درخشان ترين صحنه جنگ

۱- كليات: صحنه عمليات خوزستان با عرض بيش از سيصد كيلومتر و با توجه به وضعيت زمين به سه بخش يا منطقه نبرد مستقل تقسيم شد كه هر يك با موقعيت و ويژگى هاى خاص، هدف هاى استراتژيكى نيروهاى مسلح جمهورى اسلامى ايران را براى بيرون راندن متجاوز و در صورت لزوم ادامه عمليات، مشخص و معين مى كرد.
منطقه نبرد سوسنگرد و بستان (جبهه ميانى) يا منطقه رابط بين دو جبهه شمالى و جنوبى خوزستان در عمليات طريق القدس (كربلا-۱) و منطقه نبرد غرب دزفول و شوش (جبهه شمالى) در عمليات فتح المبين (كربلا-۲) در ابعاد وسيع از لوث وجودنيروهاى متجاوز پاك گرديد.
سومين منطقه نبرد در صحنه عمليات خوزستان را منطقه استراتژيك جنوب غرب اهواز و خرمشهر (جبهه جنوبى) تشكيل داده كه تقريباً از آذرماه ۱۳۵۹ يعنى سه ماه بعد از آغاز تجاوز عمومى و سراسرى عراق مورد توجه نيروهاى مسلح جمهورى اسلامى ايران قرار گرفت. گرچه قبل از اين تاريخ چند تلاش محدود آفندى به منظور سد پيشروى دشمن، عقب راندن دشمن از مواضع متصرفى در نزديك اهواز و محدودساختن سر پل دشمن در شرق كارون اجرا شد ليكن به علت عدم اطلاع صحيح از وضعيت و مقدورات يگان هاى متجاوز تقريباً نتايجى حاصل نگرديد.
اولين اقدام آفندى نسبتاً گسترده با نام عمليات نصر در ۱۵ دى ماه ۱۳۵۹ به منظور بيرون راندن دشمن از مواضع كرخه كور و تصرف پادگان حميد اجرا شد و عليرغم موفقيت هاى اوليه و وصول سريع به هدف هاى مرحله يكم و انهدام يك تيپ مكانيزه عراقى، بر اثر پاتك هاى سنگين و سريع دشمن، عمليات به ناكامى انجاميد ولى نيروهاى خودى توانستند خط پدافندى در جنوب محوطه حميديه - سوسنگرد را تثبيت نمايند. همزمان با عمليات نصر، عمليات آفندى ديگر به نام توكل در ۲۰ دى ماه ۱۳۵۹ در منطقه سر پل دشمن در شرق كارون به منظور رفع محاصره آبادان اجرا شد كه نتيجه اى كلى از آن عايد نشده و وضع اين بخش از منطقه نبرد خوزستان به همان حالتى كه در ماه اول جنگ شكل گرفته بود باقى ماند.
از اقدامات عمده ديگرى كه در منطقه غرب و جنوب اهواز تا قبل از اجراى عمليات بيت المقدس انجام گرفت، اجراى طرح «آب اندازى» مى باشد، طرح مذكور توسط سازمان آب و برق خوزستان زير نظر نيروهاى مسلح در دو منطقه شمال كرخه كور (جنوب محور حميديه - سوسنگرد) و جنوب غربى اهواز به مورد اجرا گذاشته شد و چون در طراحى و اجراى عمليات بيت المقدس موضوع آب اندازى عاملى قابل توجه و مؤثر از ويژگى هاى منطقه عمليات را تشكيل مى داد به شرح زير مورد بررسى قرار مى گيرد:
الف - منطقه شمال كرخه كور: در محلى به نام جرگه سيد على بر روى رودخانه كرخه سدى احداث شد و از طريق يك كانال مصنوعى آب پشت سد ابتدا به منطقه شمال محور حميديه - سوسنگرد و سپس با حفر كانال هاى در زير جاده مذكور به جنوب آن هدايت گرديد.
اجراى طرح آب اندازى كه با صرف هزينه و تلاش بسيار صورت گرفت باعث شد مناطق وسيعى در جنوب جاده حميديه - سوسنگرد تا كرانه شمالى رودخانه كرخه كور و شمال هويزه زير آب رفته و نيروهاى دشمن لاجرم به كرانه جنوبى كرخه كور تغيير موضع دهند و در پاره اى نقاط مثل طراح كه به علت اندكى ارتفاع بيشتر زمين، به زير آب نرفت، عناصرى از دشمن همچنان در آن باقى ماند ولى به هر صورت خطر قطع جاده حميديه - سوسنگرد و تهديد اهواز از اين سمت تا حدود زيادى برطرف و مواضع پدافندى لشگر ۱۶ زرهى قابل اطمينان بيشتر گرديد و اين لشگر توانست در پناه آب گرفتگى منطقه، تعدادى از يگان هاى خود را برداشت كرده و براى عمليات در غرب سوسنگرد وارد عمل نمايد.
