حسن احمدى گيوى
- متولد اول بهمن۱۳۰۶ در گيوى خلخال
- تحصيل در مدرسه ناصرى خلخال
- فوق ليسانس فلسفه و علوم تربيتى
- دكتراى ادبيات فارسى از دانشگاه تهران
- مؤلف بيش از پنجاه جلد كتاب در زمينه ادبيات فارسى
- آغاز به كار تأليف كتاب «دستور تاريخى فعل» در سال۱۳۴۲ به پيشنهاد «دكتر محمدمعين»
- نگارش «دستور زبان تركى»
- انتخاب به عنوان نويسنده كتاب برتر سال ازسوى وزارت فرهنگ و ارشاد براى «دستور تاريخى فعل»
- بيش از چهاردهه فعاليت پژوهشى درمؤسسه لغت نامه دهخدا
- تدريس در دانشگاه هاى متعدد زبان و ادبيات فارسى
- نگارش ۲۴ جلد از ۲۲۲ جلد مجموعه لغت نامه دهخدا
برخى از آثار او عبارتند از: «آيين پژوهش و مرجع شناسى»،«از فن نگارش تا هنر نويسندگى»،«دستور تطبيقى زبان تركى به فارسى» ،«دستور تاريخى فعل» ، «شوريده و بى قرار»، « ادب و نگارش»، «گزيده اشعار و مقالات دهخدا» و ...
جعفر مجرد قمى: مرحوم ناصر دفتر روائى به راستى كه حقى به گردن بخشى از فرهنگ آذربايجان دارد.اما شايد او نيز چندان آگاهى از آينده بذرى كه كاشته بود،نداشت.با اين حال صد سال پيش وقتى مدرسه ناصرى خلخال را به عنوان نخستين مركز دانش و آموزش منطقه بنا نهاد،دور از انتظار نبود كه جوانه هاى پربار و بسياراز استعدادهاى پنهان آن ديار برويد.حسن احمدى گيوى دانش آموخته مدرسه ناصرى خلخال در هفتاد سال پيش،اكنون استاد بلند مرتبه ادبيات و چهره شناخته شده نزد اديبان و مؤلفان و محققان زبان فارسى امروز است.
گرچه مدارج دانشگاهى اش را تا اخذ مدرك فوق ليسانس فلسفه و علوم تربيتى پى مى گيرد،اما قريحه ادبى و ذوق شعر و شاعرى كه از عنفوان جوانى در او متبلور بوده است،حسن احمدى گيوى را ترغيب به تحصيل در زبان و ادب فارسى مى كند،آنچنان كه دكتراى خويش را با موضوع «دستور تاريخى فعل» و با راهنمايى دكتر محمد معين و بعد دكتر محمد مقدم به نگارش در مى آورد و در سال ۱۳۴۴ از رساله دكتراى خود دفاع مى كند.اما موضوع «فعل» بعد از آن احمدى گيوى را رها نكرد و به مهمترين دغدغه پژوهشى او بدل شد: «تمام مباحث فعل را از دوران رودكى و بلعمى و بيهقى مرور كردم و تا آثار جلال آل احمد و اسلامى ندوشن و دكتر ناتل خانلرى و آثار ديگر نويسندگان معاصر را فيش كردم. حدود ۷۵۰۰۰ فيش تهيه كردم. منابع تحقيق من متون نثر بودند، از متون نظم فقط سه كتاب موردنظر من قرار گرفت كه فردوسى و سعدى و ملك الشعراى بهار بودند. حداقل چند نكته جديد كه درهيچ يك از كتاب هاى دستور زبان مطرح نشده بود ، دراين تحقيق چهل ساله كشف و ضبط كردم. بنده در تبريز شاگرد دكتر خيام پور بودم و از آنجا كه سخت شيفته دستور نويسى ايشان بودم، علاقه اى خاص به دستور زبان پيدا كردم. وقتى به تهران آمدم و در دوره دكترى قبول شدم، آقاى دكتر معين، من و آقاى دكتر محمد استعلامى ودكتر نجفى اسداللهى را به لغت نامه دعوت كرد و از من پرسيد كه براى رساله دكترى فكرى كرده اى؟ گفتم مى خواهم با شما مشورت كنم. گفت روى فعل كار نشده، شما درباره فعل رساله بگيريد. اقسام فعل به اعتبار زمان. خودايشان ۵ جلد كتاب درباره اسم نوشته بودند. بعد از دوسه سال كه با ايشان كار كردم دكتر معين سكته كردند و من با آقاى مقدم ۴ سال ديگر كار كردم تا اين كتاب تمام شد. اين اثر به دلايلى چاپ نشد و من تصميم گرفتم در همه مسائل فعل تحقيق كنم. اينگونه بود كه در مجموع ۴۰ سال طول كشيد و اين كتاب دوجلدى حاصل تلاش ۴ دهه من است. چهل سال تلاش و هفتاد و پنج هزار فيش.»
