فاطمه مصطفوى
زن دسته چك اش را درمى آورد و به حساب هاى روز خود رسيدگى مى كند. موجودى چك آنقدر هست كه در بازار بورس سرمايه گذارى كند. زن سپرده اش بيشتر و بيشتر مى شود و حالا وقت خرج كردن است؛ اما بهترين سرمايه چيست؟
*
زن جوان دستبند را مى كشد و دست زن محافظش به شدت كشيده مى شود.
زن ۲۴ - ۲۳ سال بيشتر ندارد، اما قوى است. دست محافظ به شدت آسيب مى بيند و مدت ها از كار مى افتد. زن جوان به زندان مى رود. زندان براى او عجب استراحتگاه خوب و دلچسبى است.
*
يكى از كارشناسان دادگسترى مى گويد: زن ها بعضى وقت ها مى لرزند، وقتى پايشان به نزديكى دادگاه مى رسد؛ اما خيلى ها ممكن است ماه ها هم در زندان باشند و هيچ پدر، مادر يا همسرى و هيچ فردى به دنبال او نمى آيد.
*
اين كارشناس دادگسترى از فقر به عنوان آتش سرمايه سوز آبرو نام مى برد. او مى گويد: هستند زنان خانواده دار و باشرافتى كه به دليل چك يا فقر مالى خانواده و همسر پايشان به پرونده ها باز مى شود، اما آيا حقيقتاً فقر انسان را تا نابودى آبرو پيش مى برد؟
مهمترين سرمايه يك زن چيست؟
حميده - م، پيراپزشك مى گويد: عفت و حيا مهمترين سرمايه يك زن است.
زهرا - چ، كارشناس زيبايى هم عفت را مهمترين سرمايه زن مى داند.
اقدس - ب، كارشناس ارشد عرفان ضمن مهم دانستن سرمايه عفت، از شناخت وجود صحبت مى كند و «وجود امانت داده شده به انسان» را مهمترين سرمايه مى داند.
*
زن باز فريب مى خورد، بار چندم است كه توبه مى كند؛ اما خوش خيالى و خوش باورى باعث مى شود يك بار ديگر فريب مردى را خورده، خود را در برابر آسيب هاى او خلع سلاح كند. او باز هم پشيمان است.
خانم مفيدى، بنيانگذار انجمن حقوقدانان زن در اين باره مى گويد: من معتقدم مهمترين سرمايه يك زن ابتكار و تفكر است كه با آن عفت و آبرو را هم مى تواند حفظ كند.
اعتقاد جامعه ما اين است كه زن بسيار قوى است و به همين دليل به زن رحم نمى كند.
اما در پرونده ها، به لحاظ اينكه وكيل هستم، پرونده هاى خانواده و كيفرى زيادى پيشم مى آيد و دليل عمده خطاهاى زنان را عملاً بى فكرى و اعتمادهاى غيرمنطقى مى بينم.
اعتماد غيراصولى حتى به همسر و برادر، بى خيالى و خوش خيالى مى تواند پاى ما را به خطاها باز كند.
اين حقوقدان، مهمترين سپرده گذارى زنان را پرورش تفكر مى داند و اينكه آنان موقعيت و جنسيت خود را فراموش نكنند. با پرورش تفكر و شناخت موقعيت خود مى توانيم بفهميم كجاها مى توانيم از حق خود دفاع كنيم.» باز زن حساب و كتاب مى كند. اينجا درآمد، هزينه و سودش با هم سازگارى ندارد. زن سود نكرده، تمام سرمايه اش را خرج كرده است و حالا سپرده گذارى او به صفر
مى رسد. مادر نتوانسته مفهوم اعتماد را به دخترش ياد دهد. نتوانسته دفاع از حق خود را به او بفهماند. زن هميشه از عاطفه خود خرج كرده، نه از تفكرش.
دخترك معصوم با همين سرمايه گذارى عاطفى كم كم به همكلاسى هايش اعتماد مى كند، از آنها هديه مى گيرد و به آنها هديه مى دهد و اين را يك بازى كودكانه زيبا مى داند.
تا اينكه در ميان اين هديه ها كم كم پايش به جمع دوستان جديدى باز مى شود و بى آنكه خود بفهمد، مسموم، خطاكار و... مى شود و به كانون اصلاح و تربيت مى رود.
