توميسم
(درآمدى برفلسفه قديس توماس آكوئينى )
اتين ژيلسون
ترجمه سيدضياء الدين دهشيرى
انتشارات حكمت
«توميسم» به فلسفه وفادار به انديشه هاى قديس توماس آكوئينى اطلاق مى شود. قديس توماس آكوئينى، نامدارترين حكيم دوران اواخر قرون وسطاى مسيحى است كه در سنت فلسفى غرب همطراز ابن سينا محسوب مى شود. اين اثر كه به منظور آشنايى با فلسفه او نگاشته شده به قلم اتين ژيلسون است كه خود از نام آورترين محققان و فيلسوفان صاحب نظر در فلسفه قرون وسطى است و اين كتاب يكى از برجسته ترين آثار او به شمار مى رود.
از آنجايى كه قديس توماس، داراى ساحت فكرى ذوابعادى است و بررسى و شرح احوال قديس بودنش، متكلم و عارف و فيلسوف بودنش بسيار فراخ و گسترده خواهد شد، مؤلف قصد مى كند كه در اين اثر تنها تفكر فلسفى او كه در خدمت علم كلام نهاده است را به خواننده عرضه كند و بر اين مبنا كتاب را در سه بخش اصلى خدا، طبيعت و اخلاق سامان مى دهد و روح فلسفه قديس توماس آكوئينى را دراين مباحث مى جويد.
اين كتاب ۶۹۵ صفحه اى حدود ده سال پيش توسط مترجم آن شادروان دكتر سيدضياءالدين دهشيرى به انتشارات حكمت سپرده شد و سرانجام پس از ده سال ويرايش و تطبيق متن در سال ۱۳۸۴ در حالى روانه بازار شد كه مترجمش نمى توانست شاهد چاپ اثرش باشد.

جامعه شناسى

(كليات، مفاهيم، پيشينه)
مجتبى صداقتى فرد
نشر ارسباران
گفته مى شود كه جامعه شناسى، تاريخى كوتاه و ماقبل تاريخى بس طولانى دارد. در واقع، تاريخ شروع و سرآغاز مشخصى ندارد. اما از آن زمان كه براى نخستين بار توسط بنيانگذار اين علم كه فيلسوفى فرانسوى به نام آگوست كنت بود، معرفى شد تاكنون هر روز با شكل و ماهيتى عينى تر و علمى تر نسبت به قرون گذشته تكامل بيشترى يافته است.
دانش جامعه شناسى ضمن آنكه در پرتو شناخت علمى به حل مشكلات اجتماعى كمك مى كند، ديدى گسترده مى دهد تا بتوان مسائل را از حد مسأله اى شخصى فراتر برد و آن را به عنوان امرى عمومى و اجتماعى مشاهده كرد. به تعبير كنت، جامعه شناسى يعنى علم به پديده هاى اجتماعى و رابطه علت و معلولى بين آنها. اميل دوركيم از ديگر اركان اين علم، جامعه شناسى را علم به نهادهاى اجتماعى مى دانست. ماكس وبر ديگر متفكرى كه جامعه شناسى بسيار به وى مديون است، جامعه شناسى را علم مطالعه روابط و كنش هاى اجتماعى بين انسان ها تعريف مى كرد. جرج زيمل جامعه شناسى را علم به روابط انسانى و رابرت پارك، برجسته ترين عضو مكتب جامعه شناسى شيكاگو، جامعه شناسى را به عنوان علم رفتار جمعى تعريف نمود.
اما در ميان اين تعريف هاى متنوع، نمى توان منكر اين واقعيت شد كه دانش جامعه شناسى به درستى مى تواند بر بسيارى از تصورات ناصواب ما در باب فرهنگ جامعه خود و ساير ملل قلم خطاپوش بكشد و كاركردهايى بس مفيد در عرصه شناخت اجتماعى داشته باشد.
كتاب حاضر مشتمل بر سه بخش و دوازده فصل است.
بخش اول، شامل كليات و مفاهيم اوليه مهمى چون جامعه شناسى و اهداف آن، جامعه و انواع آن، پديده هاى اجتماعى و اشكال آن و... است. در بخش دوم، مهمترين مفاهيم و اصطلاحات جامعه شناسى چون جامعه، فرهنگ ارزش ها و هنجارهاى اجتماعى، نقش و پايگاه و تحرك اجتماعى و ساير واژگان مهم به طور مفصل مورد بحث قرارگرفته است. بخش سوم حاوى تاريخچه مختصرى از پيدايش دانش جامعه شناسى بوده و ضمن بحث كوتاهى پيرامون تفاوت هاى علم و فلسفه را ناظر است. مؤلف اين اثر سعى كرده با نگارشى كم حاشيه و در عين حال دقيق و صريح كتابى به جامعه دانشگاهى عرضه كند كه در عين حال براى خواننده غيردانشگاهى هم رهگشا و گره گشا باشد.

