گفت وگو از: يوسف ناصرى

بيوتكنولوژى يكى از سه صنعت برتر دنيا محسوب مى شود و ايران نيز هم اينك داراى سند ملى زيست فناورى است. در صورت تحقق اهداف اين سند، كشور ما يكى از فعالان جهانى در عرصه درآمدزاى بيوتكنولوژى به شمار خواهد آمد. در گفت وگو با عباس صاحبقدم لطفى، استاد دانشگاه و دبير جديد شوراى عالى زيست فناورى ايران، محتويات و اهداف اين سند به بحث گذاشته شد.اين گفت وگو در پى مى آيد.

بيوتكنولوژى به عنوان يك فناورى نوين و با تعريف جديد، در جهان چندين دهه پيشينه دارد. چرا در ساليان گذشته نسبت به اين تكنولوژى اثرگذار كم توجهى شد و برخى از كشورهاى در حال توسعه مثل كره جنوبى با روى آورى به چنين حوزه هايى در يك دهه اخير به موفقيت هاى چشمگير دست يافته اند و ما با تأخير فعاليت در اين عرصه را آغاز كرده ايم؟
نگرشى در جامعه ما وجود داشت و باعث شد توجه برنامه ريزى به بيوتكنولوژى و كلاً علوم زيستى با تأخير شروع شود. اگرچه اهميت اين حوزه را قبل از همه بايد كسانى درك كنند كه در زمينه علوم زيستى كار مى كنند ولى ما در اين زمينه مشكلاتى داريم. بيوتكنولوژى، تكنولوژى اى است كه در حيات استفاده مى شود و از آن به عنوان تكنولوژى برتر ياد مى شود.
يكى از مشكلات ما اين است كه دانش آموزانى كه در رشته علوم تجربى تحصيل مى كنند آرزو و خواسته شان اين بوده كه بتوانند در دانشگاه در رشته پزشكى و دندانپزشكى ، تحصيلات خود را ادامه دهند و زيست شناسى يك رشته اولويت دار و مورد توجه نبوده است. كسانى هم كه در اين رشته در دانشگاه به تحصيل مى پرداختند اميدوار بودند به عنوان معلم و دبير به استخدام وزارت آموزش و پرورش در بيايند يا اينكه در شغلى غيرمرتبط با رشته زيست شناسى مشغول كار شوند.
وقتى ديد مثبتى نسبت به زيست شناسى نباشد مسلم است كه دانش آموزان به صورت آگاهانه و با علاقه اين رشته را انتخاب نخواهند كرد و يا به ناچار اين رشته تحصيلى را انتخاب مى كنند.
بخشى از گرايش دانش آموزان به رشته پزشكى به خاطر اعتبار اجتماعى آن است و در ضمن مقوله درآمدزايى آن هم جلب توجه مى كند.
چنين تصورى در مورد رشته علوم زيستى وجود دارد ولى من معتقدم ما مى توانيم چنين نگرشى را تغيير دهيم. چون علوم زيستى يك رشته بسيار كارساز و از لحاظ مادى نيز ثروت آفرين است. وقتى اين ديدگاه در بين استادان حوزه علوم زيستى و زيست شناسى به وجود بيايد، اين نگرش به كل بدنه دانش آموزى ما سرايت مى كند و بعد هم به بدنه دانشجويى.
هنوز هم ما نتوانسته ايم تحول آنچنانى در زيست شناسى ايجاد كنيم. درست است كه يك دهه ديرتر به مقوله زيست فناورى توجه كرده ايم ولى با اين وجود ، فعاليت هاى قابل توجهى در حال حاضر انجام شده و مى شود. يكى از اين اقدامات همان تدوين سند ملى زيست فناورى است.
سند ملى زيست فناورى نتيجه تلاش نزديك به دويست نفر از متخصصان و مديران مرتبط با اين مقوله است كه به پيشنهاد و تصويب كميته ملى زيست فناورى در طول دو سال كار مستمر در چارچوب پروژه تدوين استراتژى ملى زيست فناورى در مركز ملى تحقيقات مهندسى ژنتيك و تكنولوژى زيستى تهيه و تدوين شده است. اين سند در مرداد سال ۱۳۸۲ در هيأت دولت مورد بحث قرار گرفت ولى به منظور حصول اطمينان از اعمال نظرات تمام دستگاههاى ذى ربط، مجدداً در ۱۱ جلسه كارى به صورت كارگاههاى يك روزه توسط نمايندگان دستگاههاى متعددى همچون انجمن ژنتيك ايران، انجمن بيوتكنولوژى ايران، پژوهشكده بيوتكنولوژى كشاورزى، سازمان حفاظت محيط زيست، انستيتو پاستور ايران، مؤسسه تحقيقات واكسن و سرم سازى رازى، وزارت اقتصاد، وزارت بازرگانى، وزارت علوم، وزارت بهداشت، وزارت صنايع، نماينده دفتر همكارى هاى فناورى رياست جمهورى و متخصصان زيست فناورى بازنگرى و نهايى شد.