خانم «مفيدى» مى گويد: وقتى در كانون اطفال دختربچه هاى زندانى را مى ديدم، دلم مى خواست آنها را مانند بچه خودم بغل كنم، چون حكايت اين بچه ها، حكايت جوجه و گربه است. آنها با يك اعتماد بى جا مثل جوجه به چنگال گربه افتادند. چون فكر مى كردند بزرگ شدند، ديگران با آنها مهربانند و مادرانشان بى جهت نگرانند.
چنين دخترانى نمى توانند باور كنند همكلاسى هايشان ممكن است آدم هاى ناخلقى هم باشند.
حالا وقتى آبروى انسان رفت، طبيعى است براى جبران آن خيلى بايد مايه بگذارد. اما در مورد آدم هاى خطاكار هم باز همان سرمايه اى كه مى تواند كمكشان كند، سرمايه فكرى است.
اما سرمايه گذارى زن و مرد هميشه مشترك است. سرمايه گذارى مخصوص انسان است و زن و مرد هر دو ممكن است سود يا ضرر كنند.
خانم دكتر «پاكدامن»، مدير گروه روانشناسى دانشگاه شهيد بهشتى تمايزى در سرمايه گذارى بين زن و مرد قائل نيست، چرا كه: «بزرگترين سرمايه انسان، چه زن و چه مرد، روح خدايى امانت داده شده به اوست» و همه سرمايه هاى ديگر از جمله حيا و عفت در حقيقت از همين روح خدايى ناشى مى شود و هر دو جنس بايد از روح خود مراقبت كنند.»
او براى مشاوره مراجعان خود از همين روش بازگشت به خود استفاده مى كند: «وقتى خانمى با مشكل خانوادگى مراجعه مى كند، سعى مى كنم با سؤال و جواب و بدون مداخله مستقيم او را به تفكر وادار كنم. كارى كنم كه او شرايط خود را آگاهانه بررسى كند، بشناسد و ببيند در كجا، خودش برانگيزاننده بوده و موجب اختلاف و بروز مشكل شده است.»
خانم پاكدامن سعى مى كند از بار عاطفى مسائل كم كند و به زنان وسعت ديد بدهد. او روح خدايى را بزرگترين سرمايه مى داند و مى گويد: «اين روح يك سرمايه كلى است و در «شناخت»، «عاطفه»، «خلاقيت» و بسيارى سرمايه هاى كوچكتر مى تواند بروز پيدا كند.»

كتاب خيرات حسان تأليف محمدحسن خان اعتماد السلطنه با چاپ سنگى در ۳ جلد از نسخه هاى موجود در مخزن سازمان اسناد و كتابخانه ملى ايران است. اين كتاب مجموعه اى در معرفى زنان نام آور، دانشمند و فاضل است كه از صدر اسلام و با معرفى زنان شاخص و برجسته آن دوران آغاز مى شود. در ادامه به معرفى زنان بزرگوار و صاحب فضل و كمال از زنان عرب، ايرانى و عثمانى مى پردازد. همچنين برخى منقولات، اشعار، بناهايى كه به دستور و با حمايت آنها ساخته شده و كراماتى كه به آنها نسبت داده شده است را توضيح مى دهد.
در معرفى زنان فاضل تقدم و تأخر زمانى چندان لحاظ نشده است و براساس حروف الفبايى از آنها ياد مى شود. كتاب با معرفى آمنه مادر بزرگوار پيامبر اكرم(ص) آغاز شده است.
اعتمادالسلطنه در ديباچه كتاب، علت نگارش و تأليف اين اثر را چنين بيان
مى كند:
بسم الله الرحمن الرحيم
خامه صنع كه اوراق جهان آرايد خلد را نيز بخيرات حسان آرايد زهى نگارنده قادر و برازنده قاهر كه در مشيمه امهات صورت بنات را جمال معنى داد و در نهاد بسيارى از ربات جمال وديعه كامل از معرفت نهاد از دودمان رسالت بتول عذرا آورد و در خاندان نظم و عرفان ايجاد رابعه و خنساء كرد. افاضتش پرده نشينان را در فنون فضايل و معارف اشباح معاريف و مشايخ نمود و ابواب حكمت و ادب بر روى مخدرات عقايل گشود مستوره عصمت ازو طلب كرد معصومه نامى گشت جاريه بزم آرايى و دلربايى خواست محبوبه گرامى شد به ترنم و ترانه مغنيه طبع هاى خامه را مشتعل ساخت و به شعله عشق غانيه قلب هاى جامه را گرم و نرم نموده بگداخت ملكه را بر تخت ملوك نامدار نشانيد و مردان روزگار را محكم حكم او گردانيد تا بدانند كه امر آن اوست و فرمان فرمان او قدرتش بى پايان است و عطيتش نسبت به زنان و مردان يكسان نگشته محروم كسى از اين در كه جاى حرمان نباشد اينجا
ز رحمت او نصيبه دارد شيخ كامل چه شوخ حسنا.