ب - منطقه جنوب غرب اهواز: در محلى واقع در شمال اهواز آب رودخانه كارون بوسيله پمپاژ و از طريق يك كانال مصنوعى به جنوب غربى اهواز و به غرب جاده مرتفع اهواز - خرمشهر در داخل مواضع دشمن هدايت گرديد و با ايجاد سد خاكى كوچك ديگرى در محل به نام چهار طاق واقع در انحناى رودخانه كرخه كور، آب اين رودخانه نيز به آن اضافه گرديد. طرح آب اندازى در منطقه جنوب غرب اهواز به منظور دستيابى به اهداف زير به اجرا گذاشته شد:
(۱) مجبور ساختن دشمن به تغيير موضع يگان هاى توپخانه اى كه از اين منطقه شهر اهواز را گلوله باران مى كردند.
(۲) عقب راندن نيروهاى دشمن ازمحور اهواز - خرمشهر.
(۳) قابل اطمينان ساختن مواضع پدافندى خودى در جنوب غربى اهواز با استفاده از مانع آبى و رفع تهديد تجاوز دشمن به اهواز از سمت مزبور.
نيروهاى عراقى در اين قسمت بر اثر جارى شدن آب تا حدودى عقب نشينى كردند ولى با استفاده از امكانات مهندسى قابل توجه، با احداث خاكريز و ايجاد سيل بند در جلوى مواضع خود و همچنين شكافتن جاده اهواز - خرمشهر در حوالى ايستگاه آب تيمور در سه نقطه و هر شكاف به عرض ۲۰ متر ، آب را به شرق جاده و در نتيجه مجدداً به داخل رودخانه كارون هدايت كردند كه اين عكس العمل دشمن اثرات زيادى را در بر داشت:
(۱) از توسعه منطقه آب گرفته در مواضع عراقى ها در جنوب اهواز جلوگيرى شد.
(۲) منطقه آب گرفته وسيعى در منطقه عمومى پادگان حميد در غرب كارون بين نيروهاى خودى و عراقى ها به وجود آمد و بدين ترتيب حفاظت جناح شرقى دشمن در مقابل حملات احتمالى نيروهاى خودى به عقبه و مركز تداركاتى عراقى ها مستقر در منطقه عمومى جفير قابل اطمينان گرديد.
(۳) زمينه صرفه جويى در قوا را براى متجاوز فراهم ساخت.
به اين ترتيب اگر چه آب انداختن منطقه اهواز - خرمشهر همه نتايج مورد نظر را با توجه به عكس العمل دشمن به بار نياورد ليكن با توجه به مقدورات و توانايى هاى نيروهاى مسلح جمهورى اسلامى ايران در اواخر سال ۱۳۵۹ و اوايل سال ،۱۳۶۰ اجراى طرح آب اندازى به طور نسبى بيشتر به نفع نيروهاى خودى و كمكى به تحكيم مواضع، صرفه جويى در قوا و جلوگيرى از پيشروى متجاوز به سوى اهواز بود. در اواسط سال ۱۳۶۰ كه نيروهاى خودى حالت آفندى به خود گرفتند دستور توقف در جارى ساختن آب به منطقه، به سازمان آب و برق خوزستان مجرى طرح هاى يادشده ابلاغ گرديد و خشك كردن مناطق آب گرفته شده بيشتر مورد توجه قرار گرفت.
۲- وضعيت: طرح ريزى عملى طرح كربلا-۳ ازنهم فروردين ۱۳۶۱ و هنگامى كه نبرد فتح المبين (طرح عملياتى كربلا -۲) با سرعت غيرمنتظره اى به پايان موفقيت آميز و درخشان خود نزديك مى شد آغاز گرديد.