اما هنوز در بدنه زيست شناسى كشور آن تحول مورد نياز و اشتياق لازم نسبت به زيست شناسى و علوم زيستى به وجود نيامده است. حتى اشتياق دانش آموزان براى تحصيل در رشته رياضى و فيزيك بيشتر شده است. در چنين وضعيتى ما نياز به
فرهنگ سازى داريم تا اثبات كنيم زيست شناسى حتى بيشتر از رشته هاى مهندسى مى تواند ثروت آفرين باشد. چون حقيقتاً زيست شناسى و علوم زيستى در ميان علوم مختلف در دنيا حرف اول را مى زند.
ما وقتى كتاب هاى دبيرستانى و دانشگاهى را نگاه مى كنيم مى بينيم محتواى اين كتاب ها متحول نشده اند. ما هر كتاب درسى را در حيطه زيست شناسى بخوانيم نخستين بحثى كه بايد مطرح شود در مورد منشأ حيات باشد وبه دقت در اين زمينه توضيح كافى ارائه دهد. ما اگر بخواهيم در مورد منشأ حيات بحث كنيم بايد فناورى هاى حاكم بر حيات را بشناسيم. در تعاليم دينى ما بارها گفته شده كه آيا به حيات نگاه نمى كنيد؟ آيا به شتر نگاه نمى كنيد؟ آيا به پرندگان نگاه نمى كنيد؟ اين تأكيد كردن به چه معنا است. در اين هشدارها هدف توجه دادن انسان ها به اين مقوله است كه در اين جنبه ها منافعى براى آنها قرار داده شده است. هرچند صرف نگاه كردن، دردى از ما را دوا نمى كند.
اخيراً دانشمندان مشخص كرده اند كه شتر از نظر داشتن پادتن ها يا (Antibody) داراى آنتى بادى هاى منحصر به فرد است و بر اين اساس مى توان فهميد كه چرا مقاومت بدن شتر بالا است.
اگر اين نوع مولكول هاى آنتى بادى شناسايى شود مى توان تشخيص داد كه اين مواد ترشح شده كاركردشان چيست و چطور مانع وارد آمدن آسيب به سيستم بدن مى شوند.
بسيارى از موارد تشخيصى و درمانى مبتنى بر آنتى بادى ها است. يعنى مى توان آنها را به عنوان آنتى سرم يا آنتى بادى به خدمت گرفت. آنتى بادى هاى شتر بهترين آنتى بادى ها هستند و هيچ موجودى مثل شتر آنتى بادى توليد نمى كند. در ضمن، قابليت كتابخانه شدن اين آنتى بادى ها هم وجود دارد.
وقتى در كتاب هاى زيست شناسى در مورد منشأ حيات صحبت شده، منظور اين است كه در حيات و طبيعت بگرديم و تكنولوژى هاى حيات را پيدا كنيم.
در سطح كلان هم اگر بخواهيم بحث كنيم باز مى توان به اهميت توجه به زيست فناورى و زيست شناسى پى برد. برآورد مى شود تا سال ۲۰۱۵ ميلادى نانو فناورى جهان را قبضه مى كند و كشورى كه تا آن زمان نتواند خودش را با وضعيت جديد تطبيق بدهد بايد با يك وضع عقب ماندگى زندگى كند.
منشأ نانو هم از نانو بيوتكنولوژى است. يعنى وقتى در حيات در بعد نانو كار مى كنيم الآن هر پيشرفتى كه در زمينه نانو تكنولوژى مى شود مشخص مى گردد كه اين پيشرفت ها درسى بوده كه از حيات گرفته شده است. حتى مقوله هايى كه تحت خود اسمبلى ، خود تنظيمى و خود ساماندهى موجودات و سلول ها مطرح مى شود را مى توان در قالب هدايت تكوينى به بحث گذاشت.