در خلال اين سالها احمدى گيوى در مؤسسه دهخدا زير نظر استاد محمد معين مشغول به كار بود و تحقيق و تفحص در زبان و ادب فارسى را به جد دنبال مى كرد: «از سال چهل تا امروز يعنى حدود ۴۵ سال است كه من در مؤسسه لغت نامه دهخدا كارمى كنم و ۲۴ جلد از ۲۲۲ جلد مجموعه لغت نامه دهخدا را من نوشتم. يعنى بيش از ديگر همكاران اين مؤسسه، مجلدات لغت نامه را تأليف كرده ام.» با اين حال احمدى گيوى مهمترين اثر خويش را همان دستور تاريخى فعل مى داند.اين كتاب مشتمل بر ۱۹۶۴ صفحه است و برخى از فصول مهم آن به اين شرح است: «تعريف فعل و كليات»، «اقسام فعل به اعتبار زمان» (كه يكى از فصول اصلى كتاب است)، «اقسام فعل به اعتبار مفعول»، «اقسام فعل به اعتبار فاعل»، «اقسام فعل به اعتبار ساختار»، «اقسام فعل به اعتبار نقش»، «اقسام فعل به اعتبار صرف»، «اقسام فعل به اعتبار وجه»، «اقسام فعل از جهات گوناگون» «مفردات فعل »، «فعل و گفتنى هاى ناگفته». احمدى گيوى در پيشگفتار كتاب نوشته است: «...فعل، كار دستور نويسى و استخراج قواعد زبان را با دشواريهايى همراه مى كند.و علت عمده آن اين است كه مرز دقيقى ميان زبان نوشتارى روز با زبان كهن، با همه وجوه افتراق آنها ديده نمى شود و كاربردهاى نحوى و صرفى ديرين، چه در نثر و چه در شعر امروز فراوان به چشم مى خورد...لازمه پژوهش جامع در دستور زبان فارسى اين است كه براى هر واحد جغرافيايى ـ تاريخى دستور زبانى جداگانه نوشته شود و علاوه بر اين، هر يك از مقولات دستورى از آغاز تا امروز جداگانه بررسى شود.» و به راستى كه حسن احمدى گيوى در نگارش اين اثر ماندگار،چنين كرده است.از ديگر آثار مهم احمدى گيوى كتاب «آيين پژوهش و مرجع شناسى» است: «آيين پژوهش و مرجع شناسى را به عنوان يك كتاب درسى و دانشگاهى تأليف كرده ام. زمانى كه من در دانشگاه رشته ادبيات فارسى تدريس مى كردم. شيوه تحقيق و مرجع شناسى را درچندين فصل براى دانشجويان تشريح كرده ام. شيوه مراجعه به منابع و مآخذ چيست؟ پيداكردن كتاب ها، آيين كتابدارى، آيين نقطه گذارى، آيين تلخيص، يادداشت بردارى ضمن مطالعه جزو مباحثى بودند كه دراين كتاب توضيح داده شده است.» حسن احمدى گيوى اثرى با عنوان زبان و نگارش فارسى نيز نگاشته و هدف از تدوين اين كتاب را فراهم آوردن امكانى براى علاقه مندان به زبان فارسى مى داند كه با قواعد نگارش و خط فارسى و انواع نوشته ها از قبيل مقاله، داستان، رمان، گزارش، ترجمه و ...بيشتر آشنا شوند.احمدى گيوى در اين كتاب از طرح بحث هاى طولانى و مطالب كاملاً تخصصى خوددارى كرده و نمونه هايى از نوشته هاى ادبى، اجتماعى، اخلاقى و حكايات و داستان ها را نقل كرده است، به گونه اى كه مخاطبان كتاب، طيف گسترده اى از علاقه مندان غير حرفه اى باشند.او درباره زبان فارسى ديدگاه هاى نو و تازه اى دارد.او معتقد است: «زبان فارسى يكى از زبان هاى مهم خانواده زبان هاى هند و اروپايى است، با وجود پژوهش هاى دامنه دارى كه در زمينه تاريخ زبان فارسى و زبان هاى ايرانى ميانه و باستان انجام گرفته است، هنوز به درستى نمى دانيم زبان فارسى دنباله مستقيم كدام يك از زبان هاى ايرانى ميانه است.