تدبير كلى: قبل از آنكه متجاوز از ضربه نبرد فتح به خود آمده و كمر راست كند و در زمانى كوتاه تر از آنچه دشمن برآورد مى نمايد كه نيروهاى ما براى حمله بعدى آماده مى شوند، خيلى سريع براى آفند در جبهه اهواز - خرمشهر آماده شده و با هجوم سنگين بر دشمن و انهدام وى، سومين منطقه استراتژيك خوزستان را آزاد نمايند. لذا شايد بتوان گفت: كه اجراى سريع و غافلگيركننده طرح عمليات كربلا-۳ نوعى مرحله استفاده از موفقيت نبرد فتح المبين براى نيروهاى مسلح ما باشد كه با پيروزى هاى غرورآفرين ثامن الائمه، طريق القدس و فتح المبين آزموده شده، روحيه و توان تهاجمى شگرفى يافته بودند و مشاركت نيروهاى سپاه پاسداران انقلاب اسلامى با ارتش جمهورى اسلامى ايران نتايج مثبت خود را در سركوبى متجاوز به اثبات رسانيده بود.
به طور خلاصه قبل از آغاز عمليات بيت المقدس منطقه عملياتى اهواز - خرمشهر به شكل مثلثى بود كه ضلع شرقى آن با حدود يكصد كيلومتر در امتداد رودخانه كارون ازخرمشهر تا آبادى مليحان واقع در بيست كيلومترى جنوب غربى اهواز و ضلع شمالى آن حدود شصت كيلومتر از مليحان در امتداد كرانه جنوبى رودخانه كرخه كور - هويزه - رودخانه نيسان تا هورالعظيم و وتر اين مثلث را نيز خط مرز دو كشور از محلى تلاقى رودخانه نيسان با هورالعظيم تا پاسگاه ژاندارمرى حدود واقع در كرانه نهر خين به طول يكصد و پنجاه كيلومتر تشكيل مى داد. طرح و تدبير پدافندى نيروهاى متجاوز عراق از اين منطقه را مى توان به شرح زير مورد بحث و تجزيه و تحليل قرار داد:
الف - تدبير پدافند در بخش يكم (ضلع شمالى مثلث) شامل شرق هورالعظيم - ساحل رودخانه هاى نيسان و كرخه و ادامه خط دفاعى در حوالى آبادى مليحان و به طرف جنوب تا پادگان حميد: پدافند سرسختانه در اين جبهه با ايجاد استحكامات فشرده، بهره بردارى از موانع هورالعظيم و مناطق آب گرفتگى، تهيه قدرت آتش زياد و تهيه احتياط هاى قوى براى انهدام رخنه هاى احتمالى با استقرار حداقل دو لشگر تقويت شده ۵ مكانيزه و ۶ زرهى.
ب- تدبير پدافند در بخش دوم شامل منطقه خرمشهر: پدافند سرسختانه از منطقه خرمشهر و جلوگيرى از هرگونه تلاش نيروهاى مسلح جمهورى اسلامى ايران براى دستيابى به اين شهر با ايجاد استحكامات بسيار سنگين و متوالى (در عمق) در شرق و جنوب شهر خرمشهر به منظور خنثى كردن هر گونه تلاش عبور از رودخانه، احداث خاكريزهاى شرقى - غربى متوالى و موازى در شمال خرمشهر براى جلوگيرى از هر گونه تلاش آفندى شمالى - جنوبى به طرف خرمشهر، ايجاد يك سلسله موانع ضد هوابرد و ميادين مين براى جلوگيرى از هرگونه عمليات فرود چترباز، هوابرد و متحرك هوايى عمدتاً در غرب خرمشهر، ايجاد استحكامات بسيار زياد در داخل خرمشهر براى جنگ خانه به خانه در صورت وصول نيروهاى خودى به شهر خرمشهر.
پ- تدبير پدافند در بخش سوم (ضلع شرقى) در امتداد ساحل رودخانه كارون: با الهام از نظريه فيلسوف نظامى چين «سن تزو» و تاكتيسين هاى شرق كه مى گويند: «بگذاريد دشمن از رودخانه بگذرد ولى قبل از آنكه بتواند به طور كامل در ساحل دورانسجام پيدا كند عليه او عكس العمل نشان دهيد» نيروهاى عراقى ساحل رودخانه كارون در حد فاصل رودخانه تا جاده اهواز - خرمشهر را اشغال ننموده و به گسترش يگان هاى سبك تأمينى و پوششى و اتكا به كاربرد احتياط هاى متحرك و غيرمتمركز عليه نيروهايى كه موفق به عبور از كارون مى شدند، بسنده نمودند به طورى كه لشگر سوم زرهى عراق با استقرار در سه محل مجزا در غرب جاده اهواز -خرمشهر عهده دار اين وظيفه بود.