چون در هدايت تكوينى اين بحث هست كه در هر موجودى يك نوع هدايتى وجود دارد كه خودش مى تواند خودش را ساماندهى كند.
اين خود تنظيمى و خودساماندهى در مولكول ها و بدن انسان هم مشاهده مى شود.
به نظر من يك مشكل ما و پيشرفت نكردن جامعه در زمينه زيست شناسى و بيوتكنولوژى بر مى گردد به اقبال ناچيز دانش آموزان به آن.
به همين دليل اغلب افراد خلاق و با استعداد به رشته رياضى روى مى آورند و الآن تعداد دانشجويان مشغول به تحصيل در رشته رياضى و فيزيك ،دو برابر علوم تجربى شده است. در حالى كه در كشورهاى توسعه يافته چنين وضعيتى وجود ندارد.
به غير از مشكل اشاره شده در حوزه دانش آموزى، چه مشكلات و موانع ديگرى را براى توسعه نيافتن بيوتكنولوژى در كشور اساسى مى پنداريد؟
يك بخش هم بر مى گردد به تصميم سازان، تصميم گيران وكسانى كه سياست ها واستراتژى هاى كشور را مى نويسند؛ چه در بخش اجرايى مثل سازمان مديريت و برنامه ريزى، چه در مجامع قانونگذارى ومديران ، مسؤولان و مجريان، همه و همه بايد به اين نتيجه برسند كه اين تكنولوژى مى تواند تحول آفرين باشد. شايد چنين باورى به خاطر دلايل زيرساختى دير شكل گرفته باشد.
فعاليت هايى كه به صورت جسته و گريخته در ساليان گذشته در زمينه بيوتكنولوژى انجام شده بود، شامل چه مواردى مى شود؟
در دهه اول انقلاب كه درگير جنگ ومسائل دفاع بوديم و غافل از چيزهايى كه زيست شناسى و بيوتكنولوژى مى تواند در دفاع نقش داشته باشد.در همان زمان، كارهاى پراكنده اى روى باكترى ها انجام شد. در سالهاى ۴ - ۱۳۶۳ اسامى رشته هاى مرتبط با علوم زيستى در كشور مطرح گرديد و بيوتكنولوژى به عنوان يك حوزه ميان رشته اى و ميان بخشى كم كم مورد توجه محافل علمى و آكادميك قرار گرفت. در اوايل سالهاى دهه ۱۳۷۰ شمسى، مقالاتى كه در دنيا در زمينه بيوتكنولوژى چاپ مى شد و پيشرفت هايى كه در اين حوزه حاصل شده بود، توجه استادان ودانشگاه ها را به خود معطوف داشت و دوره هاى تحصيلى متعددى دراين زمينه در دانشگاه ها پايه گذارى شد. يعنى قبل از اينكه سند ملى بيوتكنولوژى تهيه شود، اين كارها به صورت جسته و گريخته انجام مى شد و يك نوع همگرايى را در جامعه به وجود آورد.
در برخى دانشگاه ها گرايش بيوتكنولوژى در رشته مهندسى شيمى پيدا شد و بعد به حوزه هاى كشاورزى و ژنتيك هم وارد شد و يك همگرايى نسبى را به وجود آورد ومنجر به اين شد كه تصميم گيران دولتى در اين زمينه جدى تر بينديشند.
بر همين مبنا مركز تحقيقات ژنتيك و زيست فناورى كه الآن به پژوهشگاه تغيير نام پيدا كرده محوريت خاصى پيدا كرد تا سند ۱۰ ساله راهبردى بيوتكنولوژى تهيه و تدوين شود. بالاخره اين سند درتيرماه سال ۱۳۸۴ به تصويب هيأت دولت رسيد.
سؤال مشخص من اين است كه چرا سند زودتر تهيه نشد؟
ما هميشه از زمان عقب هستيم. به هر حال تا تصميم گيران و تصميم سازان به اين باور رسيدند كه سند تهيه شود، اين كار وقت برد.
با توجه به تحولات فوق العاده اى كه در عرصه تكنولوژيهاى مختلف در جهان رخ داده، بنابراين ما نيز بايد با برنامه ريزى و با انسجام كافى در اين راه گام برداريم.