داوود نادمى

تغيير اجتماعى به عنوان فرآيندى اجتماعى علاوه بر پيامدهاى مثبتى كه از خود برجاى مى گذارد بعضاً نتايج و پيامدهاى منفى نيز در پى دارد كه در منابع مربوط به تغييرات اجتماعى از آن با عنوان هزينه هاى تغيير اجتماعى يا پيامدهاى غيركاركردى تغييرات اجتماعى ياد مى كنند. در بحث هزينه هاى تغييرات اجتماعى با پرسش هايى چون انواع هزينه هاى تغيير اجتماعى كدامند؟ اين هزينه ها چگونه در جامعه توزيع شده اند؟ كداميك از بخش هاى جامعه متحمل هزينه هاى تغيير مى شود؟ اين هزينه ها از حيث سطح تحليل كداميك از سطوح تحليلى كلان، ميانى و خرد را اختيار مى نمايند؟ مواجه هستيم. در اين مقاله پس از بيان نقطه نظرهايى كه در مورد هزينه هاى تغيير اجتماعى وجود دارند، انواع هزينه هاى تغيير اجتماعى و چگونه تأثيرگذارى آنها را مورد بحث قرار مى دهيم.
هزينه هاى تغيير:
صاحبنظران علوم اجتماعى درباره اينكه هيچ تغيير اجتماعى بدون هزينه نيست، توافق دارند، هرچند كه نسبت به حجم، آهنگ، تداوم، تأثيرگذارى، چگونگى توزيع اين هزينه ها و سرچشمه هاى آن اتفاق نظر ندارند. افزايش استانداردهاى زندگى، آموزش، بهداشت، بهبود تغذيه، كالا و خدمات، اوقات فراغت و غيره همراه با مشكلاتى بوده است به گونه اى كه در مقياس كلان، حيات اجتماعى و فرآيندگذار تاريخى جوامع با بحران ها و هزينه هاى گوناگون در سطوح و قالب هاى متعدد، توأم شده است.
بررسى انواع متفاوت و مختلف هزينه هاى تغييرات اجتماعى:
هزينه هاى تغيير اجتماعى را مى توان به هزينه هاى اجتماعى، اجتماعى - روانى، اقتصادى، سياسى، فرهنگى، آموزشى، محيطى تقسيم نمود. اينك به توضيح هر يك از هزينه هاى مطرح شده مى پردازيم.
هزينه هاى اجتماعى تغييرات اجتماعى: هزينه هاى اجتماعى (social costs) دلالت بر مجموعه آسيب هاى اجتماعى دارند كه جامعه انسانى طى تحول و پويش تاريخى خود در سطوح مختلف آنها را تجربه مى كند. به نظر «واگو» ايده هزينه هاى اجتماعى اساساً يك مفهوم هنجارى است. به نظر «كاپ» هزينه اجتماعى دربردارنده تمام كاستى هاى مستقيم و غيرمستقيمى است كه اشخاص با عموم مردم در طى فعاليت هاى اجتماعى و اقتصادى تجربه مى كنند. اين نقصان هاى اجتماعى را مى توان در قالب آسيب هاى مربوط به بهداشت و سلامت انسانى، نابودى و يا فرسايش دارايى ها و تخليه زودهنگام منابع طبيعى ديد. (واگو، ،۱۹۸۹ ص ۳۶۰) توجه به هزينه هاى اجتماعى تغييرات اجتماعى به تبع شهرى شدن، صنعتى شدن و عرفى شدن جوامع از آغاز طرح مباحث جامعه شناسى موردنظر جامعه شناسان كلاسيك بوده است. زيرا كه توجه به اين هزينه ها در قالب آسيب ها و بحران هاى اجتماعى از زمينه هاى اوليه مؤثر در طرح شكل گيرى و بسط جامعه شناسى بوده است. طرح موضوعاتى چون بحران جامعه صنعتى، بى نظمى جوامع طى گذار تاريخى شان، بيگانگى اجتماعى و قفس آهنين دلالت بر توجه به هزينه ها و پيامدهاى غيركاركردى تغييرات اجتماعى دارد. اين مباحث با دقت و قوت بيشتر از طرف جامعه شناسان نسل هاى بعدى در قالب مفاهيمى چون ترس و اضطراب، تنها شدن، افزايش جرم و انحرافات اجتماعى، ويرانگرى، شكاف هاى اجتماعى و نسلى، تقليل كيفيت زندگى و غيره مورد كاوش قرار گرفته اند. به نظر مى رسد در دوره جديد مباحثى كه در خصوص زوال و فرسايش سرمايه اجتماعى در ادبيات علوم اجتماعى مطرح شده اند گواه مناسبى براى توجه به هزينه هاى اجتماعى هستند. منظور از سرمايه اجتماعى وجود «مجموعه ارزش ها و هنجارهاى غيررسمى است كه اعضاى گروهى كه همكارى و تعاون در ميانشان مجاز است در آن سهيم هستند». (فوكوياما، ،۱۳۷۹ ص ۱۱) در مواردى براى سنجش سرمايه اجتماعى از فقدان اين سرمايه در قالب اندازه گيرى ميزان هاى مربوط به انحرافات اجتماعى از قبيل جرم و جنايت، قتل، فروپاشى خانواده، مصرف مواد مخدر، خودكشى، فرار از پرداخت ماليات و... استفاده مى كنند.