اشتباه عظيم و خبط نظامى جبران ناپذير وغيرقابل تصور طراحان نظامى متجاوز در كاربرد تدبير پدافندى يادشده اين بود كه نمى دانستند يا نتوانستند يا غافل شدند كه بايد رودخانه را تحت مراقبت شديدو مداوم خود قرار دهند تا تلاش عبور از رودخانه را در كنترل داشته و بتوانند قبل از آنكه فرصت مناسب را از دست بدهند عكس العمل مؤثر نشان دهند.
آنچه را كه در زمينه تدبير پدافندى متجاوز در هر يك از سه بخش يادشده مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته بر اساس بررسى عكس العمل ها، فعاليت ها و اقدامات پدافندى دشمن انجام شده ۲- تسليم احتمالى رژيم عراق در پذيرش شرايط جمهورى اسلامى ايران براى خاتمه جنگ.
پ- اقتصادى:
۱- كاهش فشار مشكلات مهاجرين و آوارگان جنگى بر دولت با اسكان مجدد آنان در نواحى آزاد شده.
۲- ايجاد امكان مجدد فعاليت هاى كشاورزى و صنعتى در نواحى آزاد شده.
۳- توقف هزينه هاى جنگى در صورت تسليم عراق و خاتمه يافتن جنگ.
۳- آغاز عمليات: ۰۰۳۰ _ ۱۰ ارديبهشت ماه ،۱۳۶۱ پايان عمليات: ۵ خرداد ماه ،۱۳۶۱ مدت عمليات: ۲۶ روز.
۴- قرارگاه هدايت كننده: قرارگاه عملياتى كربلا (قرارگاه مشترك نيروى زمينى ارتش جمهورى اسلامى ايران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامى).
۵- منطقه عملياتى: غرب اهواز، ساحل غربى رودخانه كارون از خرمشهر تا شلمچه و شمال طلائيه
۶- يگان هاى خودى (نيروهاى ارتش و سپاه پاسداران):
الف _ قرارگاه قدس:
۱- لشگر ۱۶ زرهى
۲- تيپ ۵۸ ذوالفقار
۳- لشگر ۱ سپاه پاسداران
ب _ قرارگاه فتح:
۱- لشگر ۹۲ زرهى
۲- تيپ ۵۵ هوابرد
۳- تيپ ۳۷ زرهى
۴- لشگر ۳ سپاه پاسداران
پ _ قرارگاه نصر:
۱- لشگر ۲۱ پياده
۲- لشگر ۲۳ نوهد
۳- لشگر ۵ سپاه پاسداران
ت _ در كنترل عملياتى قرارگاه كربلا:
۱- تيپ ۳ لشگر ۷۷ پياده
وگرنه هيچ گونه مدركى از دشمن در مورد چگونگى پدافند او از اين منطقه و برآورد متجاوز از راهكار نيروهاى مسلح جمهورى اسلامى ايران به دست نيامده است. با توجه به نكات بيان شده تلاش اصلى پدافندى نيروهاى عراقى در جناح شمالى، متمركز بوده و تلاش نيروهاى خودى در عبور از رودخانه كارون، از سوى دشمن يك تلاش فرعى برآورد گرديد و نتيجه اين برآورد متجاوز كمك شايانى بود در موفقيت نيروهاى مسلح ما كه درست برعكس برآورد دشمن عمل كرد و تك اصلى را در جناح شرقى دشمن طرح ريزى و اجرا نمود.
در مراحل شناسايى و از همان ابتداى طرح ريزى، موفقيت چندانى براى پيشروى نيروهاى ما با توجه به استحكامات پدافندى دشمن در كرانه كرخه كور و محدود بودن فضاى مانورى به علت وجود منطقه آب گرفتگى در اين بخش از منطقه عملياتى (ضلع شمالى) برآورد نمى گرديد و با شناسايى و انتخاب منطقه سرپل بزرگ در غرب كارون با مساحتى معادل هفتصد كيلومتر مربع (بيش از منطقه آزاد شده در نبرد طريق القدس) كه يكى از ويژگى هاى بسيار برجسته در طراحى عمليات بيت المقدس بوده و تحسين كارشناسان نظامى جهان را برانگيخته، تلاش اصلى آفند نيروهاى خودى در بخش شرقى و تلاش پشتيبانى در بخش شمالى و به منظور درگير نگه داشتن متجاوز و سلب امكانات او در تقويت جناح شرقى و همچنين فريب او، متمركز گرديد. به طور كلى در منطقه مثلثى شكل كه تدابير پدافندى دشمن در آن تشريح شد و ابعاد و موقعيت آن بيانگر انهدام نيروهاى متجاوز عراقى و ترميم مرز بين المللى هدف استراتژيكى نيروهاى مسلح جمهورى اسلامى ايران در نبرد بيت المقدس را تشكيل مى داد.
