منبع: بى.بى.سى ـ نويسنده: اندرونورث ـ مترجم بنفشه غلامى

هفته اى كه گذشت، براى سربازان آمريكايى سخت ترين هفته در طول دوسال گذشته بود. اما همين هفته سخت و پرتلفات براى آمريكايى ها در قياس با شمار قربانيان غيرنظامى كه در ستيزه جويى هاى قومى از دست رفته اند، ناچيز به نظر مى رسد.
پيش از بررسى زندگى پرخطر دوگروه از مردم بغداد، يعنى صنف نانوايان و آرايشگران اين شهر بايد به نكاتى در مورد اين دو صنف توجه داشت. هم اكنون تعداد زيادى از اعضاى هر دو صنف در محله «كراده» بغداد متمركز شده اند كه از محله هاى ثروتمند شهر به حساب مى آيد و در شرايط كنونى يكى از اماكن امن بغداد شناخته مى شود. ساكنان اين منطقه از بغداد تنها يك يا دوبار در هفته شاهد انفجار بمب و يا تيراندازى هستند. در حالى كه در ساير مناطق اين شهر مردم هر روز با چنين مسائلى دست و پنجه نرم مى كنند. نكته ديگرى كه در مورد اين منطقه جلب نظر مى كند، اين است كه «كراده» به منطقه شيعه نشين معروف است اما ساكنان زيادى از آن سنى هستند و بخشى از ساكنان را نيز مسيحيان تشكيل مى دهند كه همه اين عوامل موجب شده «كراده» سرنوشتى متفاوت با ديگر محله هاى همسايه اش داشته باشد.
حالا اين سؤال مدام در ذهن اهالى «كراده» چرخ مى زند كه: چقدر طول مى كشد تا ما نيز به چنين سرنوشتى دچار شويم؟»
نان تازه
«حسين» يك نانواى شيعه است و«سامى» يك آرايشگر مسيحى، و البته هر دو تصريح مى كنند كه اينها نامهاى واقعى شان نيست. در دكان نانوايى حسين غير از نانهاى سنتى معمولى عراق هيچ نوع كيك و يا نان ديگرى پخته و به معرض فروش گذارده نمى شود. او در همان حال كه لاينقطع خمير پهن مى كند و آن را روى پارويى چوبى مى گذارد و داخل تنور قرار مى دهد، به سؤالات پاسخ مى گويد. گرماى داخل دكان نانوايى با تنور داغى كه شعله هاى آتش درون آن پيداست، بشدت داغ است. تنها وسيله خنك كننده اين دكان دوپنكه سقفى است. «حسين» اندكى پس از اينكه خميرها را داخل تنور قرار مى دهد، دوباره پاروى بلندش را داخل تنور مى برد و نان تازه از آن خارج مى كند و بر روى سطحى شيب دار مى اندازد كه در انتهاى آن همكار او منتظر ايستاده تا نان تازه را بردارد و به دست مشتريانى كه آن سوى پنجره در خيابان در انتظار دريافت نان هستند، بدهد.
شغل حسين، شغلى پرتحرك است كه در آن فقط چنددقيقه فرصت هست تا خمير تبديل به نان شده و به دست مشتريانى برسد كه تا ساعتى ديگر پاى سفره افطار مى نشينند.
هدف آسان
حسين اندامى تنومند دارد. چهره او به بوكسورها شبيه است و بازوانش همانند كسانى است كه در بولينگ مهارت دارند. اما در كل عصبى به نظر مى رسد، او در همان حال كه يك چشم به خمير و نان دارد، چشم ديگرش را به خيابان و مردمى كه مى گذرند، دوخته است. زيرا اين روزها نانوايان تبديل به يكى از قربانيان خشونت هاى هميشگى عراق و بغداد شده اند. دليل آن واضح است. تعداد زيادى ازنانوايان بغداد، شيعيانى هستند كه به طور سنتى به اين حرفه اشتغال دارند و همين باعث مى شود براى افراطيونى كه قصد انتقام جويى تاريخى از شيعيان را دارند، هدفى آسان باشند.
حسين مى گويد: ما به خاطر اين مردم اينجا هستيم، ما سخت كار مى كنيم تا نان تازه به دست آنها برسد و بعد با اشاره به كشتارهاى اخير مى گويد: دولت موظف است از ما حمايت كند.
اما لحن صدايش نشان مى دهد كه اميد چندانى به اين مسأله ندارد.