به نظر فوكوياما، هنجارهاى اجتماعى در طول تاريخ بشريت همواره در معرض تغيير و تحول بوده است و در مورد جوامعى كه صنعتى شدن و نوسازى اقتصادى را تجربه كرده اند، درصد تغييرات هنجارهاى اجتماعى همزمان با شروع روند رونق بالاتر رفته است. تغيير هنجارها در جهان صنعتى در طول سه دهه تقريباً از ۱۹۶۵ تا ۱۹۹۵ ميلادى بسيار پرشتاب و چشمگير بوده است. ميزان افزايش در شاخص هاى اجتماعى آن چنان بوده است كه بايد سراسر اين دوره را با عنوان فروپاشى بزرگ در الگوهاى اوليه زندگى اجتماعى مشخص كرد. (فوكوياما، ،۱۳۷۹ ص ۲۰) او بر دگرگونى حاصل شده در خانواده تأكيد بيشترى دارد، آنچنان كه عنوان مى نمايد: دگرگونى اقتصادى، انقطاع (فروپاشى) را امكانپذير ساخته است كه به نوبه خود بر هنجارهاى تعاونى معين و حساسى كه با خانواده ارتباط دارد آسيب رسانده و مجموعه اى از عوارض اجتماعى مرتبط را به بار آورده است. (فوكوياما، ،۱۳۷۹ ص ۱۱۸) اگر هزينه هاى اجتماعى تغيير را بر روى تقليل سرمايه اجتماعى مورد توجه قرار دهيم بايد اين تأثير را در خصوص مؤلفه هاى اين سرمايه چون اعتماد اجتماعى در اشكال گوناگون اعتماد بنيادى، اعتماد بين فردى و اعتماد تعميم يافته و نيز مشاركت در اشكال اجتماعى و سياسى در سطوح محلى ملى و در نهايت پيروى از قواعد و هنجارهاى جمعى مورد توجه قرار گيرد. «لنسكى ونولان» نيز به گسستگى در روابط اجتماعى به عنوان پيامد تغييرات اجتماعى توجه دارند. آنها بر اثرات منفى ورود روستاييان به شهرها به عنوان نتيجه شهرگرايى كه پيامد زودرس فرآيند صنعتى شدن است، اشاره مى نمايند. به نظر آنها مسائل حادى در اثر گسستگى خشونت بار روابط اجتماعى پديد آمد. (نولان ولنسكى، ،۱۳۸۰ ص ۳۵۰) «كومار» نيز فرآيند نوسازى به عنوان يكى از الگوهاى تغيير اجتماعى را فرآيندى مى داند كه با چيزهاى خوب و بد همراه است. به نظر ايشان دست يازيدن به مدرنيزاسيون به معناى سوار شدن در چرخ و فلك است. چرخ و فلك وقتى راه افتاد، حركت بى وقفه چرخشى آن را نمى توان متوقف كرد يا حتى يك دفعه سرعت آن را كم كرد. ملتى كه نوسازى مى شود، گام در راه توسعه اى مى گذارد كه منطق خود را دارد و آن آميزه جدانشدنى از خوب و بد است. (كومار، ،۱۳۸۱ ص ۲۵۹) از مباحث عمده اى كه در بحث هزينه هاى اجتماعى تغييرات اجتماعى به آن توجه مى شود بحث نظام گسيختگى اجتماعى است. در تعريف نظام گسيختگى اجتماعى عنوان شده، نظام گسيختگى اجتماعى به مجموعه اى از نارسايى ها در نظام اجتماعى اشاره دارد كه مانع تحقق اهداف جمعى و فردى اعضاى جامعه مى شوند. (واگو، ،۱۹۸۹ ص ۳۳۰) به عبارت ديگر تغييرات در مسير عادى زندگى اغلب موجب اختلال در تعادل كاركرد اجزاى موجود مى شود، در اين صورت راه و رسم پذيرفته شده اجتماعى ديگر برقرار نخواهد بود و آن نتيجه عملكرد نيروهاى گوناگون اجتماعى است كه به طور غيرشخصى عمل مى كنند و عواقب تغييراتى است كه در واقع، تغيير نظم اجتماعى هدف آنها نبوده است (چى تامبار، ،۱۳۷۳ ص۲۵۱). به نظر واگو ، هر شكلى از تغيير هرچند كه اندازه گيرى دقيق آن غيرممكن است، با در