منظورهاى اساسى از عمليات بيت المقدس عبارت بودند از:
الف _ نظامى:
۱- ادامه رزم بى امان عليه دشمن اشغالگر به منظور انهدام نيروهاى متجاوز و آزادسازى سرزمين هاى اشغالى در غرب رودخانه كارون.
۲- تأمين و يا تهديد بصره به منظور به دست آوردن مواضع قدرت نظامى.
۳- كاهش بيشتر توان رزمى و سلب ميل به جنگجويى از متجاوز با انهدام نيروهاى او در اين منطقه.
۴- باز پس گرفتن خرمشهر كه به صورت يك آرزو و هدف ملى - مذهبى درآمده بود.
۵- خارج كردن اهواز و ساير مناطق خوزستان در اين ناحيه از تيررس توپخانه دوربرد عراق.
ب _ سياسى:
۱- برآورد مى گرديد كه با تحميل شكست به عراق در اين منطقه و بويژه آزادسازى خرمشهر، رژيم صدام حسين از نظر سياسى و نظامى بى اعتبار و احتمالاً ساقط خواهد شد.
۷- يگان هاى دشمن:
الف _ لشگرهاى ۱۱ و ۱۵ پياده
ب _ لشگر ۵ مكانيزه
پ _ لشگرهاى ۳ ، ۶ ، ۹ و ۱۰ زرهى
ت _ تيپ گارد جمهورى
ث _ تيپ هاى نيروهاى مخصوص
ج _ تيپ ۱۰ زرهى
چ _ تيپ هاى مأموريت ويژه
ح _ بيش از ۱۰ تيپ پياده
۸- مأموريت: قرارگاه عملياتى كربلا در جنوب مأموريت دارد در ۳۰:۰۰ دهم ارديبهشت ماه ۱۳۶۰ به منظور انهدام نيروهاى دشمن در منطقه عمومى اهواز، غرب كارون تك نموده، خرمشهر و خط سبز را تأمين، سپس به منظور تأمين فضاى لازم جهت حفاظت از مرزها تك را ادامه داده ساحل شرقى اروندرود را تأمين و در منطقه پدافند نمايد.
۹- تدبير عمليات:
اين عمليات در چهار مرحله با قرارگاه هاى قدس، فتح و نصر مى بايست انجام گيرد.
مرحله يكم: همزمان با تك قرارگاه قدس در شمال و تأمين خاكريزهاى مقدم دشمن، به منظور ايجاد سرپل مناسب براى ادامه عمليات با قرارگاه فتح و نصر در مركز و جنوب منطقه عمليات با عبور از رودخانه كارون بست باختر تك نموده و خط سرپل را در غرب كارون تأمين مى نمايد.
مرحله دوم: پس از تأمين سرپل، قرارگاه هاى فتح و نصر آفند خود را به ترتيب براى تأمين مرز در منطقه محوله و آزادسازى خرمشهر و شلمچه ادامه مى دهد.
مرحله سوم: پس از تأمين خط مرز و آزادسازى خرمشهر، قرارگاه هاى فتح و نصر تك خود را به سمت باختر براى تأمين ساحل شرقى اروند و پل تنومه ادامه داده و قرارگاه قدس به منظور تأمين پل نشوه بنا به دستور تك مى نمايد.
مرحله چهارم: با تأمين ساحل شرقى اروند، يگان هاى تابعه قرارگاه كربلا در منطقه پدافند مى نمايند.
۱۰- نتيجه:
الف_ عملياتى: آزادسازى حدود ۵۴۰۰ كيلومتر مربع از اراضى اشغالى، ترميم خط مرز از شلمچه تا شمال طلاييه، خرمشهر پس از ۲۰ ماه اشغال و اسارت آزاد گرديد، پادگان حميد و جاده اهواز _ خرمشهر آزاد گرديد. انهدام كامل ۲ لشگر عراق و آسيب رساندن به ۶ لشگر دشمن به ميزان ۲۰ تا ۶۰ درصد.
ب_ تلفات پرسنلى دشمن: كشته و زخمى بيش از ۱۶۰۰۰ نفر، اسير ۱۷۴۹۹ نفر
پ- ضايعات لجستيكى دشمن: انهدام ۵۵۰ دستگاه تانك و نفربر، ۵۰ دستگاه خودرو، ده ها عراده توپ، مقادير زيادى جنگ افزار و مهمات، سرنگونى ۵۳ فروند هواپيما و ۳ هلى كوپتر.
روابط عمومى نيروى زمينى ارتش