در آوردگاه دفاع مقدس، گستره زمانى و مكانى با حد و مرزهاى معمولى و مقياس هاى رياضى همراه نيست. زندگى و دغدغه هاى انسان متعهد و موحد بر اصول و معيارهايى مبتنى است كه ناگزير براى حفظ و جارى شدن آن در چشمه سار حيات، تلاش و جهادى عظيم و پايدار را طلب مى كند. شيطان و عوامل پيدا و پنهان او هزاران رنگ و جلوه را هر روزه آزمايش مى كنند. ترفندهاى متنوع و شايد در اغلب موارد پرجاذبه، انسان و اميال او را به خود معطوف مى دارد. حس نزديكى و رسيدن به آمال ها و آرزوها در ذات بشر راه را براى ورود به اين عرصه مهيا كرده است. انگاره ها و باورها در روزمره ما نيز انگيزه بخش وصال اين تجلى هاى پررنگ و راز است و در مرور اين قطعه هاى كوچك، مثال هاى فراوانى گوياى آن مى باشد. قرار نيست كه حكمى در اين مقال صادر شود يا بر ويرانه هاى كاخ هاى سنگى، عمارتى از بتون يا آهن بنا شود. همه اين كاخ ها و كوخ ها جز محملى براى آرزوها نيستند و آبادانى يا ويرانى آن، اصالتى را بر خود هموار نكرده اند. انسان، آبادگر يا ويرانگر است، خواه در دست شيطان اسير باشد يا بنده اى باشد الهى. شيطان اسطوره اى نابخرد از انديشه هاى بشرى است و چنان كه مى فرمايد:مجرم كردن شيطان در جايى كه عظمت خالق يكتا، بى همتاست، امرى است حواله دهنده يا تبرئه كننده. ما امروز انديشيده ايم كه راه عزت و سلامتى روح و فكر، پرهيز از هواهاى بى پشتوانه و وسوسه كننده است. امروز اشاعه دهندگان فرهنگ غرب بر بام رسانه ها و آنتن هاى جورواجور سيطره يافته و ما با بضاعت بى حد و حساب خود كه منتهى به درياى بيكران الهى است دست روى دست گذاشته ايم و بر شيطان خرده مى گيريم. قرار نيست شيطان كه قسم ياد كرده است تا اين خليفه الهى را بفريبد به حال و روز ما ترحم كند و ملغمه جوشان خود را از آب و تاب بيندازد. موحدان راستين در اطراف ما كم نيستند. مبشران آگاه و منذران دلسوز راه را بر ما روشن مى كنند. گوش فرا دهيم و
عمق جان را به آنان هديه كنيم. امروز حماسه آفرينى، ابعاد گسترده تر و متنوع ترى از ديروز دارد و فردا حد و مرزى بر اين مقوله متصور نيست. حساب امروز را از ديروز جدا نكنيم و پيوند دو ميدان مبارزه را با هم توأم كنيم. جبهه رزم در هشت سال دفاع مقدس و جبهه سازندگى و حفظ روحيه آمادگى و جهاد همراه با نشر ارزش هاى آن دوران، براى هميشه؛ مگر نه اين كه يك عاشورا، تاريخ را سرشار از هويت و جاودانگى خود كرده است، پس نيازى به كنكاش و استدلال در اين مقال نيست و لزوم حفظ آن هويت و اصرار و ابرام بر جنبه هاى متنوع و بروز آن كاملاً بديهى، آشكار و انكار نكردنى خواهد بود.