اين درحالى است كه دولت عراق و نيروهاى آمريكايى هرروز نقشه هايى تازه براى امنيت عراق و بغداد طراحى مى كنند. اما تنها اين آمار تلفات است كه افزايش مى يابد.
خطر
چند خيابان آن سوتر از دكان نانوايى «حسين»، «سامى» درون آرايشگاه خود، از نگرانى هايى مشابه رنج مى برد.
شايد كسانى كه از دور به ماجرا مى نگرند، شغل او را شغلى خوب و پردرآمد بدانند، اما او نيز مانند «حسين» در خطر است، «سامى» همانطور كه به سرعت كارمى كند، به سؤالات پاسخ مى دهد. صندلى هاى آرايشگاه او پر است از مشتريان گوناگون از بچه هاى كوچكى كه جيغ و فرياد مى كنند و همراه پدرانشان به آرايشگاه آمده اند تا افراد مسن. «سامى» به دليل آنكه در ماههاى اخير تعداد زيادى از همكاران او يا كشته و يا به دلايل مذهبى تهديد به مرگ شده اند، به شدت نگران است. زيرا آرايشگران مسيحى بغداد متهم هستند كه در كوتاه كردن موى مشتريان قوانين اسلامى را درنظر نمى گيرند و ريش مردان را طورى كوتاه مى كنند كه يادآور سبك ريش گذاردن طالبان در افغانستان است. اين تهديدها بيشتر از سوى سنى ها و شيعيان افراطى عراق كه گفته شده بسيارى از اعمال جنايتكارانه توسط آنها صورت مى گيرد، اعمال مى شود.
سامى مى گويد: من خيلى نگرانم چون شنيده ام كه تاكنون چه برسر ديگر آرايشگران بغداد آمده است.
البته جنايات اخير براى «سامى» چندان كم منفعت نبوده است. زيرا با شروع كشته شدن آرايشگران در مغازه هايشان، بسيارى از آرايشگران ترجيح دادند كار خود را تعطيل كنند و به همين جهت مشتريان مجبور شده اند به سوى آرايشگاههاى «كراده» كه امن تر به نظرمى رسد، روى بياورند. اما با وجود اين منفعت مالى، «سامى» هم مانند «حسين» يك چشم به كارش دارد و چشمى ديگر به خيابان.
سامى مى گويد: خيلى ناراحت كننده است. قبل از جنگ مى توانستيم موى مشتريان را هرطور كه مى خواهند، كوتاه كنيم. اما حالا ديگر قادر به چنين كارى نيستيم. قبلاً شيعه، سنى و يا مسيحى بودن، مطرح نبود و كلمه اى درباره اين مسائل نمى شنيديم و در صلح كامل به سرمى برديم. اما حالا نمى دانم چه اتفاقى در پيش است.
او ديگر بار دزدكى نگاهى به خيابان مى اندازد و مشترى بعدى اش را كه كودكى گريان است روى صندلى قرمز آرايشگرى مى نشاند.

محمد نورى

پس از ناكامى دهها نشست و كنفرانس مربوط به بحران عراق، اين بار اجلاسى متفاوت در مقدس ترين مكان اعتقادى مسلمانان جهان برپا شد. اجلاسى در جوارخانه خدا در شهر مكه كه تركيب مدعوين آن نه ديپلماتها كه روحانيون و بلند پايگان مذهبى بودند. عالمان و مفتيان دوطايفه بزرگ شيعه و سنى عراق در جوار حرم الهى راههاى كنترل خشونت در اين كشور را به بحث گذاشتند. اجلاس مكه بايد يك ابتكار عمل تازه قلمداد شود ابتكار طراحان اجلاس اين است كه براى تأثير گذاشتن بر بحران عراق، نيروى مذهب و صاحبان قدرت دينى را به يارى طلبيده اند. اكنون علماى شركت كننده در اجلاس با مأموريتى تازه به عراق برگشته اند آنها بايد بار مسؤليتى را بر دوش گيرند كه پيش از اين ديپلماتهاى حاضر در صحنه از انجام آن بازماندند و راه نرفته كسانى را بپيمايند كه سرزمين ومردم خسته عراق را در مقابل اهريمن خشونت تنها و بى پناه رها كرده اند.