از اين زبان كه از نيمه سده سوم ،آثارى از آن در دست است و از آن تاريخ به بعد روز به روز گسترش يافته و آثار بى شمارى در آن آفريده شده، در حيطه فرهنگ آسيايى و بلكه جهانى تبديل به زبانى شده است كه شاهكارهاى جهانى آفريده است، چنان كه كمتر زبانى از زبان هاى زنده موجود مى توان سراغ داشت كه در اين پهنه با زبان فارسى برابرى كند.» احمدى گيوى درباره قواعد دستور زبان فارسى و تاريخ تدوين آن مى گويد: «كهن ترين قواعد دستور زبان از شبه قاره هند است كه ۵۰۰ سال پيش از ميلاد مسيح براى زبان سانسكريت تدوين شده و پژوهش هايى ارزشمند از صرف و نحو به ويژه «پانينى» كه در قرن ۴ قبل از ميلاد مى زيسته، سخت مشهود است.اما دانشمندان و پژوهشگران ايرانى ، در زمينه زبان خود كوشش و انديشه كمترى به كار بسته اند، به طورى كه بحث جنبى درباره مطالب دستورى زبان فارسى از سده هفتم بيشتر نيست و كهن ترين مأخذى كه در آن به برخى از صرف و اشتقاق فارسى اشارت رفته است، كتاب «المعجم فى معايبر اشعار العجم» شمس قيس رازى است كه حدود سال ۶۳۰ ه.ق تأليف شده است و نگارش كتاب مستقل دستورى براى زبان فارسى از سده ۱۳ به فراتر نمى رود.»
حسن احمدى گيوى به زبان و فرهنگ آذرى نيز توجه ويژه دارد و در اين زمينه نيز پژوهش هاى مهمى را به ثمر رسانده است.كتاب دستور تطبيقى زبان تركى و فارسى از آن جمله است.زبان تركى آذربايجانى، زبان بخش بزرگى از شمال غرب ايران، شامل استان هاى آذربايجان شرقى، آذربايجان غربى، اردبيل، زنجان، و نيز بخشى از مناطق مركزى ايران از جمله قزوين، ساوه، همدان و شهرهاى استان مركزى است.كتاب احمدى گيوى، يك دوره كامل دستور زبان تركى است كه جزء به جزء با دستور زبان فارسى سنجيده شده و در آخر نيز فصلى با عنوان «رهنمود آموزش زبان تركى به فارسى زبانان» به آن افزوده شده است. دستور زبان فارسى نيز عنوان اثر ديگرى از حسن احمدى گيوى است كه به همراه دكترحسن انورى، در خرداد ۱۳۶۴ در دو جلد انتشار يافت و به سرعت به يكى از منابع مهم درسى و پژوهشى بدل گشت.