و اين جمله از گفتار رسولان امين و خداوندان شريعت و دين كه نمايندگان راه يقين اند صلوات الله عليهم و على اوليائهم اجمعين استخراج شده و حق اين است كه بايد غافل نبود و غفلت ننمود كه در اين جهان زنان بوده اند كه در زير مقنعه كله دارى ها نموده اند در فهم حقايق اجتهادى كرده و در حل غوامض اينق آورده لشگر شكسته اند كشور گرفته اند صد كار كرده اند صد راه يافته اند و ارباب سير و مصنفين تراجم احوال كه ماضى را به استقبال معرفى مى كند و اعمال گذشتگان را كليد ترقى و تكميل آيندگان قرار مى دهند از آنها به درستى ذكرى نكرده اند و خبرى نياورده اند و چنين اتفاق افتاد كه كسى از صحابيه حديث نمود و آنچه گفت از تابعيه بود از آن روز مصمم شدم كه در حالات نساء مشهوره استقصاء كنم و به استمداد رجال اهل فن طرحى براى اين بنا ريزم از حسن اتفاق درين حال و خلال اين خيال كتاب مشاهيرالنساء از مؤلفات اديب اريب و بارع لبيب محمد ذهنى افندى دام افضاله به دست آمد تا ديدم گفتم... به حق سبقت ترجمه آن را اساس قرار داده معلومات خود را با بعضى تصرفات كه به نظر فاتر درست مى آمد بر آن افزودم و به نگارش احوال خيرات حسان ابتدا نمودم چه آنها را با من به وجهى قرابت است و هم دينى را با هم ديارى نيز به نحوى صحابت و اگر نامى از غيرمسلمات درين تأليف برده شود به تقريبى است و ذكرى كه موجب تحبيبى است .

عوامل تنش زاى بيرونى منجر به ظهور استرس در افراد مى شود. ميزان استرس در افراد با شرايط، سن و جنسيت متغير است تا جايى كه تمامى افرادى كه شرايط اقتصادى، اجتماعى و خانوادگى مشابهى داشته و عوامل تنش زاى يكسانى را متحمل مى شوند، لزوماً يكسان پاسخ نمى دهند. بسته به تجربيات گذشته فرد، آرامش درونى و نوع روش مقابله اى كه فرد برمى گزيند استرس مى تواند با درجه بندى متفاوت در افراد تظاهر پيدا كند. تظاهراتى كه به صورت اضطراب، بى قطعى و تشنج در محيط هاى كار، عدم تمركز و فراموشى، واكنش هاى روان تنى (نظير سردرد) قابل مشاهده است. استرس در دوران باردارى عوارض جبران ناپذيرى را برجا مى گذارد. در اين رابطه دكتر عزيزه ابراهيم پور روانپزشك و كارشناس اداره سلامت روان وزارت بهداشت شايع ترين و مهم ترين استرس هاى گزارش شده توسط زنان باردار را در موارد زير عنوان مى كند: - اضطراب و نگرانى در مورد سلامت جنين، مرگ يكى از نزديكان، مشاجره و مشكل ارتباطى با همسر و خانواده اش، كاهش ناگهانى و قابل ملاحظه در درآمد خانواده، مسائل و مشكلات مربوط به شغل همسر.
مطالعات و بررسى هاى متعدد روى زنان باردار از نژادهاى مختلف و در محيط هاى فرهنگى، اقتصادى و اجتماعى متفاوت نشان دهنده اين فرضيه است كه «سطح بالاى استرس هاى روانى - اجتماعى در طول دوران باردارى خطر زايمان زودرس و در نتيجه تولد نوزاد با وزن كمتر از ميزان طبيعى را افزايش مى دهد».