هم شكستن جريان عادى زندگى و تخريب سازمان اجتماعى همراه است. به نظر جامعه شناس برجسته مكتب شيكاگو «رابرت ازرا پارك» هر نوآورى جديد و هر ايده نو موجب آشفتگى اجتماعى مى شود و تقريباً هر آنچه كه زندگى را جالب مى سازد براى نظم اجتماعى موجود خطرساز است (واگو، ،۱۹۸۹ ص۳۳۰). نظام گسيختگى اجتماعى نوعى شكست در ساختار و سازمان جامعه است كه ميزان آن از جامعه اى به جامعه ديگر فرق مى كند. عوامل مؤثر در بروز نظام گسيختگى اجتماعى، عبارتند از:
۱-ناموزونى تغييرات اجتماعى ۲- تعارض در ارزش و هنجارها ۳- تغيير در شرايط محيطى ۴- تغييرات جمعيتى. در مجموع هزينه هاى اجتماعى تغيير اجتماعى را مى توان در قالب مواردى چون افزايش مادى گرايى، افزايش فردگرايى، نابودى پيوستگى و تجانس اجتماعى، افزايش و توسعه مناطق شهرى، افزايش جرم و آسيب هاى اجتماعى و بى سازمانى اجتماعى مورد توجه قرار داد.
بررسى هزينه هاى اجتماعى و روانى تغييرات اجتماعى
روانشناسان اجتماعى نمونه آرمانى شخصيت انسانى را در قالبى كه «مازلو» تحت عنوان «انسان خودشكوفا» (Self _ actualized) نام مى برد، جست وجو مى نمايند. چنين انسانى برخوردار از صفاتى چون درك روشن و كارا از واقعيت، گشاده رويى نسبت به تجارب تازه، انسجام، وحدت شخصى، اتكا به نفس، جذابيت، نشاط، استقلال، هويت مستحكم، منحصر به فرد بودن، عينيت گرايى، بالندگى، خلاقيت، توانايى امور انتزاعى و انضمامى، منش دموكراتيك و توانايى عشق ورزيدن است. كسب اين ويژگى ها تحت شرايطى كه به وسيله تغييرات اجتماعى و فن شناختى حادث شده اند كمتر امكان پذير است (واگو، ،۱۹۸۹ ص۳۷۳). از اين منظر روانشناسان اجتماعى از هزينه هاى اجتماعى _ روانى حاصل شده از تغييرات اجتماعى بحث مى كنند. به نظر آنها تحت شرايط جديد انسانها توان فردى خود را براى درك و كنترل شرايط اجتماعى خود از دست داده اند. استقلال فردى آنها كاهش يافته و برعكس بر وابستگى شان به ساختارهاى اجتماعى و فنى افزوده شده است. چنان كه سميرامين عنوان مى نمايد: «موجودات انسانى ديگر صحبت نمى نمايند. آنها چيزى براى گفتن ندارند، چون چيزى براى فكر كردن يا احساس كردن ندارند، آنها چيزى را ديگر توليد نمى كنند، ماشين الكترونيكى همه چيز را به وجود مى آورد.» (واگو، ،۱۹۸۹ ص۳۷۳). نوعى مرض ماشينى شدن همه جا را فراگرفته و زمينه را براى بيگانگى اجتماعى فراهم نموده است كه به واسطه آن اعضاى جامعه احساس بى قدرتى، انزوا، تنهايى، غربت، بى هنجارى و بى قانونى مى كنند و جامعه صورت و حالت توده اى به خود مى گيرد كه جامعه شناسان و روانشناسان اجتماعى در قالب نظريه هاى مربوط به جامعه توده اى به توضيح و تبيين آن پرداخته اند. يكى از اين تبيين ها نظريه اى است كه «سيمن» مطرح مى كند. واگو اين نظريه را در قالب سه مقوله ۱- روندهاى ساختارى معاصر ۲- صور بيگانگى و ۳- پيامدهاى رفتارى درنمودار فوق خلاصه نموده است:
در توضيح روندهاى فوق آمده است:
۱- كاهش روابط خويشاوندى به عنوان ملاك و مبنايى براى تصميم گيرى موجب افزايش گمنامى در روابط شخصى در اجتماع مى شود.
