على رضايى
در خصوص تاريخچه دوپينگ اظهارنظرهاى متفاوتى وجود دارد. حتى وادا (wada) كه كميته بين المللى مبارزه با اين پديده شوم است هم به طور واضح از آن سخن نگفته است. بررسى ها و تحقيقات فراوانى در اين باره صورت گرفته كه مى تواند ما را با آنچه از گذشته ها در مورد دوپينگ به ثبت رسيده است، آشنا كنند.
طبق تعريف كميسيون پزشكى كميته بين المللى المپيك، دوپينگ تجويز يا مصرف يك ماده خارجى يا ماده درونزاى بدن يا مقادير غيرعادى يا استعمال غيرطبيعى توسط شخص سالم با هدف افزايش كارايى ورزشى است.
اما در كل دوپينگ به معناى استفاده از مواد متعلق به گروه داروهاى ممنوع، محدود شده و با استفاده از روش هاى گوناگون غيرمجاز به شمار مى آيد. به قول «خوان آنتونيو سامارانش»، رئيس سابق كميته بين المللى المپيك، دوپينگ نوعى تقلب است كه از جنبه هاى مختلف منجر به انحطاط و مرگ مى شود. آن هم مرگ فيزيولوژيك، چرا كه دستكارى غيرقانونى در فرآيند طبيعى باعث تغييرات شديد و حتى برگشت ناپذيرى در بدن مى شود.
مرگ جسمى نظير برخى موارد اسفبار مرگ ورزشكارانى كه در سال هاى اخير مشاهده شده است. انحطاط روانى و شخصيتى ناشى از رضايت شخص به تقلب، ناديده انگاشتن توانايى ها و ظرفيت هاى شخصى و بزرگ كردن ناتوانى ها و معايب و بالاخره انحطاط اخلاقى به واسطه تعدى فرد از قوانينى كه تمام جامعه بشرى پايبند آن هستند، از جمله عواقب ظاهرى ناشى از استفاده غيرمجاز داروها هستند. از سوى ديگر در سال هاى اخير پديده اى به نام «پارادوپينگ» نيز پا به عرصه وجود نهاده كه دادن دارو به يك ورزشكار توسط حريف جهت كاهش كارايى وى يا بدنام كردن رقيب است.
استفاده نابجا از داروها
در سال هاى اخير همگام با پيشرفت دانش پزشكى و داروسازى در كنار استفاده صحيحى از كشفيات روزافزون اين علوم، متأسفانه عده اى از افراد سودجو، استفاده نابجا از داروها را در جامعه اشاعه مى دهند. يكى از عرصه هاى اين سودجويى، كاربرد داروها در ورزش و ترويج آن بوده است كه اهداف اقتصادى، اجتماعى و حتى سياسى در وراى اين موارد استفاده نابجا وجود دارد.
موارد فراوان خلع مدال، عوارض زيانبار گسترده جسمى و روحى گزارش شده از ورزشكاران و بالاخره موارد مرگ و مير قابل توجه ناشى از ارتكاب دوپينگ، حاكى از گسترش تكان دهنده اين ضدارزش در صحنه ورزش بوده است. در سال ۱۹۸۱ يك بررسى بين دانش آموزان ورزشكار آمريكايى نشان داد
۸۰ درصد افراد تحت مطالعه حداقل يك مورد سابقه استفاده از الكل، ۲۰ درصد از آنها سابقه مصرف مارى جوانا و دو درصد از آنان تجربه مصرف استروئيدهاى آنابوليزان را داشته اند. در بررسى ديگرى بر روى چند رشته ورزشى كمترين ميزان كاربرد داروها در رشته هاكى روى چمن و بيشترين كاربرد ميزان آن در رشته هاى وزنه بردارى و
دو و ميدانى ثبت شده است. در حال حاضر تمامى سازمان هاى اجرايى ورزشى و در رأس آنها كميسيون پزشكى كميته بين المللى المپيك كه از سال ۱۹۷۶ فعاليت رسمى خود را شروع كرده است در كنار كميته بين المللى مبارزه با دوپينگ، «waba» مسئوليت مبارزه با دوپينگ را در سراسر جهان بر عهده دارند.
اين سازمان ها تدوين و انتشار فهرست هايى همراه با تجديدنظر مداوم را در برنامه هاى كار خود قرار داده اند و به انتشار اين فهرست ها همراه با انتشارات آموزشى ديگر و نيز انجام آزمايش هاى دارويى روى نمونه هاى گرفته شده از ورزشكاران نسبت به ريشه كنى دوپينگ اقدام مى كنند.