در وزارتخانه هاى مختلف هم اقداماتى صورت گرفت و استفاده هاى مادى زيادى هم حاصل شد. از جمله فعاليتهاى قابل توجهى در انستيتو پاستور ايران در زمينه واكسن و ساير فرآورده هاى درمانى صورت گرفت. در حال حاضر هم در زمينه توليد واكسن ها و آنتى ژنها همچون هپاتيت بى اقدامات خوبى انجام شده و در همين روزها بايد خبرهاى موفقيت آميز ديگرى از انستيتو پاستور داشته باشيم.
يك نكته مهم اين است كه اين فعاليت ها نياز به تكنولوژيهاى جديد دارد و انتقال تكنو هم به لحاظ رقابت بين المللى بسيار دشوار است. مؤسسه رازى هم كه قدمت ۱۰۰ساله دارد از گذشته به توليد واكسن اشتغال داشته و الآن با بهينه سازى روش توليد واكسن درصدد افزايش سطح توليدات هستند.
از ديد شما به عنوان دبير شوراى عالى زيست فناورى كشور، اين سند ملى زيست فناورى چه شاخصيتى دارد؟
سند چون اهداف را كمى كرده به نظر مى آيد كه اين فعاليت قابل توجهى است. ما هر چقدر به صورت توصيفى وتشريحى بحث كنيم كه مى خواهيم به پيشرفت برسيم تا وقتى به صورت عدد و رقم اهدافمان را مطرح نكنيم نمى دانيم چه موفقيت هايى حاصل شده است البته هر سندى كامل نيست و حتماً اين سند هم نقاط ضعفى دارد كه بايد آن را برطرف كرد. اما اگر همگرايى لازم بين بخشهاى مختلف ايجاد شود و نقاط ضعف هم رفع گردد مى توانيم اميدوار باشيم كه اهداف سند تحقق پيدا كند.
وقتى به طور مشخص گفته شود فرضاً در ۲سال آينده بايد چه تعداد محصول بيوتكنولوژى توليد كرده باشيم، اين در واقع يك هدف كمى است و اگر تحقق پيدا نكند بايد دنبال رفع مشكل باشيم. يا وقتى گفته شود كه در بخش خصوصى بايد تعداد شركتهاى فعال در حوزه بيوتكنولوژى دوبرابر شود كاملاً بايك معيار عينى و واضح مواجه هستيم.
سند ملى زيست فناورى ايران، تعداد ۱۶هدف كوتاه مدت را تبيين مى كندكه تا پايان سال۱۳۸۵ بايستى تحقق يابد. برخى از اين اهداف شامل «ساماندهى نظام مديريت زيست فناورى ايران»، «استفاده از زيست فناورى براى پاكسازى محيط زيست»،«دستيابى به دانش ارزيابى و مديريت خطرات زيست فناورى»، «دستيابى به استانداردهاى جهانى در زمينه تضمين كيفيت فرآورده هاى زيست فناورى»، «زمينه سازى براى توسعه زيست فناورى در بخش صنعت، معدن و انرژى» و چندين هدف ديگر هستند. آيا تا پايان سال جارى اين اهداف، تحقق يافتنى هستند يا نه؟
آنچه لازم است بگويم اين است كه شوراى عالى زيست فناورى ايران و كميسيون هماهنگى، يك بخش هدايتى - حمايتى است و كار اجرايى انجام نمى دهد. در حقيقت نقش شورا و دبيرخانه شوراى عالى زيست فناورى اين است كه نيروها و بودجه هاى بخشهاى مختلف دستگاههاى دولتى وخصوصى را هدايت و همگرا كند و از طريق اين كار، از موازى كارى جلوگيرى شود. ما اگر همگرايى بخشهاى مختلف را به وجود بياوريم، از هدر رفتن بودجه ها و نيروها جلوگيرى كنيم، تقسيم وظايف صورت بگيرد و تداخل وظايف پيش نيايد و هر بخش با تعامل با ساير بخشها فعاليت هاى خود را انجام دهد موفق خواهيم بود.
مى خواهم بگويم تحقق اين ۱۶هدف و از جمله ساماندهى نظام مديريت زيست فناورى در امسال امكانپذير است؟
يك مقدار از اهداف ماعملى شده و بخشى هم نيازمند ملى فكر كردن است. يعنى اگر بخش هاى مختلف از قبيل بخشى كه تنوع زيستى گياهى را پيگيرى مى كند وبخشى كه بانك سلولها را به عهده دارد هماهنگى لازم را با هم داشته باشند ما مى توانيم در موقعيت مناسبى قرار بگيريم.