محمد قاسم فروغى جهرمى
انتخاب بهترين كتاب دفاع مقدس هر ساله توسط بنياد حفظ آثار و ارزش هاى دفاع مقدس انجام مى شود. دهمين دوره آن در سال جارى خواهد بود، اين در حالى است كه ماحصل ۹ دوره قبل هنوز به صورت تجربيات و دستاوردها ، پيشنهادها و راه حل ها تدوين و منتشر نشده است. اصولاً كارهايى كه از توالى موضوعى و زمانى برخوردار مى شوند چنانچه هدفمند و با برنامه ريزى انجام نشوند در ادامه و درازمدت نيز نمى تواند داراى كارايى و تأثير لازم باشد. هر فعاليت هدفمند داراى ويژگى هايى است كه بايد با رعايت آن، اقدامات مقطعى و برنامه هاى منظم را اجرا كرد. اگر در هدف گذارى اين برنامه، شناسايى، جذب، تشويق، ارتقا، كسب اطلاعات و آمار، حمايت و... در نظر گرفته شده است ناگزير آمارهاى كمى و گزارش هاى تشريحى آن بايد بيانگر رسيدن به درجاتى از اين اصول باشد. اما به نظر مى رسد تأمل در موارد زير مى تواند ما را به ارزيابى بهتر از اين موضوع هدايت كند.
۱.با توجه به اين كه اغلب آثار در حوزه دفاع مقدس توسط ناشران دولتى و نهادهاى موجود كشور كه يا وظيفه اصلى دفاع مقدس را عهده دار بوده اند يا به ضرورت تبعات آن تشكيل شده اند منتشر مى شود اصولاً در تعامل اين مراكز با بنياد يا دبيرخانه انتخاب كتاب بايد داراى سابقه و مكاتبات ضرورى و مورد نياز باشد. به هر حال اين مراكز پس از چند دوره از برگزارى انتخاب كتاب دفاع مقدس براى ارزيابى صحيح و مؤثر از داشته هاى خود نيازمند اين تعامل در جهت ارتقا و توسعه كار هستند. آيا در شرايط كنونى چنانچه در مرحله اولى به سپاه، ارتش، بنياد شهيد و امور ايثارگران (بنياد شهيد)، ستاد آزادگان، بنياد جانبازان مراجعه كنيم مى توانيم تأثير اين تعامل را دريابيم. در مرحله بعد از آن نيز، مراكز نشر و سازمان هاى فعال آيا نقش اين تعامل را مى توانند برشمارند تا رهاورد عملى و مؤثر از اين اقدام حاصل شود؟ در اين مقال تلاش براى قضاوت در اين مقوله نيست و صرفاً توجه به نيازها و ضرورت ها در يك برنامه منسجم، هدفمند و رو به آينده است.
مسلماً اوضاع كنونى و بهره مندى از برنامه ها و اعتبارات و يا به عبارتى بهينه سازى فعاليت ها ما را مجبور مى كند كه در اين زمينه اقدامات اساسى و زيربنايى را دنبال كنيم. حال سؤال اين است چنانچه تلاش براى اين تعامل انجام گرديده آيا به اشتراكات و برداشت هاى مشترك از موضوع و مفاهيم دست يافته ايم؟ آيا برنامه هاى توليدى و سياستگذارى را منطبق با اهداف اين برنامه قرار داده ايم؟ پس از آن اين ضرورت طرح مى شود كه آيا هدفمندى و اجراى اين فعاليت مورد قبول توليدكنندگان اعم از نويسندگان، مراكز نشر و... بوده است يا اين كه اين فعاليت به عنوان يك برنامه ساليانه براى طرح موضوع و ايجاد انگيزه صرفاً برگزار مى شود؟ موارد مذكور به عنوان انكار اهداف در نظر گرفته شده نيست و اهتمام بر آن است كه آينده را از برنامه ريزى و وسعت بخش ملى سرشار سازيم. تعامل امرى است ناگزير در حوزه فرهنگ، ادبيات و هنر، چنانچه مورد تسامح و تساهل قرار گيرد مسلماً جبران آن ممكن نباشد.