تاريخ چه مى گويد؟
دوپينگ از واژه هاى هلندى به معنى «آيين غسل تعميد» مسيحى گرفته شده است. قدمت «doop» (دوپينگ) در ورزش به دو هزار سال قبل از ميلاد بر مى گردد، جايى كه «هومر» در نوشته هاى خود به مصرف قارچ هاى غنى از پروتئين توسط گروهى از ورزشكاران يونان باستان اشاره كرده است.
در روايتى ديگر واژه دوپينگ از زبان آفريقاى جنوبى مشتق شده است. اين روايت به يك نوشيدنى الكلى باستانى اشاره دارد كه به عنوان محرك در رقص استفاده مى شده است. اين واژه به تدريج استفاده گسترده ترى پيدا كرد طورى كه در ورزش امروز به معضلى تبديل شده است.
اين واژه در دنياى امروز به معناى استفاده ورزشكاران از مواد با روش هايى است كه به قصد افزايش كارايى در ورزش انجام مى شود. برخى ورزشكاران از حدود ۴۰ سال پيش از هورمون ها و مشتقات آنها براى نيروزايى استفاده كرده اند كه امروزه بسيارى از آنها دچار عوارض ناگوار از جمله سرطان كبد شده اند. به تازگى داروهاى جديدترى مورد استفاده برخى از ورزشكاران قرار مى گيرد كه هنوز هم اثربخشى آنها در افزايش نيروى جسمى مورد مطالعه علمى قرار نگرفته است و عوارض بسيارى از آنها هنوز هم ناشناخته است. نكته جالب اينكه با وجود حساسيت هاى موجود و پيشرفت هاى پزشكى، بسيارى از ورزشكاران معتقدند در تيم هاى بزرگ دنيا، ورزشكاران از موادى استفاده مى كنند كه براى «وادا» ناشناخته باقى مانده و اين به ضرر جامعه ورزشى دنيا است.
شايد براى شما جالب باشد وقتى پى ببريد براى افزايش توان جسمانى افراد از گلبول هاى قرمز خود آنها استفاده شده است و زمان زيادى از لو رفتن اين ماجرا نمى رود. همچنين با وجود تلاش هاى فراوانى كه كارشناسان ضددوپينگ انجام داده اند، پى بردند به نوع موادى كه دوندگان آمريكايى براى حاكميت خود در اين رشته در عرصه گيتى استفاده مى كنند، براى كميته بين المللى مبارزه با دوپينگ به صورت يك راز باقى مانده است. با اين حال، وادا براى حفظ سلامت جسمى ورزشكاران و پيشگيرى از عوارضى كه ناآگاهانه دچار آن مى شوند، استفاده از بسيارى از داروها را ممنوع كرده است و براى اطمينان از اين امر آزمايش هاى متعددى برروى ورزشكاران رقابت هاى رسمى انجام مى دهد.
نخستين مرگ
كاربرد واژه دوپينگ كمتر از صد سال قدمت دارد و نخستين مرگ بر اثر استفاده از دارو در سال ۱۸۸۶ ميلادى در يك مسابقه محلى دوچرخه سوارى اتفاق افتاد. در سال ۱۹۱۰ ميلادى دوپينگ براى اولين بار جنبه رسمى و قانونى پيدا كرد و در يك مسابقه اسب سوارى، اسب هاى مسابقه از نظر مصرف مواد نيروزا مورد آزمايش قرار گرفتند.
در المپيك ۱۹۵۴ گزارش هايى مبنى بر استفاده از دارو توسط ورزشكاران شوراى سابق انتشار يافت، مرگ كورت انمار جانسون دوچرخه سوار دانماركى در سال ۱۹۶۰ ميلادى نيز خبرى تكان دهنده براى جهان ورزش بود. تا اينكه اولين آزمايش هاى دارويى به سال ۱۹۶۸ در المپيك زمستانى فرانسه به عمل آمد.
چند نمونه مهم
هر چند نام «لينتون» به عنوان نخستين ورزشكار دوپينگى كه جان خود را از دست داد (به دليل استفاده بيش از اندازه از داروى
«ترى متيل» به ثبت رسيد، اما بعدها مشخص شد بيمارى «توماس هيكس» در نخستين دوره المپيك كه اين دونده را تا پاى مرگ كشاند نيز به خاطر استفاده از برندى و استريكلين بوده است.
