محمدرضا هاديلو
اگرچه والدين امروزى از نظر تحصيلات و اطلاعات در مقايسه با گذشته نمونه اند ولى هنوز پرسش هاى زيادى وجود دارد. وقتى بچه اى هميشه از سرويس مدرسه جامى ماند، يا هر چه دلش مى خواهد مى پوشد و گوشش به حرف كسى بدهكار نيست، شما به عنوان مادر يا پدر چه بايد بكنيد؟ راهكارهايى كه اينجا مطرح مى شود در مورد بعضى از بچه ها جواب مى دهد و در مورد بعضى ها هم نه. بعد از مطالعه مطلب از ميان راهكارها يكى را انتخاب كنيد و به مرحله عمل برسانيد البته با صبر و حوصله، و انتظار نداشته باشيد خيلى زود جواب بگيريد چه بسا روشهايى هستند كه در برابر آنها ابتدا كودك حالت تدافعى به خود مى گيرد و بدتر مى شود اما به مرور زمان به حالت عادى برمى گردد. مطمئن باشيد فقط فرزند شما مشكل ندارد بلكه همه بچه ها با والدين در روشهاى تربيتى مشكل دارند. با توجه به اينكه همه افراد يك جور نيستند و موقعيت ها نيز منحصر به فرد است پس براى حل مشكل يك راه حل قطعى و مستقل وجود نخواهد داشت. گاهى شما به عنوان مادر يا پدر راه حلى بهتر از كارشناسان پيدا مى كنيد. جلوى كودكى كه در خيابان گريه مى كرد و مادرش دست او را مى كشيد و با خود مى برد ايستادم و گفتم: «ببخشيد، دخترتان چرا گريه مى كند؟!»
ـ «به خدا ديگر خسته شدم. هر چه را كه مى بيند مى گويد برايم بخر. من چطورى به او بفهمانم كه پول ندارم.» خانم ديگرى كه خود را صبورى معرفى مى كرد گفت: «من سعى مى كنم با بچه هايم زياد حرف بزنم و آنها هم خوب حرفهاى مرا مى فهمند و مشكل زيادى ندارم. البته هيچ بچه اى نيست كه مشكل نداشته باشد.» يادتان باشد مشكلات يك شبه حل نمى شود. اگر كودكى كارى را تا به حال انجام نمى داد اما حالا يك بار حتى از روى اكراه انجام مى دهد او را خيلى تشويق كنيد زيرا اين نشانه يك پيشرفت واقعى است. به جاى مأيوس شدن از دست نيافتن به انتظارات زياد خود، از پيشرفت هاى كوچك و تدريجى كودكتان خوشحال باشيد.
شما و همسرتان بايد در مورد مشكلتان صحبت كنيد و هر دو تصميم به اصلاح اخلاق فرزندتان بگيريد. اگر حرفى مى زنيد هر دو با هم توافق داشته باشيد، طبق تجربه، والدين خيلى زود خسته مى شوند و بچه ها اين را مى دانند. اگر والدين مقاوم نباشند بچه ها به خواسته هاى آنها احترام نمى گذارند و خود را موظف به انجام وظايف محوله نمى دانند.
سعى كنيد رفتار عمومى فرزندتان را با ديد مثبت نگاه كنيد. برخى رفتارهاى او از ديد شما آزاردهنده است. پس از همه رفتارهاى او ناراضى نباشيد. وقتى روى يك خصوصيت ناپسند او كار مى كنيد و در حال اصلاح آن هستيد به او اطمينان دهيد كه دوستش داريد. هرگز تحسين را در مورد كودكان، كم ارزش تلقى نكنيد. كودك در هر مرحله سنى كه باشد تمايل شديدى دارد كه والدينش او را بپسندند.
تربيت در نظر بعضى از والدين فقط تنبيه است ولى واژه تربيت درواقع به معناى تعليم و پرورش، شامل مجموعه اى از روشهاى مثبت و منفى است. تربيت صحيح آن است كه وقتى فرزند شما نيم نگاهى به شما مى اندازد تا مطمئن شود عملى كه انجام داده درست است يا غلط، به او توجه كنيد يا وقتى در حال تلفن زدن كودكتان مى خواهد مكالمه شما را قطع كند و با شما صحبت كند. تربيت صحيح آن است كه به او توجه نكنيد. اما اگر ديديد كه تصميم گرفت منتظر تمام شدن مكالمه شما شود، بهتر است به او توجه كنيد و نگاهى مهربان به او بيندازيد.