۲- كاهش صور سنتى و افزايش صور عقلانى در قالب: الف) ظهور سازمان هاى ديوانسالار ب) رشد مكانيزاسيون و استاندارد شدن امور ج) عرفى شدن عقايد و ارزش ها، تجلى پيدا كرده است.
۳- انتقال از تجانس به عدم تجانس ناشى از افزايش تمايز اجتماعى و تخصصى شدن وظايف افراد و نهادها كه با افزايش تقسيم كار و وابستگى متقابل همراه است.
۴- افزايش تحرك فيزيكى و اجتماعى كه متضمن كاهش پيوندهاى محلى و روابط بين شخصى است.
۵- گستردگى به اين معنا است كه مبناى كنش هاى افراد مبنايى جمعى و توده اى است و تصميمات متأثر از شرايط اجتماعى تا شرايط فردى هستند.
اين روندها زمينه را براى صور گوناگون بيگانگى فراهم نموده اند كه پيامدهاى رفتارى ويژه اى را به دنبال داشته اند. در مجموع بيگانگى اجتماعى، اضطراب و ناامنى و گسترش بيمارى هاى روانى به عنوان هزينه هاى اجتماعى _ روانى تغييرات اجتماعى محسوب مى شوند.
بررسى هزينه هاى اقتصادى تغييرات اجتماعى
الگوى رشد اقتصادى كه در ادبيات علوم اقتصادى جايگاه ويژه اى را به خود اختصاص داده است و قضايايى چون «بيشتر بهتر است» و «رشد، شرط اوليه و بنيادى پيشرفت اجتماعى و بهبود در كيفيت محيط است» (واگو، ،۱۹۸۹ ص۳۵۲) و يا اينكه «بين رشد اقتصادى و نيل به رفاه اجتماعى پيوند مستقيم وجود دارد»، تأكيد دارند و نيز از همراهى بين رشد اقتصادى با ارتقاى فرصت هاى شغلى، فراغتى، آموزشى، مراقبت هاى بهداشتى، اميد به زندگى، دسترسى به كالاها و خدمات بيشتر و بهتر ياد مى كنند. تجربه تاريخى به خصوص در جوامع در حال توسعه تمامى اين قضايا و روابط مطرح شده در بالا را تأييد نمى كنند به گونه اى كه گاهى هزينه هاى اقتصادى حاصل شده رقم قابل ملاحظه اى را به خود اختصاص مى دهد و زمينه را براى طرح ايده هايى چون «انسان ها فقط با توليد ناخالص ملى زنده نيستند و اينكه تأكيد توسعه بايد روى چيزى كه بهينه و بهترين است، باشد.» (واگو، ،۱۹۸۹ ص۳۵۳) مهيا مى كنند. چنين تأكيدهايى خود شاهدى براى ظهور هزينه ها و پيامدهاى غيركاركردى در بخش تحولات و تغييرات اجتماعى هستند. «ساموئل هانتينگتون» به نقل از «آدلمن» عنوان مى كند كه به نظر اقتصاددانان يك رابطه منفى قابل توجه بين سطح رشد اقتصادى بيشتر و برابرى درآمدى وجود دارد، نرخهاى بالاتر صنعتى شدن، افزايش سريعتر توليد كشاورزى و نرخ رشد بالاتر همه به تغيير توزيع درآمد به نفع گروههاى پردرآمدتر و برضد گروههاى كم درآمدتر گرايش دارند. دستاوردهاى توسعه اقتصادى بيشتر عايد و نصيب طبقات متوسط و پردرآمدترين گروهها مى شود (هانتينگتون، ،۱۳۷۹ ص ۴۵) به عبارت ديگر توسعه نابرابر حاصل اين واقعيت است كه در هركشور در حال توسعه گروههاى مشخص به واسطه تسلط برخى از اعضاى آنها بر دستگاه دولتى سهم غالب را از مزاياى توسعه دريافت مى كنند.(صديق، ،۱۳۷۷ ص ۴۴)
«آرتور لوئيس» هزينه هاى انتقال جوامع سنتى به فرايند توسعه را اين گونه مطرح مى كند:
۱ ـ روحيه اقتصادى مورد نياز براى توسعه موجب ماديگرى مى شود.