روس ها در دهه ۱۹۵۰ اعتراف كردند براى افزايش قدرت و نيرو از هورمون هاى مردانه استفاده مى كردند و آمريكايى ها براى مقابله با حريفان به استروييدها پناه مى بردند.
مرگ دوچرخه سوار دانماركى در المپيك رم خبرى تكان دهنده بود كه تا سال ها از خاطره ها پاك نشد. در سال ۱۹۶۴ تغييرات قابل توجه در ظاهر عضلات ورزشكارانى كه به المپيك توكيو اعزام شده بودند، ترديدها را در استفاده آنها از داروهاى غيرمجاز افزايش داد ولى سختگيرى هاى كميته بين المللى المپيك ۳ سال پس از آن، يعنى درست پس از مرگ «تامى سيمپسون» به علت مصرف آمفتامين ها شروع شد.
اين كميته چندى بعد و در اوايل سال ۱۹۶۸ تعريفى از دوپينگ فهرست داروهاى غيرمجاز را ارائه داد و به اين ترتيب انجام آزمايش در بازى هاى المپيك شروع شد.
المپيك سال ۱۹۸۸ سئول جنجال بزرگى به دليل محروميت ۳ ورزشكار بزرگ آن هم به خاطر استفاده از داروهاى نيروزا به دنبال داشت.
«بن جانسون» دونده سرشناس كانادايى كه قهرمانى دوى صد متر را جشن گرفته بود، خيلى سريع مجبور شد مدالش را پس بدهد. چرا كه با طى آزمايش هايى كه از وى به عمل آمد، مشخص شد در خون اين دونده استروئيد آنابوليزان وجود دارد.
همچنين دو وزنه بردار بلغارى كه به مقام نخست المپيك دست يافته بودند، از مقام خود خلع شدند. از آن پس هر ساله و در رقابت هاى معتبر جهانى شاهد به دام افتادن ورزشكاران توسط كارشناسان آنتى دوپينگ هستيم.
ديه گو مارادونا، اسطوره فوتبال آرژانتين كه نام او در كنار پله به عنوان برترين فوتباليست تاريخ ياد مى شود، يكى از ورزشكاران به دام افتاده است كه در جام جهانى ۹۴ آمريكا و پس از پيروزى دو بر يك برابر نيجريه مشخص شد از داروهاى محرك استفاده كرده است.
كميته بين المللى مبارزه با دوپينگ در سال ۲۰۰۰ و پيش از شروع رقابت هاى المپيك سيدنى تشكيل شد و مبارزه عليه ورزشكاران متخلف شكل جدى ترى به خود گرفت.
خطر در كمين جوان ها
دوران جوانى مرحله قدرت و آسيب پذيرى است. طغيان احساسات جوانى و طلب شهرت و مقام گاهى جوانان ورزشكار را به كاربرد غيرمجاز دارو تشويق مى كند.
در نتيجه يك مطالعه بر روى جوامع غربى داروها و موارد غيرمجاز بر حسب ميزان مصرف آنها به ترتيب الكل، مارى جوانا، دخانيات، آمفتامين ها، داروهاى توهم زا، كوكائين، ويتامين ها و بالاخره استروئيدهاى آنابوليزان گزارش شده اند. به دليل حساسيت سنى ويژه، ايجاد مقاومت درونى در جوانان از طريق ارائه آموزش هاى مفيد در خصوص داروها و عوارض مخاطره آميز آنها، بهتر از منع مستقيم و اعمال مجازات هاى شديد است.
دوپينگ خونى؟
«تزريق خون به يك فرد با سطح طبيعى گلبول قرمز در جهت افزايش هموگلوبين را دوپينگ خونى مى نامند.» هدف از اين كار افزايش توانايى حمل اكسيژن در خون و بنابراين افزايش قدرت استقامتى آن است.
انتقال خون مى تواند از يك دهنده با گروه خونى مشابه و سازگار (انتقال همسان) و يا از طريق تزريق مجدد خون همان فرد به خودش پس از يك دوره ذخيره انجام شود. بدين ترتيب افزايش ناگهانى توده گلبول هاى قرمز با انتقال گلبول ها به فرد موجب افزايش توان هوازى حداكثر و آمادگى جسمانى بالا مى شود. با توجه به اينكه دوپينگ خونى موجب افزايش مقاومت مى شود به استفاده از آن بيشتر در ورزش هاى استقامتى مثل اسكى، دوى ماراتن و دوچرخه سوارى گزارش شده است.