اين كتاب، مجموعه اى جامع و مفيد از اصول و قواعد دستور زبان نوشتارى امروز است كه شاهدها و مثال هاى بسيار از اين زبان را دربر دارد.در آخر هر بخش، تمرين ها و پرسش هاى مناسبى آورده شده و در آخر كتاب نيز جمله ها و عبارت هاى گوناگونى تجزيه و تركيب شده است.احمدى گيوى درباره نگارش دستور زبان هاى فارسى در صد سال گذشته اطلاعات جالبى را بازگو مى كند.او مى گويد: «دستور زبان فارسى براى نخستين بار يكصد و بيست سال پيش توسط حاج ميرزا حبيب اصفهانى به نگارش در آمد. قبل از اين تاريخ ما دستور تدوين شده اى نداشتيم. البته آنچه عالم بزرگوار حبيب اصفهانى نوشته بود، چندان كامل نبود و بعد بزرگانى با دانش و بينش خيره كننده اى در يك كارگروهى پنج استاد را نوشتند. البته نبايد از حق گذشت كه استاد ارجمند دكتر پرويز ناتل خانلرى كه خدايش رحمت كند در اين وادى رنج بسيارى برد و گنج شايسته اى نيز برجا نهاد. اما كار ارزشمندى كه در اين باب صورت گرفته اثر فناناپذير دكتر خيام پور تبريزى است. ايشان دستور را به نحو حيرت آورى كامل كرد و به آنچه كه ديگران به آن بى توجه بودند، به درستى پرداخت. به عقيده من صحيح ترين، سازنده ترين و كارساز ترين قدمى كه در دستور زبان فارسى به صورت علمى و تحقيقى نوشته شده، اثر دكتر خيام پور است كه دستور زبان فارسى من و دكترحسن انورى هم ملهم از همين اثر است. با اين تفاوت كه ما از كمك زبان شناسان استفاده كرديم. چون دستور بدون زبان شناسى امروز مى لنگد. به همين دليل دستور زبان فارسى كه ما نوشتيم، بين زبان شناسى و دستور سنتى است. به همين دليل كتاب هاى ما در تيراژهاى وسيع منتشر مى شود. گذشته از دستور زبان فارسى كه براى آموزش و پرورش در تيراژ ميليونى چاپ مى شود كتاب دستور زبانى به چاپ رسانده ايم كه در عرض ۱۰ سال ۲۳ بار تجديد چاپ شد. آن هم در تيراژ بالا. اين به خاطر اعتدال ماست. هم به ساخت گرايى توجه داشتيم و هم به معنا وفادار مانديم. همين است كه سخت مورد استقبال ادب دوستان قرار گرفته ايم.»
احمدى گيوى درباره نحوه تلقى و نگاه در نگارش اين مجموعه مى گويد: «دستور مجموعه قواعدى است كه از زبان استخراج مى شود. ما حتى در مثالهايى كه آورديم از زبان روز استفاده كرديم. از بزرگانى همچون صادق هدايت، جمال زاده، دكتر اسلامى ندوشن، استاد مطهرى و نويسندگان برتر ايران نمونه آورديم. اساتيد بزرگوارى كه پيش از ما به نگارش دستور زبان فارسى اهتمام ورزيده اند، تنها به شعر و نثر قدما مى پرداختند. حال آنكه بايد توجه داشت كه قواعد دستورى در شعر بسيار متفاوت است. ما به زبان ساده حرفمان را زديم. هم شاگرد مدرسه راهنمايى آن را مى فهمد و هم دانشجوى دوره كارشناسى ادبيات. ما نه تنها براى فروش همين كتابهاى دستور وسيله تبليغ نداشتيم، بلكه مدام از طرف منتقدان كوبيده مى شديم. عليه ما مقاله مى نوشتند. ما را هو مى كردند و ...