۲ـ توسعه و رشد،فردگرايى را تقويت مى كنند.
۳ـ با توسعه فنون جديد جهت گيرى به سمت فناورى هاى نو پيدا مى كند كه موجب از بين رفتن فنون و صنايع دستى سنتى مى گردد.
۴ ـ توسعه اقتصادى نياز به بسيج سرمايه و تفكيك مالكيت از سرمايه مورداستفاده دارد. فرد به عنوان يك شاغل تا به عنوان يك انسان مستقل شناخته مى شود و نيز به عنوان يك سهامدار مطرح مى شود.
۵ ـ انسان به يك برده تبديل مى شود.
۶ ـ توليد در مقياس وسيع موجب رشد شهرها و حاشيه نشينى مى شود.
۷ ـ رشد و توسعه وابسته به توزيع نابرابر درآمدها تحقق مى يابد.
بررسى هزينه هاى سياسى تغييرات اجتماعى
تغييرات اجتماعى به خصوص در اشكال سياسى باهزينه هاى قابل توجهى همراه هستند. هزينه هاى سياسى تغييرات اجتماعى موجب شده است كه برخى از متفكرين از منظر بدبينانه و بسيار احتياط آميز تغيير اجتماعى را مورد داورى قرار دهند. به نظر «اپتر» و «اندى پين» در كتاب «اعتراض سياسى و تغيير اجتماعى» ساموئل هانتينگتون ديدگاهى بدبينانه و محافظه كارانه نسبت به پيامدهاى تحولات اجتماعى و اقتصادى دارد. به نظر «هانتينگتون» بى نظمى سياسى، هرج و مرج و بى ثباتى سياسى همگى از روند تحولات ا جتماعى ناشى مى شوند. توسعه سريع اقتصادى نه به ثبات سياسى منجر مى شودو نه به دموكراسى سياسى، در عوض حضور گسترده توده ها كه ناشى از تحولات اجتماعى است موجب از خودبيگانگى عمومى و اعتراضهاى خشونت آميز نظير اغتشاش، شورش و فعاليت هاى دسته جمعى مى شود به سبب اين كه شهروندان بيش از اندازه از دولت تقاضا دارند و نيز به سبب اين كه مؤسسات دولتى فاقد منابع لازم براى پاسخگويى به نيازهاى مردم هستند، بى نظمى سياسى امرى اجتناب ناپذير است. دولتهايى كه با تقاضاهاى فراوان مواجه مى شوند نه از توانايى لازم جهت پاسخگويى به نيازهاى معترضان برخوردارند و نه قدرت لازم را براى اعمال زور و آرام كردن شورشهاى عمومى دارند.
(اپترواندى پين، ،۱۳۸۰ ص ۲۳۸) اين نوع نگاه كه بيشتر از منظر كاركردگرايى ساختارى مطرح شده مبتنى بر اين فرض است كه معمولاً تغييرات اجتماعى به خصوص در شكل گسترده و شديدشان كه صورت انقلابى پيدا مى كنند در حكم آسيب هاى اجتماعى هستند كه نظم اجتماعى را تضعيف و دچار اختلال و درنهايت نابودى مى سازند. اين هزينه ها به خصوص در كشورهاى در حال توسعه كه جوامع آنها خصلت قطبى دارند و از ساختار شكننده اى برخوردارند در قالب بحرانها و شورشهاى سياسى كه در برخى كشورها خصلت مزمن يافته و در قالب كودتاها و سقوط و ظهور حكومت هاى ناپايدار و ناكارآمد و در نهايت بى ثباتى سياسى تجلى يافته است، اهميت قابل توجهى دارد. ترديدى نيست كه مديريت سياسى جامعه در قالب
ساز و كار حاكميت سياسى «دولت»، در كم و كيف هزينه هاى سياسى و چگونگى تقليل و مهار آنها بيشترين نقش را دارد. در دوره جديد با كاهش مشاركت سياسى در جوامع دموكراتيك و پيشرفته، توجه به نقش نوسازى در تقليل اين مشاركت مورد توجه قرار گرفته است. چنانكه «كومار » عنوان مى نمايد:مدرنيزاسيون مسائل و مشكلات فرهنگى و سياسى جديدى را به وجود آورده است. افول اجتماعات محلى و رشد بيش از اندازه در تعداد نهادهاى اجتماعى و شتاب تمركزگرايى سياسى، فشار براى وفادارى هاى مدنى و تمايل مردم براى مشاركت در حيات سياسى را افزايش داد. همچنان كه احزاب سياسى توده اى حيات مدنى را به اعضاى خود درآوردند، شهروندان به طور فزاينده اى به زندگى خصوصى پناه بردند. بى تفاوتى سياسى و تعداد اندك شركت كنندگان در انتخابات موضوع بحث جدى شدندكه ادعاهاى دموكراتيك جامعه ليبرال مدرن را زير سؤال برده اند. (كومار، ،۱۳۸۱ ص ۲۴۷).