دلايل منع دوپينگ
دوپينگ خود به دلايل اساسى زير ممنوع شده است:
دلايل فيزيكى: كاربرد داروها، طيفى از اثرات جانبى ناخواسته و زيانبار را براى بدن فرد بر جاى مى گذارد كه مى توانند در پاره اى موارد برگشت ناپذير باشند و از اين رو صدمات جبران ناپذيرى را بر سلامتى ورزشكار وارد كنند.
دلايل اخلاقى: دوپينگ با اهداف عاليه ورزش كه سالم سازى جسم و روح است، منافات دارد. از طرف ديگر، زمينه را براى كشاندن جوانان به سوى بلاى خانمانسوز اعتياد نيز فراهم مى آورد. دلايل قانونى: دوپينگ به دليل ايجاد برترى غير منصفانه در صحنه ورزش، بر خلاف مقررات جارى سازمانهاى اجرايى ورزش است و ارتكاب آن جرم شناخته مى شود.
قوانين حاكم
همانطور كه گفته شد، براى مرتكبين به دوپينگ، در كنار برنامه هاى مدون آموزش و پرورش و فكرى جوانان ورزشكار، مجازاتهاى سنگينى نيز در نظر گرفته شده است.
سازمانهايى نظير كميسيون پزشكى كميته بين المللى المپيك، سازمان جهانى مبارزه با دوپينگ و ساير سازمانهاى بين المللى و اجرايى با محكوم كردن دوپينگ در ورزش، مقررات خاصى را در مسابقه هاى تحت پوشش خود به مرحله اجرا گذاشته اند و در قالب اين مقررات مجازاتهاى ويژه اى نيز جهت تنبيه مرتكبين دوپينگ پيش بينى كرده اند. حتى در كشورى نظير ايتاليا براى متخلفان زندان هم در نظر گرفته شده است. امروزه آژانس جهانى مبارزه با دوپينگ با ايجاد تبصره هايى حتى برخى از فدراسيونها را هم از فعاليتهاى بين المللى منع مى كند.
با تمايز بين استفاده آگاهانه و عمدى از يك سوء مصرف غير آگاهانه در قالب فرمولهاى دارويى درمانى (نظير داروهاى ممنوعه در فرمولهاى ضد سرماخوردگى يا ضد اسهال) مجازاتهاى ورزشكاران چنين اعلام شده است:
دوپينگ آگاهانه
۱- ۳ سال محروميت از شركت در مسابقه هاى رسمى براى اولين تخلف (برخى از كشورها قوانين و سخت گيريهاى بيشترى نيز اعمال مى كنند)،
۲- محروميت مادام العمر از شركت در مسابقه هاى رسمى براى دومين مورد تخلف.
دوپينگ غير آگاهانه:
۱- حداقل ۳ ماه محروميت از شركت در مسابقه ها و تمرين گروهى براى اولين مورد تخلف، ۲- حداقل ۲ سال محروميت از شركت در مسابقه هاى رسمى براى دومين مورد تخلف. (لازم به ذكر است، در تمامى اين موارد اگر فرد خاصى موفق به دريافت مدال شده باشد، مدال وى بازپس گرفته مى شود.)
روش انتخاب ورزشكاران براى آزمايش دوپينگ
روش انتخاب ورزشكاران براى انجام آزمايش مطابق با قوانين جارى كنترل دوپينگ در هر رويداد ورزشى است.
در بازيهاى المپيك، به طور معمول مقامهاى اول تا چهارم هر رشته، به علاوه يك يا چند نفر كه به صورت اتفاقى انتخاب مى شوند، مورد آزمايش قرار مى گيرند. در رشته هاى ورزشى ركوردى نظير دو و ميدانى، وزنه بردارى و شنا نتيجه منفى آزمون روى ثبت ركورد ورزشكاران الزامى است. بنابراين در هر مكان و در هر زمانى اين احتمال وجود دارد كه هر ورزشكارى براى آزمايش دوپينگ انتخاب شود. هرچند كه در آن مسابقه موفقيتى كسب نكرده باشد.