اين كارشناس اداره سلامت روان وزارت بهداشت در اين مورد مى گويد: «مطالعات نشان مى دهد ميزان خطر زايمان زودرس در مادران تحت استرس ۱‎/۵ تا ۲ برابر بوده است. از آنجايى كه وزن پايين نوزاد يك عامل خطر مهم در مرگ و مير و عوارض دوران نوزادى است و از طرفى مرگ و مير نوزادى شاخص مهم در ارزيابى وضعيت بهداشتى هر كشورى است، لذا تعيين عواملى كه مى تواند روى شاخص فوق تأثيرگذار باشد از اهميت خاصى در سيستم بهداشتى برخوردار است. در نهايت مى توان گفت زايمان زودرس علت اصلى ناتوانى و مرگ و مير در دوره نوزادى است».
در مطالعه اى كه روى ۲ هزار و ۸۲۸ مادر انجام گرفته معلوم شده احساس ناراحتى در مورد باردار شدن (ناشاد بودن از باردارى) و انكار حاملگى در طول باردارى توسط مادر (با جملاتى نظير: مطمئن نبودم كه باردارى را مى خواهم، نمى خواستم مردم بدانند كه من باردار هستم، نمى دانستم كه حامله شدم، نمى خواستم به باردار بودنم فكر كنم) روى وزن هنگام تولد نوزاد اثر منفى دارد. در واقع مادرانى كه نوزادان آنها وزن بسيار پايين داشتند (كمتر از ۱۵۰۰ گرم) بيشتر نارضايتى و ناراحتى از باردارى شان را داشته اند.
استرس و مكانيسم هاى هورمونى: حاملگى با تغييرات عمده اى در عملكرد غددى - عصبى همراه است. اين تغييرات شامل تغييراتى در سطح هورمون ها به ويژه هورمون هاى مرتبط با استرس (محور هيپوتالاموس - هيپوفيز - آدرنال) و تغيير در مكانيسم هاى كنترل ترشح هورمون است كه از جهت فراهم كردن محيط مناسب براى رشد و تكامل جنين اهميت حياتى دارد. دكتر ابراهيم پور در اين باره مى گويد: «در هفته ۹-۷ باردارى توسط رحم، جنين و جفت هورمون ها، نوروپپتيدها، سيتوكين ها و فاكتور رشد توليد و ترشح مى شود و از نظر عملكرد شبيه سيستم هيپوتالاموس - هيپوفيز - آدرنال است. در دوران باردارى سطح هورمون خاصى به نام هورمون CRH يا هورمون آزادكننده كورتيكوتروفين (Corticotrophin Releasing Hormone) كه بنيه آن جفت است در خون مادر بالا مى رود اما محور هيپوفيز - آدرنال را فعال نمى كند. CRH آزاد نقش اساسى در جريان تعادل از محيط پروژسترونى (محيط هورمونى غالب دوران باردارى) به محيط استروژنى (محيط هورمونى غالب حوالى زايمان) دارد. شواهد زيادى از نقش مركزى CRH جفتى در ايجاد و هماهنگى رويدادهاى هورمونى قبل از زايمان دارد.
از كارايى هاى مهم اين هورمون نقش آن در زايمان زودرس و تأخير رشد داخل رحمى جنين است. شواهد روزافزونى از مطالعات بالينى مطرح مى كنند زنانى كه زايمان زودرس دارند در آنها ميزان CRH به طور مشخص بيشتر از ساير زنانى است كه استرس نداشته و در همان سن باردارى به سر مى برند». بنابر اظهارات دكتر ابراهيم پور سطوح بالاى CRH معمولاً در چند هفته زايمان را تسريع مى كند و از آنجا كه CRH جفتى به استرس حساس است به نظر مى رسد واسطه اعمال اثرات استرس مادر بر زايمان زودرس و رشد جنين است.
وى در اين باره افزود: «استرس هاى روانى - اجتماعى باعث افزايش سطح هورمون هايى نظير كورتيزول و ACTH مى شود و آنها هم به نوبه خود ترشح CRH را باعث مى شوند. بنابراين بسته به ميزان تداوم استرس نتيجه افزايش توليد CRH و زايمان زودرس و يا تأخير رشد داخل رحمى جنين مى شود».
* * *
اگرچه استرس هاى روانى - اجتماعى از عوامل خطر زايمان زودرس است ولى تمامى مادرانى كه زايمان زودرس دارند وجود استرس در دوران باردارى را گزارش نمى كنند و اين موجب طرح موضوع «ميزان آسيب پذيرى افراد نسبت به استرس و عوامل مؤثر در اين آسيب پذيرى» مى شود.