وقتى اين همگرايى و هماهنگى لازم شكل بگيرد ما مى توانيم ادعا كنيم در چه حوزه هايى مى توانيم به موفقيت دست پيدا كنيم.
چه ساز و كارى براى ايجاد اين هماهنگى و همگرايى پيش بينى شده است؟
دبيرخانه كميته ملى زيست فناورى مطابق سند ملى زيست فناورى داراى پنج گروه «استاندارد، حقوق و اخلاق زيستى»، «توسعه سرمايه انسانى و مديريت»، «توليد و بازاريابى»، «پژوهش و فناورى» و «منابع مالى و نظارت است» هم هست و هر يك از وزارتخانه هاى مرتبط با بيوتكنولوژى در اين ساختار نماينده دارند و در هر وزارتخانه هم كار گروه هايى در هر يك از زمينه هاى ياد شده فعاليت شان را ادامه مى دهند.
بنابراين در بخش توليد و بازاريابى، مباحث و ايده هاى مختلفى مطرح مى شود و در نهايت ايده هاى مورد توافق را به كميسيون هماهنگى شورا ارائه مى دهند. در حقيقت چند سياست كلى در زمينه توليد و با تعيين اولويت ها در نظر گرفته مى شود. بقيه كار گروهها نيز، ايده هاى خود را مطرح مى كنند و در جلسه شوراى عالى زيست فناورى كشور كه رياست آن را رئيس جمهور به عهده دارد، همه مباحث مطرح مى شود و شوراى عالى سياستهاى كلان را براى اجرا ابلاغ مى كند.
ما الآن يك كار گروه در وزارت علوم داريم كه ۸۰نفر به نمايندگى از ۸۰دانشگاه و مركز پژوهشى فعال در حوزه بيوتكنولوژى در آن عضويت دارند. تعاملات در اين گروه به صورت خوشه اى بين آن واحدها در كل كشور برقرار مى شود و حاصل تبادل نظرها، اولويت سنجى ها و افكار سنجى ها در حوزه پژوهش يا آموزش به دبيرخانه هم انتقال پيدا مى كند.
به نظر مى رسد موفقيت در پيشبرد اهداف سند نيازمند تلاش اعضايى است كه به طور تمام وقت فعاليت داشته باشند ولى در حال حاضر رؤساى گروههاى پنجگانه دبيرخانه چند شغله هستند. با اين وضع مى توان سطح موفقيت بالايى را از دبيرخانه انتظار داشت؟
اگر به صورت تمام وقت باشد بهتر است ولى افرادى كه انتخاب شده اند،در مشاغل ديگرشان هم به بيوتكنولژى مى پردازند و اينگونه نيست كه آنها به كارهايى مشغول باشندكه ربطى به بيوتكنولوژى ندارد. ما اگر محققى را از انستيتو پاستور براى رياست گروه توليد و بازاريابى در نظر گرفته ايم، به خاطر اين بوده كه دقيقاً در حوزه بيوتكنولوژى فعاليت مى كند.
در مجموع هم تلاش داريم كه وقت بيشترى را براى پيشبرد اهداف سند اختصاص دهيم. به خاطر اينكه پيگيرى اهداف سند، نياز به صرف زمان بيشترى است و در پى اين هستيم كه مدير گروهها اگر تمام وقت نمى توانند كار بكنند، حداقل نيمه وقت و يا يك سوم از وقت كارى خود را در هفته براى اين كار صرف كنند.
در پى اين هستيد كه اصلاح لازم را در سند ايجاد كنيد و روزآمد شدن سند عملى گردد. يعنى در مدت ۱۰سال برنامه، انعطاف پذيرى لازم در پيگيرى اهداف به وجود بيايد؟
بله؛ اتفاقاً الآن همين كار در بخشهاى مختلف انجام مى شود و قرار شده گروهها وضعيت بيوتكنولوژى كشور را در سال۱۳۸۵ مشخص سازند و تعيين كنند كه به چه وضعيتى بايد برسند و در نهايت مشكلات و تنگناها را در ارتباط با ساختار، قوانين و مقررات و بودجه اعلام كنند تا شورا با اهرم هايى كه در اختيار دارد به اصلاح زير ساخت ها، رفع تنگناها و مشكلات بپردازد. به طورى كه گروهها بتوانند سريعتر به اهداف تعيين شده در سند برسند.