اما ما خم به ابرو نياورديم. سرمان را انداختيم پايين و نوشتيم.» حسن احمدى گيوى شاعر نيز هست: «شعرهاى من بيشتردر قالب كلاسيك سروده شده، البته شعر آزاد هم دارم اما شعر سپيد اصلاً نگفتم و نمى توانم بگويم. اشعار من عموماً در قالب غزل نيست. درمجموعه دو - سه غزل دارم كه اين غزل ها هم به ياد عزيزانم سروده شده است. شعرهاى من بيشتر يا قطعه هستند و يا قصيده. عموماً شعرهايم ملى و ميهنى، سياسى و اجتماعى و انتقادى و مبارزاتى و انقلابى اند. چه قبل ازانقلاب و چه در جريان انقلاب و چه بعد ازانقلاب اشعارى كه سروده ام، همه را در يك جلد گردآورى كرده ام.» با اين حال او به همه قالب ها ى شعرى معتقد است و بر خلاف بسيارى از همنسلانش كه در عرصه پژوهش ادب فارسى، سخن از شعر نو گفتن را بر نمى تابند، او به محتواى سخن ايمان دارد تا قالبى كه با آن شعرى سروده شده باشد. «از حضرت محمد(ص) پرسيدند عقيده شما درباره شعر چيست. ايشان فرمودند: «شعر سخن است و سخن، خوب و بد دارد». اگر در شعر سعدى يك سخن سست ديديد، نمى توانيد بگوييد چون اين سخن را سعدى گفته پس خوب است. حتى گمنام ترين شاعر هم مى تواند سخن تازه و دلنشينى را بگويد. من از معدود معلمان ايران هستم كه شعرهاى سپيد بسيارى را در حافظه ام دارم . من همانطور كه به فردوسى و مولانا و حافظ عشق مى ورزم به نيما، شاملو، فروغ، سهراب، دكتر شفيعى كدكنى و... هم احترام مى گذارم. براى من قالب ها و الفاظ به منزله لباس است. اينها شخصيت مستقلى ندارند.»
كتاب «از فن نگارش تا هنر نويسندگى» نيز يكى ديگر از تأليفات احمدى گيوى است.اين كتاب بيشتر اثرى درسى و دانشگاهى است و براى دانشجويانى كه در رشته هاى غيراز ادبيات تحصيل مى كنند، نوشتن و شيوه نگارش را توضيح مى دهد. احمدى گيوى به زبان فارسى امروز و خطر تحريف آن نگاه قابل توجهى دارد: «من خطرى كه براى زبان فارسى احساس مى كنم، خيلى مربوط به صدا و سيما و نهادهاى مشابه نيست. اصل خطر به دليل زبان هاى علمى دنيا است كه با اختراعات فراوانى كه صورت مى گيرد و وارد مملكت مى شود، اين زبان علمى به سرعت با فارسى در آميخته مى شود. متأسفانه ما به دليل كمبود بودجه تحقيقاتى براى اهل فرهنگ و تحقيق تاب مقاومت در برابر اين هجوم گسترده نداريم. در نتيجه ما اينطور بى رحمانه تهديد مى شويم. احمدى گيوى معتقد است كه ادبيات معاصر ما نيز نخبگان بسيارى پرورانده، اما در كوران آثار بى محتوا گم شده است. «مردم آنقدر كتاب بد خوانده اند كه طعم كتاب خوب را حس نمى كنند. در گذشته پديد آورندگان آثار جدى قوى تر بودند و با نويسندگان عامه پسند مبارزه مى كردند. اما حالا كفه ترازو به نفع بارى به هر جهت نويس ها سنگين شده است...
***
سه شنبه اول بهمن ماه دو سه سال پيش بود، مراسم بزرگداشتى به مناسبت هفتاد و پنجمين سالگرد تولد «دكتر حسن احمدى گيوى » استاد برجسته ادبيات فارسى در تالار بعثت باشگاه دانشگاه تهران برگزار شد. دوتن از برجسته ترين اديبان ايرانى «دكتر محمدرضا شفيعى كدكنى» و «دكتر حسن انورى» بانى اين بزرگداشت در روز تولد دوست و همكار خود بودند، حركتى زيبا و بديع كه نشان از صافى و صفاى باطن آن دو استاد و ارزش و اعتبار « حسن احمدى گيوى » داشت.
پى نوشت:
در نگارش اين مطلب از گفت و گوى روزنامه ايران با استاد در تاريخ ‎/۳‎/۲۷ ۸۱ و ۱۶ ‎/۴‎/ ۸۴ نيز استفاده شده است.