دكتر ابراهيم پور در مورد عوامل مؤثر در آسيب پذيرى را به بخش هاى زير تقسيم مى كند:
نوع و چگونگى استرس: معمولاً استرس ها به دو گروه استرس هاى حاد (نظير از دست دادن همسر، تغيير شكل، تغيير محل زندگى، بلاياى طبيعى) و استرس هاى مزمن (مشكلات ارتباطى با همسر و خانواده، بيكارى همسر، شرايط نامناسب محيط زندگى از نظر رفاه، بهداشت و امنيت، كمبود مزمن منابع ضرورى براى زندگى) تقسيم مى شوند. علاوه بر اين نوع ديگرى از استرس ها كه در دوران باردارى اهميت دارد ترس ها و اضطراب هاى مرتبط با مادر شدن، تجربه زايمان، سلامت جنين و خود مادر است كه در كشورهاى توسعه نيافته و يا كمتر توسعه يافته زنان باردار به اثرات استرس هاى مزمن آسيب پذيرى بيشترى دارند.
زمانى كه زن باردار تحت استرس قرار مى گيرد (اوايل يا اواخر باردارى): ماه هاى اول باردارى (سه ماهه اول) آسيب پذيرى نسبت به استرس بيشتر است. زنان باردارى كه در اوايل باردارى زلزله را تجربه مى كنند نسبت به زنانى كه در ماه هاى آخر باردارى هستند و در شرايط يكسانى قرار دارند عوارض بيشترى را نشان مى دهند.
همزمانى استرس با ساير عوامل خطر: وجود همزمان ساير عوامل خطر نظير عفونت، كمبود ريزمغذى ها در مادر و... موجب تشديد اثرات منفى استرس روى مادر و جنين مى شود.
دريافت و احساس زن باردار از استرس تجربه شده: افراد تفاوت هاى بارزى از نظر چگونگى درك استرس و ارزيابى شدت آن دارند (براى استرس مشابه و در شرايط يكسان). بنابراين در ارزيابى اثرات استرس در دوران باردارى بررسى شدت استرس از نظر زن باردار اهميت دارد.
استرس و اثرات آن روى رشد و تكامل روانى - حركتى كودكان:
استرس هاى دوره باردارى علاوه بر ايجاد عوارض در دوران باردارى و زايمان روى فرآيند رشد و تكامل ذهنى - روانى اثر سوء دارد و موجب اختلالات رفتارى در دوران كودكى مى شود. در اين باره كارشناس اداره سلامت روان وزارت بهداشت براساس تحقيقات مختلف چنين اظهار داشت: «قرارگيرى در معرض استرس به ويژه در اوايل باردارى، بر رشد و تكامل مغز جنين اثر نامطلوبى گذاشته و موجب ضعف در توانايى هاى زبانى (كلامى) و هوش عمومى مى شود. بعضى از مطالعات اين اثرات را درازمدت و ماندگار توصيف كردند ولى بررسى هاى بيشترى براى اثبات اين موضوع لازم است. از طرف ديگر استرس در باردارى و مصرف سيگار هركدام به طور مستقل با ايجاد علائم اختلال «كم توجهى - بيش فعالى» به ويژه در پسران همراه است. همچنين سطح بالاى اضطراب مادر در باردارى خطر بيمارى «سرشت دشوار» را در شيرخوار افزايش مى دهد. در واقع كودكانى كه سرشت دشوار دارند معمولاً الگوى خواب و تغذيه آشفته اى دارند و نيازمند توجه و مراقبت بيشتر هستند».
استرس كار و تأثير آن بر باردارى:
تاكنون مطالعاتى كه اثرات كار روى سرانجام باردارى را بررسى كرده اند نتايج متناقضى را نشان داده است. براساس اظهارات دكتر ابراهيم پور على رغم نتايج متفاوت و بعضاً متناقض بخش ثابت تمام مطالعات اين است كه «فعاليت فيزيكى سنگين، ايستادن و راه رفتن براى بيش از ۵ ساعت» احتمال زايمان زودرس را افزايش مى دهد. ايستادن و قدم زدن در زمان هاى طولانى موجب تحت فشار قرار گرفتن عروق لگنى مى شود و به نوبه خود باعث كاهش خونرسانى به قلب، كاهش برون ده قلب و سرانجام كاهش خونرسانى به رحم و جنين (تأخير رشد جنين در رحم) مى شود. به علاوه راه رفتن زياد بعد از هفته سى (ماه هفتم باردارى) موجب انقباض هاى رحمى و زايمان زودرس مى شود.