موفقيت اين سند ملى احتياج به اطلاع رسانى و فرهنگ سازى دارد. مطابق مفاد سند، دبيرخانه بايد در اين خصوص اقدامات خاصى انجام دهد. تا به حال چه كارهايى انجام شده و آيا اين احتمال وجود دارد كه نگرش جامعه نسبت به بيوتكنولوژى عوض شود؟
ما برنامه هايى داريم كه با گروهها ومعلمان زيست شناسى وزارت آموزش و پرورش صحبت كنيم و براى آنها كارگاهها و دوره هاى كوتاه مدت در زمينه بيوتكنولوژى برگزار كنيم و از مراكز فعال ما بازديد كنند. از يك طرف هم برآنيم كه تغيير در محتواى كتابهاى درسى را با همكارى با مسؤولان مربوطه در وزارت آموزش و پرورش ايجاد كنيم.
از ديگر اقدامات ما اين است كه برنامه هاى تلويزيونى متعددى را داشته باشيم تا اهميت بيوتكنولوژى را گوشزد كنيم. چون بايد احساس شود كه پزشكى، مهمترين و بالاترين رشته علمى وتخصصى در دنيا نيست. اگرچه شايد كسانى باشند كه در پزشكى اهداف مقدسى را دنبال نمايند ولى ما اگر موفق شويم اين اقدامات را به درستى و به موقع انجام دهيم قطعاً ثابت خواهيم كرد كه پرجاذبه ترين رشته همين رشته زيست شناسى و بيوتكنولوژى است.
الآن در جامعه ما گرايش به سمت رشته پزشكى كمتر شده و دندانپزشكى از لحاظ درآمدى يك رشته جذاب براى دانش آموزان و دانشجويان به شمار مى آيد. چگونه مى توان با فرهنگ سازى اين تعلق به رشته درآمدزايى همچون دندانپزشكى را كاهش داد؟
بحث فرهنگ سازى، يك مقوله بسيار مهم است. ما اگر بتوانيم الگوهاى موفق در بيوتكنولوژى را معرفى كنيم اين كار عملى خواهد بود. يك شركت كوچك داروسازى در ايالات متحده ادعا كرده كه ۵۴ميليارد دلار در سال گذشته درآمد داشته است. در حالى كه ما حدود ۴۲ ميليارددلار صادرات نفت در كل كشور داشته ايم. وقتى كه درآمد يك شركت دارويى فعال در زمينه بيوتكنولوژى اينقدر بالاست، اين نشان مى دهد اين رشته مى تواند باعث شود كه افراد ثروت اندوزى دلخواه را داشته باشند و روى آوردن افرادبه اين رشته مى تواند براى كشور هم درآمدزايى داشته باشد.
كشورهاى توسعه يافته سالها قبل از ما به فعاليت در حوزه بيوتكنولوژى روى آورده اند و بيوتكنولوژى يك فناورى انتظارى است و در سالهاى آينده درآمدزايى فوق العاده و خيره كننده آن خود را بروز خواهد داد. شما با چه راهبردى مى خواهيد دانش آموزان يا دانشجويان را قانع كنيد كه چندان به اهداف كوتاه مدت فردى خود توجه نداشته باشند؟
ما وقتى براى معلمان زيست  شناسى، كارگاه تخصصى برگزار كنيم و آنها از مراكز پژوهشى كشور كه فعال در زمينه بيوتكنولوژى هستند بازديد كنند، اطلاعات لازم را به دانش آموزان منتقل مى كنند و دانش آموزان به اهميت اين رشته پى خواهند برد. در ضمن ما اگر بتوانيم از راههاى ميانبر استفاده كنيم مى توانيم همان درآمدزايى شركتهاى خارجى را داشته باشيم.
اگر شركتهاى خارجى ، چهار سال وقت صرف كرده اند تا به پروتئين نو تركيب دست يابند ، ما مى توانيم در همين لحظه فرضاً دو نوع تكنولوژى جديد بياوريم و آنها را توسعه دهيم و ديگر نيازى نداريم كه چهار سال صرف تحقيق يك فناورى كنيم. موفقيت دراين كار نيازمند فراست و زيركى است و ما هم توانايى اين كار را تا حد زيادى داريم.