نمونه گيرى براى آزمايش
در موارد معمول، آزمايش دوپينگ بر روى نمونه ادرارى انجام مى شود. در صورت مثبت بودن نمونه ادرار براى تأييد نتيجه از تجزيه نمونه خون هم استفاده مى شود كه البته كاربرد كمترى دارد. در صورت شك به دوپينگ خونى و يا مصرف موادى كه در آزمايش خون، بهتر قابل شناسايى هستند، از فرد نمونه خونى گرفته خواهد شد.
جاسوسى؛ آخرين حربه
رئيس كميته بين المللى المپيك مى گويد: «جاسوسى» تازه ترين روش در جهت مبارزه با استفاده از مواد نيروزا در بازيهاى المپيك است.
«ژاك روگ» مى افزايد: «شيوه پليسى در جمع آورى اطلاعات از طريق جاسوسى، يكى از عناصر كليدى در مبارزه با دوپينگ بوده است. بايد دانست پشت درهاى بسته چه اتفاقى مى افتد و منشأ اين اتفاقات كجاست؟ به عقيده من، اين بهترين راه در مبارزه با دوپينگ است.
كميته بين المللى المپيك روى چنين عمليات مخفى براى افزايش مبارزه با دوپينگ در بازيهاى المپيك زمستانى تورين حساب ويژه اى باز كرده بود و در عمل به نتايج مثبتى دست يافتيم. در اين بازيها ۱۲۰۰ نمونه آزمايش دوپينگ از ورزشكاران گرفته شد كه اين ميزان ۷۱ درصد بيشتر از آزمايشهاى
انجام شده در بازيهاى سال ۲۰۰۲ «سالت ليك سيتى» است.»
رئيس I.O.C ادامه مى دهد: «فكر مى كنم شديدترين اقدامات ممكن را انجام داده ايم و در جريان رقابتها و خارج از آن نيز آزمايشهاى دوپينگ را به عمل آورده ايم.
در دهكده ورزشكاران، خارج از دهكده و در ديگر كشورها وقتى ورزشكاران در اردوى آماده سازى بودند، آزمايش دوپينگ گرفتيم تا اين مسأله را به طور جهانى كنترل كنيم.»
دكتر «پاتريك شاماش»، مدير پزشكى كميته بين المللى المپيك نيز با بيان اينكه شبكه فوق مخبران بسيارى در سراسر دنيا در اختيار دارد، گفته است: هر روز استفاده ما از روشهاى پليسى بيشتر مى شود. شبكه جاسوسى خوبى داريم و اميدواريم بتوانيم هرگونه تخلفى را شناسايى كنيم. درحالى كه پليس پرونده هايى براى قاتلان در اختيار دارد، كميته بين المللى المپيك نيز در حال گردآورى پرونده هايى در مورد متقلبان است تا از طريق آن متخلفان اصلى را شناسايى كند.
مسئولان انجام آزمايشهاى دوپينگ نيز هيچ استثنايى براى ورزشكارانى كه مظنون به استفاده از مواد غير مجاز هستند، قائل نيستند. هرگاه تغيير مشخصى در عملكرد ورزشكار مشاهده شود كه عادى نبوده و دليل قانع كننده اى براى آن قابل ارائه نباشد، آزمايش دوپينگ گرفته مى شود. اين امر شامل ورزشكارانى كه حاضر به انجام آزمايش نمى شوند، مانند موردى كه در جريان بازيهاى المپيك آتن روى داد نيز مى شود. در همين جهت پيش از شروع بازيها «كاستاس كنتريس» و «كاترينا تانو» دوندگان يونانى به علت امتناع از انجام آزمايش دوپينگ دستگير شدند. در بازيهاى تورين هم اين ماجراها تكرار شد.
بر اساس پروتكل بازيهاى تورين، ۸۳۸ مورد آزمايش ادرار از ورزشكاران به عمل آمد و براى نخستين بار ۳۶۲ بار آزمايش خون
انجام داديم. اين ميزان در رقابتهاى سالت ليك سيتى ۷۰۰ مورد بود.»
وى مى افزايد: «با آزمايش خون مى توان وجود هورمون رشد، تزريق خونى و وجود حاملان اكسيژن نظير HBOX را تشخيص داد. درحالى كه آزمايش ادرار براى تشخيص استروئيدها ماده افزايش دهنده استقامت يعنى EPO استفاده مى شود. البته معتقدم انجام آزمايش بدون اطلاع و خارج از مسابقه ها، مؤثرترين راه در تشخيص دوپينگ است.»