استرس و ساير عوارض باردارى و زايمان:
از ديگر عوارض سطح بالاى اضطراب مادر و وقوع رويدادهاى استرس زا با شدت متوسط تا شديد در باردارى بنابر اظهارات دكتر ابراهيم پور موارد زير قابل ذكر هستند: افزايش فشار خون حاملگى، زجر جنينى، مشكلات سلامتى در سال اول زندگى شيرخوار و مشكلات و اختلال هاى رفتارى و هيجانى در چهار سالگى.
* * *
و اما در پاسخ به اين سؤال كه چه نوع استرسى بيشترين تأثير را در فرايند باردارى و بعد آن خواهد داشت دكتر باقر غبارى بناب روانشناس، عضو هيأت علمى دانشكده روانشناسى دانشگاه تهران معتقد است عوامل استرس زاى بيرونى از اهميت چندانى برخوردار نيستند بلكه نوع تعبير و تفسير مادر از اين وقايع مهم است، به نحوى كه در شرايط يكسان استرس، مادرى مى تواند از مقابله هاى قوى و مادر ديگرى از مقابله هاى ضعيف استفاده كند. بنابر اظهارات دكتر غبارى نوع مقابله اى كه مادر در رابطه با استرس برمى گزيند با زمان وقوع استرس در تعامل است چرا كه وقوع استرس در ماه ها و هفته هاى اول باردارى عوارض بيشترى را در جنين به دنبال دارد.
استرس و بيمارى هاى مادرى و جنينى:
براساس نظرات دكتر غبارى استرس مى تواند تمامى سيستم هاى بدن مادر مانند سيستم ايمنى، گوارش، قلب، كليه و حتى خواب و استراحت را تحت تأثير قرار دهد. استرس مى تواند با تأثير روى آنزيم ها و توليد مواد سمى و عبور آنها از جفت منجر به مشكلات عديده اى نيز در جنين شود.
مشكلاتى چون: مغزى، قلبى، كليوى و... و حتى گاهى واقع شدن در استرس هاى شديد كه منجر به بدبينى در مادر مى شوند افسردگى و بى حوصلگى و حتى نگرش منفى نسبت به جنين در مادر را متظاهر مى كند و آسيب هاى وارده به جنين جدى تر خواهد بود.
در همين راستا روانشناس به استرس هاى شديدى اشاره كرد كه عوارض آنها در بزرگسالى مشاهده مى شود. به طورى كه اين جنين ها در بزرگسالى، افرادى نابهنجار و عصبى خواهند شد. و اگر در بزرگسالى مشكلات هوشى و ذهنى نداشته باشد مسائل عاطفى و هيجانى (افسردگى، اضطراب، پرخاشگرى و...) را از خود بروز خواهند داد.
از ديگر مسائل مهم در رابطه با استرس تأثيرات آن روى جهش هاى كروموزومى است. عضو هيأت علمى دانشكده روانشناسى دانشگاه تهران در اين باره مى گويد: «تحقيقات مشخص كرده اند استرس ها مى توانند باعث انتقال ژن هاى معيوب يا سالم شوند اما در بيشتر موارد با جهش ژن هاى معيوب روبرو هستيم كه جا دارد در اين زمينه در كشور خود ما تحقيقات بيشترى انجام شود».
درمان:
جهت درمان استرس درمان هاى شناختى، رفتارى و معنوى پيشنهاد مى شود. در واقع شناخت، تعبير و تفسير فرد نسبت به وقايع تغيير داده شود و در خانواده هاى مذهبى مسائل معنوى به عنوان يك درمان در اختيار آنها گذاشته شود.
همچنين در عين حال حمايت هاى اجتماعى توصيه شود به نحوى كه فرد در شرايط استرس زا خود را از بافت جامعه و ديگران جدا نكند.
نقش شوهر:
از آنجا كه شوهر ركن اصلى در خانواده است بنابر اظهارات دكتر غبارى روانشناسى زن مشخص كرده است بسيارى از زنان اگر بتوانند به شوهر خود اعتماد كرده و به وى تكيه كنند تقريباً ۷۰ تا ۸۰ درصد استرس هاى آنها كاهش پيدا مى كند.
افسانه بهرامى