۲. تبيين روند توليد موضوعى در حوزه فرهنگ مكتوب دفاع مقدس يكى از شاخصه هاى ديگرى است كه مى تواند ضرورت ها، فراز و فرودها، انگيزه و نيازها را روشن سازد. مقوله هاى متفاوت از موضوعات نشر كتاب دفاع مقدس ما را بر آن مى دارد كه پس از تهيه آمار و اطلاعات لازم، به تجليل كمى و كيفى آن پرداخته و سپس با تحليل محتواى متون و سير آن به جمع بندى صحيح، منطقى و علمى دست يابيم. اين دستاورد ما را براى تشخيص راه آينده، ضرورت ها و نيازها آماده و مهيا مى سازد و چنانچه اندوخته ها و داشته ها نتواند راهنماى ما در مسير آينده باشد قطع گذشته از آينده را در پى داشته و در واقع حاصل آن بريده شدن نوار سلسله توليدات خواهد بود. نويسندگان بايد به نيازها و ضرورت ها دست يابند تا از پراكنده كارى و تكرار يك كار به هر علت پرهيز كنند و با توجه به هدفمندى و برنامه هاى ضرورى از توسعه، نشر و انتقال مفاهيم، ارزش ها، وقايع و... به تلاش بپردازند و از سليقه ها و انتخاب شخصى دور شده و به برنامه ها و نيازها نزديك تر شوند.
۳. اصولاً فعاليت هاى پس از انتشار كتاب از قبيل عرضه و نقد آثار يكى از راه هاى پيشبرد اهداف و انطباق با ضرورت ها و نيازهاى علمى و تخصصى در هر حوزه قلمداد مى شود. آثار مكتوب دفاع مقدس هنوز به صورت منظم و دسته بندى شده در بوته نقد قرار داده نشده است. تنها چند اثر در مجموعه هايى نقد و ارزيابى گرديده كه آن هم به علت محدوديت موضوع و جغرافى كار، جايگاه و شأن لازم را به دست نياورده است. برنامه ريزى براى نقد مطلوب آثار به صورت موضوعى و با سياست مشخص تاكنون مشهود نبوده است. جلسات نقد براى كتابهايى برقرار شده و با مخاطب اندك و اطلاع رسانى بسيار نارسا دنبال گرديده و سرانجام محصولى هم به جامعه و مخاطب عام در سطح كشور يا حتى استان عرضه نگرديده است. محدوديتها هرچه باشد بايد به رفع آن بپردازيم. فضاى پژوهش و نقد را توسعه دهيم تا از رهاورد اين فعاليت علمى بتوانيم به توليد آثار ارزشمند فراگير ملى و فراملى كمك كنيم.
۴. توجه به حوزه مخاطب و عرضه كتاب در سطح كشور يكى از مهمترين فعاليتهاى نشر كتاب است. انتخاب كتاب دفاع مقدس بايد بتواند در روند فعاليت مستمر و ساليانه مواد آثار خوب را به عرضه مناسب آن برساند. صرفاً دادن جايزه به چندكتاب و معطل ماندن كار تا سال بعد گره اى از دردهاى فرهنگى و انتشاراتى باز نكرده مخاطب را آشنا و مشتاق نخواهدكرد. توزيع مناسب تنها با ابزارها و تمهيدات متفاوت و متنوع و بهره گيرى از ظرفيتهاى سازمانها، مراكز نشر، نهادها و... ميسر خواهدشد. سازمان و تشكيلاتى مناسب بايد براى اين تلاش مؤثر به وجود آيد و افراد باتجربه و داراى تبحر و تخصص كافى در اين زمينه به برنامه ريزى بپردازند.
شايد وزارتخانه هاى فرهنگ و ارشاد اسلامى، آموزش و پرورش، علوم وفناورى، حوزه هنرى، فرهنگسراها و... در يك تعامل سازنده و پيگير بتوانند اين تلاش را سامان دهند و هريك مأموريتى درخور را عهده دار شوند.
۵. حمايت از نويسندگان مهمترين عامل توليد اثر خوب و شايسته است. هنوز مفهوم و جوانب اين حمايت روشن و اجرايى نشده است.