در دنياى ديپلماسى مى توان نشست سياسى - دينى مكه را يك اتفاق بديع شمرد نه فقط از اين حيث كه روحانيون عراق را در دشوارترين حرفه ديپلماتها يعنى «مديريت منازعه» درگير كرد بلكه به اين سبب كه براى نخستين بار پاى قدرت پنهان جهان اسلام يعنى فتوا را به ميان كشيد. اعضاى اجلاس در نفى پديده خشونت در عراق جملگى بر حكم دين و رأى شارع مقدس تكيه كردند. طيف علماى شيعه و سنى عراق در پايان جلسات خويش پاى منشورى را امضا كرده اند كه حكم اولين سند مذهبى براى تحريم شرعى اعمال و رفتار افراطيون عراق را دارد. بر پيشانى سند، اين عبارت آشناى كتاب مقدس مسلمين ثبت است كه «خشونت و خونريزى حرام است و حفظ حرمت اموال، جان و ناموس مسلمانان بر همه فرض عين است.»
پديده فتوا كه تاكنون نقش و جايگاه والا در ديپلماسى جمهورى اسلامى داشت اين بار از سوى دستگاههاى حكومتى دولتهاى محافظه كار عرب به رسميت شناخته مى شود.
به اين صورت اجلاس مكه در تصميم گيرى خود سنت جديدى را پايه نهاد، سنتى كه مى گويد: براى مهار منازعات و كشمكش ها در جوامع اسلامى مى توان به انگاره ها و باورهاى دينى چنگ زد و به جاى ديپلماتها، روحانيون و مقامهاى مذهبى را وارد اين صحنه كرد. صرفنظر از اين كه طرفهاى نزاع عراق چه ميزان مطيع تصميمات علماى اين كشور خواهند بود اجلاس مكه در اين شرايط حساس از تاريخ خونبار عراق راهى تازه براى مقابله با بحران گشود و از همين رو است جناحها و طرف هاى درگير بحران عراق پا به پاى دولتهاى منطقه به استقبال اين اجلاس رفتند.
معنى واضح چنين استقبالى اين بود كه همه طرفهاى داخلى و منطقه اى عمق و ژرفاى فاجعه عراق را دريافته اند. از اين منظر اجلاس مكه را بايد رويدادى خجسته ديد كه دست كم پرده غفلت و بى اعتنايى از چشم برخى محافل و دول منطقه را كنار مى زند. دولتمردان رياض در مقام طراحان اجلاس اين پيام صريح را به منطقه رساندند كه خشونتهاى لجام گسيخته عراق، علاوه بر در هم كوبيدن حوزه امنيت و حريم زندگى مردم ،حيطه آرام مذهب را نيز با خطر مواجه ساخته است. شايد براى شيعيان عراق به عنوان قربانيان اصلى خشونتها انتظارى بالاتر از اين نبود كه برادران دينى شان در منطقه باور كنند كه افراطيون چاقوى خشونت و بى رحمى را در كوره عقايد انحرافى صيقل مى دهند و پيش از همه از نيروى سكوت دولتهاى اسلامى تغذيه مى كنند.
اكنون در فرداى اجلاس مكه مى توان محافل سياسى - دينى منطقه را مخاطب اين پيام قرار داد كه خشونت هاى فرقه اى عراق، تنها مسأله دولت نوپاى شيعه بغداد نيست بلكه زخمى بر پيكره همه دولتها و ملل اسلامى است از اين منظر است كه بايد اجلاس مكه و پيمان حاصل از آن را غنيمت شمرد هم براى فرداى ملت و احزاب عراق كه بلندترين تراژدى قتل و كشتار تاريخ امت اسلامى را اكنون تجربه مى كنند و هم براى همسايگان عراق،از جمهورى اسلامى ايران گرفته تا جمهورى تركيه كه هر كدام هيأتى بلندپايه روانه اجلاس كرده و با ديده اى نگران آينده نزاع داخلى عراق را مى نگرند.
بانيان و مبتكران اجلاس
اجلاس مكه يك طرح مشترك بود، ايده همزمان يك سازمان منطقه اى كه مسؤليت مستقيم در قبال بحرانهاى جهان اسلام دارد و دولتى كه در جايگاه برادر بزرگتر دولتهاى عربى نشسته است. اما ديپلماتهاى سعودى با آنكه امتياز ميزبانى اجلاس را در اختيار داشتند ترجيح دادند كه نام سازمان كنفرانس اسلامى در رسانه ها به عنوان مبتكر اجلاس مطرح شود.