بى تفاوتى سياسى شهروندان و توده اى شدن جوامع، افزايش بى اعتمادى سياسى و نهادى و كاهش مشروعيت سياسى حكومتها نهايتاً از موضوعاتى اند كه در قالب هزينه ها و آسيب هاى سياسى در تمامى جوامع حتى جوامع جديد و مدرن مورد توجه صاحبنظران علوم اجتماعى و سياسى قرار گرفته اند.
بررسى هزينه هاى فرهنگى تغييرات اجتماعى :
هزينه هاى فرهنگى تغييرات اجتماعى بيشتر در قالب تعارضهاى ارزشى، شكافهاى نسلى، عرفى شدن جوامع، توده اى شدن جوامع، بحران هويت، افول فرهنگهاى بومى و محلى و جدال بين سنت و مدرنيته مورد توجه قرار گرفته اند. دراين زمينه به نقش رسانه هاى گروهى و نظام هاى آموزشى و تأثيرگذارى كه آنها به روى ابعاد فرهنگى جوامع دارند، تأكيد زيادى شده است. اين توجه در قالب مباحثى چون «صنعت فرهنگ » و «صنعت دانشگاه » و در مكاتبى مانند مكتب فرانكفورت بحث هاى زيادى را به خود اختصاص داده است. به نظر كومار «گسترش ارتباطات عمومى كه در قرن بيستم بر حيات فرهنگى جوامع مدرن سايه افكنده است، يكنواختى و همنوايى ناشى از جرايد، راديو و تلويزيون، ولو به طور منفعلانه و نه مستقيم، پلوراليسم و تنوعى را تهديد مى كند كه مايه مباهات جامعه ليبرال است. تمركزگرايى فرهنگى و سياسى و يكنواختى با همديگر به منزله دليل ايجاد يك جامعه توده اى تفسير شدند.» (كومار، ،۱۳۸۱ ص۲۴۸) علاوه بر گسترش رسانه هاى گروهى عواملى چون شهرنشينى فزاينده، صنعتى شدن و نوسازى را به عنوان عاملى مؤثر در توده اى شدن جامعه مى شناسند. ازديدگاه محافظه كاران فرهنگ توده اى مدرن خودجوش و اصيل نيست بلكه به واسطه تكنيك هاى جديد توليد مى شود و براى كسب سود به بازار مصرف كنندگان كالاهاى فرهنگى عرضه مى گردد. سرنوشت فرهنگ مدرن با تجارت سخت گره خورده است. دريافت كنندگان كالاهاى فرهنگى از اين ديدگاه، موجوداتى روى هم رفته منفعل، بى تميز، مصرف كننده صرف، قابل القا و تلقين و زير فشار رسانه هاى جمعى هستند. (بشيريه، ،۱۳۷۹ ۴۷۲). به نظر «آرنوله» فرهنگ توده اى همان آنارشى و هرج و مرجى است كه در عصر تجدد پديدار شده و به اساس اقتدار وسنت و نظم و حجيت آسيب رسانده است. آرنوله كه از پيشتازان تحليل فرهنگ توده اى در غرب بوده است، اين فرهنگ را محصول روند دموكراتيزه شدن جهان مى دانست. به نظر او دموكراسى توده اى و بويژه آمريكايى شدن فرهنگ موجب فروپاشى اقتدار و حجيت سنتى گرديده و اعتياد به ابتذال را در همه جا پراكنده است. (بشيريه، ۱۳۷۹؛ ص۵۰) در مجموع پيامدهاى فرهنگى تغييرات اجتماعى در بيشتر جوامع موجب ستيز و تعارضهاى ارزشى در بين بخشهاى گوناگون جامعه و نيز در بين اقوام، مذاهب و فرقه هاى گوناگون نيز شده است كه در بيشتر موارد هزينه هاى سنگينى را به دنبال داشته اند.