برخى حمايت را فقط عقد قرارداد و دادن حق الزحمه مى دانند، برخى تشويق و ترغيب را نشانه مى روند، برخى ديگر توزيع كار را هدف مى گيرند و برخى نيز به سليقه و خواست خود كارهايى را انجام مى دهند. واقعيت آن است كه نويسنده فعال و كيفى دفاع مقدس امروزه جايگاه و منزلت لازم را ندارد. شايد برخى از اين عزيزان چند كار را با هم انجام مى دهند يا كارهاى اجرايى را برنوشتن مقدم مى دارند يا اين كه نوشتن در اين موضوع را رها كرده و به موضوعات ديگر پرداخته اند. علت هرچه باشد ما را برآن مى دارد كه بارديگر در يك هم انديشى تخصصى با نويسندگان، نيازها و درددلهاى آنان را بشنويم و آنچه مصلحت و نياز باشد عمل كنيم تا اميدوار به توليد كار با انبوه نويسندگان خوب كشورمان باشيم. دغدغه هاى اين بزرگواران متنوع و بسيار است. مى توان با بازخوانى اين نيازها، جنبه هاى حمايت و اصول آن را تدوين و انتشار داد و به اطلاع عموم رساند تا آن كه در شهرستانهاى دور دست نيز در اين وادى قلم مى زند خود را همراه و هم انديشه با اين جريان قراردهد و با تعامل و توجيه مناسب در توسعه كار شريك شود.
۶. داوران اين جشنواره به لحاظ آن كه بر آثار منتشره احاطه مى يابند و كليه آثار را مطالعه و ارزيابى مى كنند شايد بهترين مشاوران علمى، تخصصى و پژوهشى محسوب شوند. اين پتانسيل و توان نبايد ناديده گرفته شود. مراكز نشر بايد از اين افراد داراى تجربه، ذوق، توانايى و قدرت استدلال و قضاوت استفاده بهينه كنند.
مشاوران و كارشناسان را از افرادى قرار دهند كه بر جوانب مختلف كار احاطه و تسلط دارند. ديده شده است كه در برخى مراكز توليد كتاب دفاع مقدس از مشاوران ادبى و فرهنگى مناسب با موضوع و محدوده كار استفاده نمى شود و باعث مى شود انبوه آثار منتشره داراى ويژگى و مؤلفه هاى لازم نبوده و عموماً از ضعف مفرط در كارشناسى مطلوب برخوردار شوند. نيازى به ارائه موارد نيست. زيرا دست اندركاران خود نيز مى توانند به راحتى به اين امر وقوف يافته و ضعف و نارسايى خود را بازيابند. توليد كتاب نمى تواند خالى از اشكال باشد اما برخى از اشكالها اساسى و زيربنايى و برخى جزئى و قابل اغماض است. اشكال اساسى را بايد ابتدا رفع كرده تا در بوته نقد و ارزيابى اثر، كار به لحاظ عدم رعايت اصول كنار گذاشته نشود. به آمارهاى توليدكتاب نبايد توجه قطعى و اساسى كرد بلكه كيفيت، اثرگذارى و رعايت كتاب سازى را بايد مدنظر قرارداد.
۷. به هرحال اگر بخواهيم فراملى شدن آثار مكتوب دفاع مقدس را نظاره كنيم ضرورت بازنگرى اساسى و تدوين برنامه هاى جامع و كاربردى از ضروريات است. استفاده از بهترين كارشناسان و مجرب ترين عناصر هر حوزه و حمايت و تشويق و ترغيب توليدكنندگان و توجيه منطقى و كاربردى مراكز نشر و اهتمام بر عمومى كردن مخاطب كتاب و عرضه مطلوب و برخى مسائل ديگر در كنار هم مى تواند ما را به اميدوارى فراملى شدن فرهنگ مكتوب دفاع مقدس رهنمون شود.
به اميد آن روز كه گستره كيفى و كمى آثار مكتوب دفاع مقدس، نشاط و سازندگى را در جوانب و در جوامع مختلف و نسلهاى آينده حاصل كند.