مطابق سند برآورد شده تعداد نيروى متخصص از ۲۰ نفر در يك ميليون (۱۴۰۰ نفر كنونى ) به ۵۰ نفر در ميليون در انتهاى هر برنامه برسد. آموزش نيروى انسانى لازم را شروع كرده ايد؟
البته وقتى مى گوييم نيروى متخصص منظور اين نيست كه الزاماً در رشته بيوتكنولوژى درس خوانده باشند.حتى ممكن است كسى در رشته ديگرى درس خوانده باشد ولى در حيطه بيوتكنولوژى مشغول پژوهش باشد. به هرحالت، ما هماهنگى هاى لازم را با وزارت علوم ايجاد كرده ايم و تحقق پرورش و تربيت نيروى انسانى پيش بينى شده مى تواند تحقق پيدا كند.
برآيند كارها بايد به مقاله هم منجر بشود؟
من در مورد موضوع مقاله اعتقاد ديگرى دارم، اعتقاد من اين است كه چاپ مقاله حتماً به معناى پيشرفت ما نيست. در مؤسسه رازى ، تعداد زيادى واكسن ساخته مى شود ولى در مورد توليدات خود مقاله اى هم ارائه نمى دهند. منظورم اين است كه آنها در عمل مشغول توليد محصولات بيوتكنولوژى هستند.
به يك تعبير شما قصد داريد فعاليت هاى كاربردى را تا حدودى در اولويت قرار دهيد تا اينكه صرفاً كار تئوريك و نظرى انجام شود؟
بله؛ جو توليد مقاله يكى از مواردى است كه بايد اصلاح لازم در سند در مورد آن به وجود بياوريم. مقاله دادن، هدف ما نيست. هدف ما توليد فكر و ايده اى است كه به محصول منجر شود. صرف ارائه دادن مقاله، اين نتيجه را خواهد داشت كه يك سرى جزاير متفرق علمى داشته باشيم . البته من منكر خدمات كسانى كه مقاله مى نويسند نيستم. اما معتقدم كه ارائه مقاله بايد هدفمند باشد.
ما اگر بتوانيم فرضاً چهار نوع محصول توليد كنيم و در كنار اين توليدات بتوانيم يك يا دو مقاله هم ارائه بدهيم آينده بهترى خواهيم داشت. به اعتقاد من ، پژوهش بايد نيازى از كشور را رفع كند. يعنى بايد اولويت سنجى انجام گيرد. اين صحبت به معناى آن نيست كه اگركسى مقاله مى نويسد ، تخطئه شود ولى همه فعاليت ها را نبايد به آن سمت سوق داد.
شما برآورد كرده ايد كه تعداد ۲۵۰ مقاله فعلى كه در مجلات بين المللى در زمينه بيوتكنولوژى توسط محققان ايرانى چاپ شده، در پايان ۱۰ سال به ۵۰۰۰مقاله برسد. به نظر مى رسد كه اين هدف قابل تحقق نباشد. چون چاپ مقاله علمى در مجلات بين المللى به سادگى ميسر نيست و مقاله ها هم بايد مبتنى بر تحقيق و حاوى داده هاى جديد علمى باشد.
مامطابق برآوردهايى كه داشته ايم و براساس بودجه هاى پيش بينى شده نتيجه گرفته ايم كه اين تعداد مقاله را مى توانيم به چاپ برسانيم ولى مسأله اصلى اين است كه انجام تحقيقات و نوشتن مقاله بايد نيازمحور، تقاضامحور و بازار محور باشد. البته من منكر انجام پژوهش هاى بنيادى نيستم. بالاخره بايد بخشى از بودجه را به گونه اى منطقى صرف پژوهش هاى بنيادى كنيم. در عوض بايد بكوشيم كه بخش زيادى از تحقيقات ما درصدد پاسخگويى به نيازهاى جامعه و بازار باشد.
توليد مقاله مى تواند به اختراع (patent) منجر شود. پيش بينى شده كه وضعيت ما از ۳ پتنت فعلى ، در كوتاه مدت به ۱۰ اختراع ثبت شده و در ميان مدت به ۲۵ و در بلندمدت به حداقل ۱۰۰مورد برسد. جهش در ثبت اختراع مى تواند عملى شود و آيا پشتوانه هاى اجرايى و حقوقى لازم را مى توان به سرعت برقرار كرد؟
البته همه پتنت ها، پتنت هاى واقعى نيستند و همه مقالات هم به پتنت تبديل نمى شود. ساز و كار قانونى لازم اين است كه ما مالكيت معنوى را در كشور به رسميت بشناسيم و هركسى را از حق اختراع خودش برخوردار كنيم. الآن ثبت اختراع در داخل كشور، ضابطه مند نيست كه در نهايت بايد ضابطه مند شود. در ژاپن حدود ۸۵ مقالات به پتنت تبديل مى شود. اين وضع نشان مى دهد كه ژاپنى ها به تقاضامحورى توجه دارند. تهيه قانون مالكيت معنوى نيز به كمك مجلس شوراى اسلامى ، قوه قضاييه و ديگر نهادهاى مرتبط بستگى دارد.