بررسى هزينه هاى آموزشى، تغييرات فرهنگى و اجتماعى جوامع:
قلمرو و حوزه آموزش به عنوان يكى از بسترهاى مهم تغييرات اجتماعى جوامع است. به گونه اى كه در جوامع جديد بخش قابل توجهى از زمان و امكانات در اختيار افراد وحكومتها به اين حوزه اختصاص مى يابد. اين حوزه به رغم تأثيرگذارى مهمى كه در فرآيند تغيير اجتماعى دارد در عين حال تغييرات ناشى شده از آن فارغ از هزينه هاى مالى و زمانى براى جامعه نيست زيرا آموزش، مطالبات اجتماعى و انتظارات افراد جامعه را ارتقا مى دهد و مهمتر اينكه هرم شغلى جوامع معمولاً متناسب با هرم جمعيت آموزش ديده و تنوع حاصل شده در نظام آموزشى رشد و توسعه لازم را ندارد. در نتيجه شكاف قابل ملاحظه اى بين جمعيت تحصيلكرده و جمعيت مورد نياز در بازار كار به وجود مى آيد كه اين وضعيت موجب نارضايتى جمعيت تحصيلكرده را در مقياسهاى فردى و جمعى موجب مى گردد. در نتيجه آموزش در مواردى موجب بى ثباتى سياسى مى شود زيرا آموزش به احتمال قوى به طور فزاينده خواسته ها و توقعاتى را در مردم ايجاد مى كند كه كشور بايد ظرفيت برآوردن آنها را داشته باشد، كه معمولاً امكان برآوردن اين مطالبات كمتر وجود دارد. در نتيجه در صورت برآورده نشدن مطالبات، آموزش موجب بى ثباتى سياسى و اجتماعى مى گردد.
هزينه هاى زيست محيطى تغييرات اجتماعى:
فعاليت هاى اقتصادى و اجتماعى انسان كه اصولاً ريشه در محيط دارند و از منابع محيطى تغذيه مى  نمايند از آغاز اثرات منفى قابل توجهى را به روى محيط داشته اند. اين تأثيرگذارى منفى با پيچيده تر شدن در جوامع كه همراه با تنوع و حجيم شدن فعاليت هاى اقتصادى و بهره بردارى بيشتر از محيط بوده، بسيار عميق تر و گسترده تر شده است. به گونه اى كه هزينه هاى زيست محيطى از فرآيندهاى اقتصادى و اجتماعى چند دهه اخير بسيار بيشتر از هزينه هاى ايجاد شده به روى محيط از آغاز حيات انسان به روى كره زمين مى باشد؛ بررسى ها نشان مى دهد بين حجم مواد زايد توليد شده در هر جامعه با ميزان پيچيدگى آن جامعه رابطه مستقيم شديدى وجود دارد چرا كه با پيچيده تر شدن جوامع ميزان بهره گيرى آن جامعه از محيط خود و ديگر محيط ها افزايش مى يابد و به تبع آن حجم و وزن مواد زائد حاصل شده نيز بيشتر مى گردد. برآورد شده كه يك آمريكايى در طول زندگى خود به طور متوسط ۵۴۰تن مواد ساخته شده، ۲۳تن چوب، ۱۶تن فلز و ۳۲تن مواد شيميايى را به خود اختصاص مى دهد و هر آمريكايى در سال يك تن زباله توليد مى كند. رشد اقتصادى و صنعتى موجب افزايش آلودگى هوا شده است. بيشتر شهرهاى جهان مواجه با آلودگى هوا هستند، ۱‎/۳ ميليارد جمعيت جهان در محلهايى زندگى مى كنند كه داراى هواى سالم نيستند. هر سال چهارميليون كودك در كشورهاى توسعه نيافته به دليل بيماريهاى تنفسى مى ميرند. كاهش لايه ازن و تغيير دماى زمين و آلودگى صوتى و نيز افزايش بيماريهايى مانند سرطان پوست ناشى از رشد فعاليت هاى اقتصادى و صنعتى است. همچنين افزايش آلودگى آبها به دليل ورود پسابهاى صنعتى و آلودگى هاى نفتى و نيز فرسايش خاك، كاهش زمين هاى زراعى، جنگل زدايى و... همه حاصل فرآيندهايى هستند كه معطوف به رشد اقتصادى هستند و به عنوان هزينه هاى تحولات اقتصادى، اجتماعى كه مبتنى بر رشد اقتصادى و صنعتى هستند، شناخته مى شوند.
* فهرست منابع دردفتر روزنامه موجود است.