تكنولوژى بالا هم اين ريسك حذف نمى شود به دليل اينكه خود زباله سوز يك سرى مخاطرات جديد ترى را اضافه مى كند.
يعنى از آلودگى كه ضمن حمل زباله ايجاد مى شود هم بيشتر است؟
دستگاه زباله سوز حتى از نوعى كه داراى فيلتراسيون و تجهيزات مناسب كنترل آلودگى هواست در فرايند زباله سوزى، يكسرى از گازهاى خطرناك و سرطانزا همچون خانواده دى اكسين ها و فورانها را توليد مى كند. از طرفى اين مواد در ليست ۱۲ماده اى سمى و شيميايى كنوانسيون استكهلم كه در بحث آلوده كننده هاى آلى پايدار فعاليت مى كند قرار دارند. براساس متن اين كنوانسيون يكى از منابع اصلى انتشار دى اكسين  ها همين دستگاههاى زباله سوز بيمارستانى هستند. نكته ديگر اينكه براساس اعلام سازمان بهداشت جهانى، گازهاى خروجى زباله سوزها بايد ارزيابى شوند. بنابراين اگر آلودگى وجود نداشته باشد چنين سازمانى هيچگاه خواستار ارزيابى آن نمى شود.
ازطرف ديگر ما در ايران امكانات و استانداردى براى بررسى و اندازه گيرى خروجى گاز زباله سوزها نداريم. وقتى چنين معيارى نيست بر فرض اينكه ارزيابى هم صورت بگيرد، در آن صورت استاندارد يا عدم استاندارد بودن آن براساس چه ملاكى قرار است سنجيده شود. درباره زباله سوزهاى مركزى علاوه بر محدوديتهايى كه ذكر شد بايد دقت داشت كه هيچگاه موادى چون جيوه، نقره، فلزات سنگين، ظروف تحت فشار، مواد راديواكتيو و غيره نبايد وارد آن شود. چون عوارض جانبى خطرناكى به همراه خواهدداشت.
به علاوه آنكه زباله عفونى در حين انتقال به زباله سوز مركزى ممكن است در محيط پراكنده شود و محيط را آلوده كند و امكان بازيافت غيرمجاز نيز وجوددارد.
گفته مى شود خطر استفاده از زباله سوزها بسيار كمتر از زمانى است كه زباله به صورت مخلوط حمل شود و شيرابه حاصل از آن، سنگفرش خيابانها را آلوده كند؟
دقيقاً نمى توان گفت كه خطر كدام بيشتر است و سازمان جهانى بهداشت گفته بايد خطرات آن را ارزيابى و مقايسه گردد.
به همين دليل ما معتقديم سيستم هاى غيرسوز بايد در بيمارستانها نصب شود تا زباله ها بى خطر و سپس حمل شوند. در اين صورت نه زباله خطرناك است و نه شيرابه آن. چون تمام عوامل بيمارى زا توسط دستگاههاى غيرسوز از بين رفته است.
شهردارى اعلام مى كند كه براى حمل و دفع هركيلو زباله عفونى ۲۰۰ تا ۳۰۰ تومان هزينه مى كند در صورتى كه هزينه پرداختى از سوى وزارت بهداشت به آنها ۲ تا ۳ تومان است. در اين باره چه نظرى داريد؟
اولاً تعرفه مصوبى در اين باره به وزارت بهداشت ابلاغ نشده. ثانياً هنوز به بيمارستانهاى دولتى هم بودجه اى بابت اجراى قانون جديد تخصيص نيافته است. هم اكنون وزارت بهداشت براى بحث ساماندهى پسماندهاى بيمارستانى حدود ۷۰ ميلياردتومان اعتبار از سازمان مديريت وبرنامه ريزى درخواست كرده كه سال گذشته ۴۵۰ ميليون تومان پرداخت شد و امسال هم صحبت از ۳ ميلياردتومان است كه احتمالاً اين ميزان هم به ۲ ميليارد تومان تقليل يابد.
بر فرض اختصاص ۳ ميلياردتومان، با آنچه موردنظر ما بوده فاصله بسيار است و اين سؤال باقى مى ماند كه آيا اين مبلغ درحدى هست كه بتوان انتظار رخداد قابل توجهى را از آن داشت و مشكلى را با آن حل كرد يا نه؟با تمام اين اوصاف، مديريت اجرايى پسماندهاى پزشكى برعهده چه سازمانى است؟
طبق قانون برعهده توليدكننده است و براين اساس، شهردارى مسؤوليتى در قبال سياستگذارى و تعيين ضوابط و روشهاى مديريت اجرايى ندارد. شهردارى طبق قانون مى تواند يك مجرى باشد. البته جاى تشكر هم از شهردارى هست كه با وجود آنكه براساس قانون، وظيفه اى برعهده آن نيست، اما به هرحال با مراكز بهداشتى و بيمارستانها همكارى مى كند و به هرحال حمل و نقل را انجام مى دهد. ما انتظار داريم تا زمانى كه بودجه درخواستى ما اختصاص داده نشده اين همكارى كماكان وجودداشته باشد.
آيا مكانيسم مديريتى و اجرايى مناسبى براى دفع زباله ها وجوددارد كه آثار سوئى بر جامعه نداشته باشد؟
ما درباره همين موضوع كه به يك راه حل معقولى در كشور برسيم جلسات متعددى با متخصصان مختلف داشته ايم. نتيجه اى كه از حاصل نشست ها، جلسات و بررسى اسناد سازمان بهداشت جهانى نصيب وزارت بهداشت شد، اين بود كه اگر وزارت بهداشت از نظر اعتبار بودجه موردحمايت قرارگيرد و هر بيمارستانى به سيستم هاى غيرسوز مجهز شود تا زباله ها را بى خطر كند به بهترين نحو مى توان سلامت جامعه را تضمين كرد.
مشكل نظارت بر بيمارستانها بخصوص درمناطق محروم چه خواهدشد؟ به نظرمى رسد وزارت بهداشت بايستى در اين حوزه كمى فعالتر عمل كند؟
هم اكنون واحد بهداشت محيط دانشگاهى علوم پزشكى كه بازوهاى وزارت بهداشت در سراسر كشور هستند بحث نظارت بر بيمارستانها را انجام مى دهند.
در اين خصوص بيمارستانها براساس ۵ شاخص عمده بهداشت آب، مديريت جمع آورى و تصفيه فاضلاب بيمارستانى، بهداشت رختشويخانه، بهداشت آشپزخانه و موادغذايى و مديريت مواد زايد جامد موردارزيابى و كنترل كارشناسان امر قرارمى گيرند.
به جز اين، بيمارستانها توسط حوزه درمان وزارت بهداشت هم ارزشيابى و رتبه بندى مى شوند. كه شاخصهاى بهداشتى نيز موردتوجه قرارمى گيرند.