از همين رو بودكه دبيركل سازمان كنفرانس اسلامى سخنگويى اين اجلاس را بر عهده گرفت. اكمل الدين احسان اوغلو رئيس ترك تبار سازمان براى چينش اين اجلاس با همه فرقه ها و نحله هاى دينى عراق وارد مذاكره شد. دعوتنامه هاى اين ديپلمات و پيامهاى فراخوانى كه او از رسانه هاى پرقدرت عربى (نظير العربيه و الجزيره) به سوى طوايف مذهبى عراق فرستاد، نكات قابل تأملى دربرداشت.
او گفت اجلاس قصد دارد پوشش مذهب را از چهره كشمكش خونين عراق كنار زند. هدف اجلاس روحانيون عراق در عربستان، اثبات اين مسأله است كه دين از كسانى كه به نام دين مسلمانان را به قتل مى رسانند بيزار است.
اما احسان اوغلو و دوستان سعوديش براى تشكيل چنين اجلاسى بر حمايت جمعى همسايگان عراق متكى بودند آنها اين حمايت خود را در عزيمت نمايندگان ويژه به اجلاس و استقبالى كه از منشور پايانى آن به عمل آوردند ابراز كردند.
به هر طريق، اگر براى مديران كنفرانس اسلامى، همايش مكه يك فرصت بود تا روشهاى نو را در مواجهه با مناقشات جهان اسلام بياموزند و بيازمايند براى ديپلماسى سعوديها، اين اجلاس، يك نقطه عزيمت بود. عزيمت از دوره اى كه رياض، مناقشات قومى عراق را با سكوت و احتياط مى نگريست به دورانى جديد كه رهبران عرب با دركى تازه از خطرات فروپاشى جامعه عراق به ميدان آمده اند.
اكنون مى توان اميدوار بود كه با آمدن سعوديها، تهران در مواجهه با مناقشات - طايفه اى عراق يك شريك يا همراه جديد يافته است. مهم نيست كه سعوديها اين همراهى و همصدايى را تا كجا و تا كى ادامه دهند. اهميت قضيه در اين است كه حكومتى كه در جايگاه مرجع دينى جهان تسنن نشسته، سكوت خود را در اين جنگ طايفه اى شكسته است. روند حوادث سياسى عراق مى گويد: موضع دولتهاى محافظه كار عرب، عاملى مؤثر در تشديد و تخفيف منازعات جناحهاى مذهبى اين كشور بوده و هست. دست كم اين واقعيت را در دو برهه انتخابات و تأسيس دولت مركزى عراق به چشم دريافتيم كه سلسله دولتهاى محافظه كار عرب، نقشى شايان در ترغيب گروههاى تسنن به سوى «تحريم» يا «مشاركت» در پروسه مهم دولت سازى عراق دارند.
باز از نگاه آگاهان سياست پنهان نيست كه طرفهاى نزاع امروز عراق با شعار احياى عروبت اعراب به صحنه آمده اند و بيرق دفاع از اقتدار يك قوم و يك فرقه را دردست دارند.
شورشگران بغداد در اين سالها، سكوت جهان عرب در قبال مناقشه خويش را بهترين محمل و نشانه رضايت گرفتندو سوار بر موج تفرقه شيعه و سنى چهره اى رازآلود از مناسبات خود با دولتهاى عرب ارائه كردند.
اكنون ديپلماسى رياض مى تواند به بساط اين سوءاستفاده تلخ و طولانى پايان بخشد.
شايد براى حاكمان رياض مناقشات طايفه اى عراق، دومين آزمون خطير پس ازتراژدى حركت بن لادن در افغانستان باشد.
القاعده اى هاى عراق از همان ترفندى براى سربازگيرى و بسيج نيرو در جوامع عربى بهره مى گيرد كه تيم بن لادن در قندهار به كار مى بست و نهضت مسلمان كشى در پهنه عراق براى دستگاه دينى - سياسى عربستان همان رشته مخاطرات را دارد كه اقدام گروه «اعراب افغان» در كابل و مزارشريف داشت.
از اين منظر مى توان اميدوار بود كه اجلاس مكه، به تغيير رويكرد احتياط و سكوت ديپلماسى جهان عرب در اوضاع خونبار عراق منجر شود، بويژه آنكه اكثر كانونهاى تصميم گير اعراب نظير شوراى همكارى خليج فارس و اتحاديه عرب از ميثاق مكه حمايت كرده و آن را در حكم يك چارچوب عربى جهت رفع مناقشات طايفه اى عراق ديده اند.