وقتى كودكى روى موضوع خاصى پافشارى دارد به او بگوييد كه قصد لجبازى دارد و شما به آن اهميت نمى دهيد. از آن دسته والدينى نباشيم كه وقتى از كودكمان عمل خوبى سر زد آن را به سادگى و بديهى تلقى كنيم و هيچ واكنشى نشان ندهيم ولى برعكس هر وقت عمل بدى از او سر زد تمام اشتباهاتش را به رخ او بكشيم. انتقاد همراه با تشويق نتايج بهترى به بار مى آورد. كودك مى خواهد كه شما به او توجه كنيد. اگر ديدگاه شما منفى باشد او از راه هاى منفى به هدفش مى رسد اما اگر شما روى نكات مثبت تمركز كنيد در مقابل، رفتارهاى خوب بيشترى دريافت خواهيد كرد زيرا در اين حالت كودك با رفتارهاى مثبت سعى در جلب توجه شما خواهد داشت.
رفتار كودك را تحسين كنيد نه شخصيت او را. همچنان كه وقتى از او انتقاد مى كنيد شخصيت او را زير سؤال نبريد. به جاى اين كه به او بگوييم خيلى بچه بدى هستى مى  توان گفت: «من از طرز حرف زدن تو خوشم نمى آيد.»
مؤثرترين راه براى آموزش رفتار خوب ، شكل دادن رفتار با تحسين است. اين روش تربيتى بايد به طور مداوم استفاده شود تا رضايت شما را از رفتارهاى جديد فرزندتان نشان دهد.
خيلى خوب است يادداشتى از كارهاى روزانه كودك تهيه كنيد و در انتهاى روز اين يادداشت را به او نشان دهيد. اين كار روش خوبى براى صحبت كردن در مورد وقايع هر روز است و با اين كار هر دوى شما احساس خوبى خواهيد داشت. هر چند وقت يك بار مخصوصاً در روزهايى كه يادداشت پر از كارهاى خوب مى شود او را تشويق كنيد يا هر چه كه دوست دارد برايش تهيه كنيد و عنوان كنيد كه اين جايزه كارهاى خوب است. اگر ديديد تعريف هاى شما را ناديده مى گيرد ولى بعداً در رفتار خود آن را تكرار مى كند دريابيد كه ستايش مؤثر بوده است.
هميشه از يك شيوه براى انتقاد استفاده نكنيد مثلاً يك بار يادداشتى را در كيفش بگذاريد و از يك رفتار بدش شكايت كنيد.
يكى ديگر از راه هاى مؤثر در برطرف كردن رفتارهاى آزاردهنده ناديده گرفتن آنهاست. در اين روش احساس مى كنيد كه درواقع كارى براى بهبود وضعيت انجام نمى دهيد اما بعداً درمى يابيد كه با ناديده گرفتن، رفتار ناشايست ترك مى شود. برخى از والدين، اين روش را دوست دارند و مى توانند به طور مؤثرى از آن استفاده كنند اما براى برخى به علت پايين بودن ظرفيتشان، اين روش فقط فشار روانى و تنش را زياد مى كند. اگر شما هم چنين احساسى داشتيد از اين راه صرفنظر كنيد. اگر تصميم گرفتيد كه در مورد يك رفتار از روش ناديده گرفتن سنجيده استفاده كنيد به هيچ وجه به آن واكنش نشان ندهيد. چه زبانى و چه غيرزبانى. وقتى كودك همان رفتار را انجام مى دهد با حركات صورت به او اشاره نكرده، حتى نگاهش نكنيد. وانمود كنيد كه متوجه او نيستيد. مى توانيد اتاق را ترك كنيد يا رويتان را به سمت ديگرى برگردانيد تا وقتى كه او به عملش ادامه مى دهد شما نيز اين روش را ادامه دهيد.
اين خود نوعى توجه است. به او لبخند نزنيد. زيرا اين عمل او را جسورتر مى كند.
فقط آن قدر به كارتان مشغول شويد كه به نظر آيد به هيچ چيز در اطرافتان توجه نداريد.
گاهى مى توانيد در حضور كودك ديگر، از رفتار مثبت آن كودك ستايش كنيد. اين كار ممكن است به تقليد كودك شما از كودك خوش اخلاق بينجامد. سعى كنيد عصبانى نشويد! زيرا عصبانيت به احساس بدى مى انجامد .
به علاوه هيچگاه تسليم نشويد. اگر قبل از ناهار گفتيد كه خوراكى نمى دهم بايد صبر كنى موقع ناهار شود و اگر او گريه و زارى سرداد اصلاً به او اهميت ندهيد و محكم بگوييد قبل از غذا خوراكى نمى دهم. هر چند كه او سماجت كند. اگر كوتاه بياييد كودك ياد مى گيرد كه با گريه حرفش را به كرسى بنشاند و ديگر براى حرفهاى شما اهميتى قائل نيست. هميشه به قولتان عمل كنيد. يك كودك مخصوصاً اگر خيلى كوچك باشد به تكميل نشدن يا به تأخير افتادن پاداش وعده داده شده بسيار حساس است. كارى را كه از عهده انجامش برنمى آييد تعهد نكنيد. وقتى قول چيزى را داديد پاى آن بايستيد.