كار دشوار بعد از اختراع در مورد تبديل اختراع به يك محصول توليدى است. چنددرصد از اختراعات به محصول تبديل مى شود. در سند پيش بينى شده كه ميزان توليد از ۴۰۰ميليون دلار فعلى به ۱۲۰۰ ميليون دلار در بلندمدت
(۱۰ سال آينده) برسد.
رسيدن به چنين هدفى نيازمند اين است كه ساز و كار قانونى لازم براى مالكيت معنوى برقرار شود. چون حتى ممكن است محققى اختراع جديدى داشته باشد ولى آن را ثبت نكند. اما اگر قانون مالكيت معنوى باشد، او هم اختراعش را به ثبت مى رساند و امكان اين پيدا مى شود كه آن اختراع به محصول تبديل شود . الآن ما حجم زيادى ارز را صرف واردات داروهاى مربوط به بيماران تالاسمى اختصاص مى دهيم. در صورتى كه درحوزه بيوتكنولوژى و ژنتيك مى توانيم كارى كنيم كه با روش هاى تشخيصى، جنين هاى مبتلابه تالاسمى را شناسايى و از به دنيا آمدن آنها جلوگيرى كنيم. چون واردات اين دارو هزينه بر است و درواقع اين هزينه ، مخارج نهفته است. بنابراين من معتقدم بيوتكنولوژى در بسيارى از زمينه ها و از جمله درآمدزايى مى تواند مؤثر باشد ولى بايد بستر لازم را براى فعاليت در اين حوزه فراهم كنيم.
وضعيت بودجه اختصاص يافته به بيوتكنولوژى كشور چگونه است؟
ما پيش بينى كرده بوديم براى تحقق برنامه هاى امسال سند نيازمند ۱۸۷ ميليارد تومان هستيم. براى دبيرخانه هم حدود ۷ ميليارد تومان پيشنهاد كرديم ولى رقم تصويب شده درحد ۳‎/۵ ميليارد تومان است و شايد از اين نظر نسبت به بيوتكنولوژى كم لطفى شده باشد. با اين حال انتظار داريم در تنظيم متمم بودجه، توجه بيشترى به توسعه بيوتكنولوژى شود.
بودجه اى كه به دبيرخانه اختصاص مى يابد براى اين است كه اگر دستگاه يا وزارتخانه اى نياز فورى به بودجه داشته باشد ما سريعاً بودجه لازم را در اختيار آن بخش بگذاريم تا پروژه ها و برنامه ها دچار تأخير نشود.
الآن هم اعلام كرده ايم كه وزارتخانه ها و دستگاه هاى مختلف مشخص كنند چقدر به بيوتكنولوژى بودجه اختصاص مى دهند چون در بودجه دستگاهها به طور مشخص اعلام نمى شود چه مقدار به بيوتكنولوژى تخصيص مى دهند. بايد همه سازمانها و نهادها بررسى لازم را انجام دهند تا ما ببينيم كل بودجه كشور به بيوتكنولوژى به ۱۸۷ ميليارد تومان در سال جارى مى رسد يا نه.
ظاهراً شما در مورد فرهنگ سازى در حوزه مسؤولان و افراد درگير با تخصيص بودجه ها فعاليت ايده آل را انجام نداده ايد؟
ما، درحد توان خودمان ضرورت توجه به بيوتكنولوژى را گفته ايم و انتظار داريم كه توجه بيشترى به بيوتكنولوژى شود. چون اين تكنولوژى، ارزش افزوده فوق العاده زيادى را براى مملكت به دنبال دارد. اما بايد ريسك هاى احتمالى را هم بپذيريم.
ما وقتى در صنايع معمولى سرمايه گذارى مى كنيم، انتظار سود چنددرصدى داريم ولى اگر همان بودجه را در پروژه هاى بيوتكنولوژى صرف كنيم ، حتى اگر يك ياچند پروژه شكست بخورد، ساير پروژه ها، بيشتر از صنايع معمولى بازدهى خواهند داشت.