اهداف و افقهاى نشست مكه
اجلاس مكه در تعريف اهداف و وظايف خود تفاوتى بارز با تمام اجلاس هاى مشابه براى عراق دارد. آنجا كه طراحان اجلاس، مأموريت خود را نه ارائه يك طرح صلح جامع براى كليت بحران عراق، بلكه نوشتن عهدنامه يا ميثاقى براى حل مناقشات مذهبى عراق خوانده اند.
اجلاس مكه با دعوت صرف از عالمان و روحانيون عراق، قصد خود را چاره جويى براى مسأله اى به نام سوءاستفاده از مذهب در نزاع قومى خواند.
رياست سازمان كنفرانس اين نكته از مأموريت اجلاس را به وضوح بيان مى كند. احسان اوغلو تأكيد مى كند كه كار دشوار اين اجلاس برچيدن پوشش پندارهاى مذهبى از اين كشمكش است.
هدف نشست روحانيون عراق اين است كه حربه دين را از دست كسانى كه به نام دين قتل مى كنند بربايد.
او مى افزايد: مى خواهيم نشان دهيم كه اختلاف شيعه و سنى يك اختلاف نظر فقهى است و ربطى به اين كشمكش ها ندارد.
به هر روى ۲۹ تن از علماى شيعه و سنى عراق پس از دو روز بحث و گفت وگو در مكه مكرمه سند «ميثاق مكه» را به امضا رساندند كه هدف آن محكوم كردن و پايان دادن به مناقشات مذهبى و طايفه اى در عراق اعلام شد.
در اين نشست كه در كنار كعبه برگزارشد، حاضرين سندى را در ۱۰ بند به امضا رساندند كه در مهمترين مفاد آن بر حفظ حرمت اموال، جان و ناموس مسلمين، تمسك به وحدت ملى اسلامى و آزادى افراد ربوده شده بى گناه و گروگانهاى مسلمان و غيرمسلمان در عراق تأكيد شده است.
در اين سند همچنين ضمن محكوم كردن حمله به مساجد و حسينيه ها بر لزوم محترم شمردن اماكن عبادى اهل سنت و شيعه و رد هرگونه تعرض و آزار و اذيت پيروان مذاهب اسلامى تأكيد شده است.
«ميثاق مكه» ضمن دعوت از شيعيان و اهل سنت عراق براى قرارگرفتن در يك جبهه واحد، از استقلال و تماميت ارضى اين كشور حمايت مى كند و از روحانيون و علما در داخل و خارج عراق مى خواهد از بندهاى ده گانه اين سند حمايت به عمل آورند.
ميثاق مكه علاوه بر راهبردهاى اخلاقى و حقوقى كه براى پايان نزاع طايفه اى ارائه مى كند حاوى دستورات و احكام دينى است و همين نكته، ميثاق را به «سند الزام آور دينى» تبديل كرده است و اغلب ناظران از آن به فتواى علما تعبير مى كنند. چنانكه در مفاد غالب آن از جمله اين بندها ملهم از تعاليم شريعت است كه مى گويد: ريختن خون مسلمانان حرام است. يا اين مفاد ميثاق كه خواستار آزادى زندانيان بى گناه، حفاظت از اماكن مقدس اين كشور شده است.
اين معاهده، باز از منظرى اعتقادى ربودن افراد، ترويج تنفر، حمله به اماكن مذهبى و بيرون راندن پيروان مذاهب ديگر از خانه و كاشانه خود را نيز حرام خوانده است.
درهرحال سازمان دهندگان كنفرانس مكه اظهار اميدوارى كردند نسخه اى از اين ميثاق در تمامى مساجد عراق نصب شود و مطبوعات عراق نيز آن را چاپ كنند.
همراهان و منتقدان ميثاق
ميثاق مكه در قياس با طرحهايى كه تاكنون براى حل مناقشات عراق ارائه شده از همراهى و حمايتى گسترده در داخل و خارج عراق برخوردار بود.
شايد به اين دليل كه روحانيون و علماى شيعه و سنى عراق از همه بافت هاى اجتماعى، اين سند تاريخى را در كنار خانه خدا امضا كردند.
علاوه بر جمهورى اسلامى كه آيت الله «تسخيرى» رئيس مجمع تقريب مذاهب اسلامى، به عنوان شاهد اين سند در آيين امضا حضور داشت طيف هاى گوناگون دولت هاى عربى منطقه به حمايت از ميثاق پرداختند.
اما در داخل عراق واكنشهاى رهبران دينى و سياسى متفاوت بود و در حالى كه اكثريت آن را تأييد كردند اما برخى نسبت به قدرت اين سند در پايان بخشيدن به خشونتها و ناامنى ها ابراز ترديد كردند.
نخستين تأييدكنندگان اين سند آيت الله «سيدعلى سيستانى» مرجع عالى شيعيان عراق بود كه در بيانيه اى از امضاكنندگان سند خواست به ميثاق مكه وفادار و پايبند باشند.
مرجع و رهبر دينى برجسته عراق تأكيد كرد: در عراق جنگ مذهبى بين شيعيان و اهل تسنن وجودندارد. البته كسانى هستند كه با انجام خشونتهاى مذهبى درصدد مقاصد خاصى هستند.
درميان كسانى كه موضع مخالف يا ممتنع در قبال پيمان پيش گرفتند مى توان به «اياد جمال الدين» روحانى سكولار عضو فراكسيون «العراقيه» يا «صالح مطلك» رهبر فراكسيون جبهه گفت وگوى عربهاى سنى اشاره كرد كه نسبت به اعتبار ميثاق مكه ابرازترديد كردند.
«اياد جمال الدين» نگاهى واقع بينانه داشت.
وى گفت: كسانى كه اقدام به قتل و انفجار و ريختن خون مردم عراق مى كنند، چون قطعاً از دين و مذهب پيروى نمى كنند به فتواى علماى دين گوش فرانمى دهند.
در عين حال، «جبهه توافق» بزرگترين فراكسيون عربهاى سنى در مجلس نمايندگان عراق بر حمايت از بندهاى ده گانه اين سند بدون هيچگونه اما و اگرى تأكيد كرده است.
«عدنان الدليمى» رهبر اين فراكسيون گفت: بايد دولت عراق و نيروهاى آمريكايى و مراجع دين و عشاير اين سند را مورد حمايت قرار دهند زيرا سند مكه گامى درجهت توقف خشونتها در عراق است.
در صف گروههاى شيعه نيز جريان صدر وابسته به «مقتدا صدر» روحانى ضد اشغال عراق نيز از سند مكه حمايت كرد و از دولت خواست بندهاى مختلف اين سند را عملياتى و اجرايى كند.
اما بيش از همه گروهها اكنون دولت عراق به اثرات اين سند چشم دوخته است. اين نكته در نامه عادل المهدى براى مراجع دينى عراق و در رأس آنها آيت  الله سيستانى نمايان شد كه معاون رئيس جمهور از تلاش مراجع عظام عراق در ايجاد استقرار و آرامش در كشور تقدير و ابراز اميدوارى كرد كه سند مكه به خشونتها در عراق پايان دهد.
اما واقعيت هاى صحنه عراق حكم مى كند كه ناظران سياسى آينده ميثاق مكه را فراتر از خوشبينى هاى دولت بغداد تحليل كنند.
در طول دو روز گذشته و همزمان با صدور اين سند، خشونتها به طور محسوسى در عراق روبه افزايش نهاد و برخى از مناطق و شهرها به طور كامل در دست گروههاى مسلح سقوط كرد.
تروريستهاى تكفيرى نيز در بغداد و ديگر شهرهاى عراق به انفجار و كشتار ادامه دادند.
بخشى از واقعيت تلخ ناگفته در ميثاق مكه همان است كه بر زبان اياد جمال الدين جارى شد كه پديده خشونت، مراجع و مفتيانى غير از ۲۹ رجال دينى اجلاس مكه دارد.
اما پاره ديگر واقعيت اين است كه برخى جناحهاى مذهبى - سياسى كه شايد تأثيرى محسوس بر طيف افراطيون داشته باشند، از حضور در اجلاس امتناع كردند.
در رأس اين جريانها هيأت علماى مسلمين قرار دارند، نكته عجيب اينجاست كه جناحهاى نيرومندى از مفتيان سعودى از اين تشكل حمايت مى كنند.
با اين همه، وجود چنين چالشهايى فراروى هر پيمانى امرى طبيعى است و جمله حاميان و طراحان اين پيمانها نبايد به صرف صداى پرخاش مخالفان از اهداف بلند آن چشم پوشند. اگر تزلزل و سستى بر عزم طراحان پيمان مكه راه نيابد، مى توان به تحقق دست كم بخشى از اصول ارزشمند آن در صحنه عراق اميدبست.