سعى كنيد مشكلات فرزندتان را يكى يكى حل كنيد نه اينكه همه را يك جا از او بخواهيد. مثلاً اول مشكل مسواك زدن و بعد مشكل وقت خوابش را حل كنيد. كودك را به تنبيهى كه آن را انجام نمى دهيد تهديد نكنيد. تهديد هاى پوچ و ناپايدار به رفتارهاى نادرستى مى  انجامد كه تثبيت شده و در برابر تغيير مقاوم تر مى شوند.
يكى از مشكلات بزرگ مادران مسواك زدن بچه هاست. اگر شما به طور مرتب دندان هاى خود را مسواك بزنيد او نيز مشتاق خواهد شد تا چنين كند. مدت ها قبل از اين كه كودك واقعاً بتواند دندانش را مسواك بزند، به او مسواك بدهيد. بگذاريد با مسواك و خميردندان و دندانهايش بازى كند. اگر ديديد باز هم به طرف مسواك نمى رود با كلمات و جملات زيبا در موقع مسواك زدن اين كار را براى او لذت بخش كنيد. حتى مى توانيد با دندانپزشك براى انگيزه دادن به كودك مشاوره كنيد.
هميشه به كودك بفهمانيد كه دقيقاً چه انتظارى از او داريد و به جاى اينكه شخصيتش را مورد انتقاد قرار دهيد اعمالش را مورد انتقاد قرار دهيد. به او نگوييد «دست و پا جلفتى هستى» بگوييد: «وقتى كه شلوار و لباست را روى زمين مى بينم خيلى ناراحت مى شوم.» به او برچسب نزنيد. چون او زودباور مى كند كه واقعاً اين طور است. معمولاً در نظر والدين كارهاى منزل كارهايى كوچك و تكرارى هستند كه هميشه در خانه انجام مى گيرند ولى در نظر بچه ها اين كارها بسيار مشكل و ناخوشايندند. صرفنظر از اين كه اين كارها چقدر بى اهميت اند، به ويژه در هنگامى كه انجام آنها مستلزم يادآورى هاى مكرر وبحث طولانى باشد مى تواند آرامش منزل را برهم بريزد.
يكى از شكايات والدين، بى مسئوليت بودن كودكان است. كارهايى كه بردوش آنها گذاشته مى شود انجام نمى دهند حتى با چند بار تذكر هم تن به انجام آن نمى دهند. خلاصه نافرمان و گستاخ مى شوند. سعى كنيد مسئوليت دادن را در كودكان زود شروع كنيد و با افزايش سن وظايف او را تغيير دهيد و وقتى از وظايفش سرباز زد از تدابير منفى استفاده كنيد. مثلاً او را از اسباب بازى مورد علاقه اش محروم كنيد يا پول توجيبى اش را كم كنيد يا مثلاً وقتى لباسش را در سبد لباسهاى كثيف نمى گذارد لباسهايش را نشوييد و بگوييد: «چون لباسهايت در سبد نبود، من آنها را نديدم.»
ديگر از مشكلات مادران شب ادارى كودكان است. اكثر كودكان در حدود ۲ تا ۳ سالگى رختخواب خود را خيس نمى كنند.
قطع شب ادرارى يك روند پيشرفت طبيعى است كه نشان دهنده تكامل مثانه كودك در نگه داشتن ادرار و ايجاد تحريكات ادرارى است. خيس كردن اتفاقى در كودكان بزرگتر انتظار مى رود و نبايد آن را جدى تلقى كرد. هرگز به علت شب ادرارى كودك را مسخره و شرم زده نكنيد.
اين كار نه تنها به او كمكى نمى كند به ايجاد مشكلات جدى احساسى و روانى مى انجامد. در حدود ۷۵ درصد از كودكان ۴ ساله و ۸۵ درصد از كوكان ۵ ساله رختخوابشان را خيس نمى كنند مگر گاه و بيگاه، ولى عده بسيار كمى تا زمان بلوغ يا حتى بزرگسالى هم شب ادرارى دارند. اگرچه نبايد كودك را به خاطر شب ادرارى مسخره كرد اما نبايد آن را ناديده گرفت.
اگر پزشك دلايل عفونت ادرارى و ... را رد كرد بهتر است قبل از اين كه به درمان هاى غيرپزشكى بپردازيم با يك متخصص مجارى ادرارى مشورت كنيم. اگر مشكل پزشكى باشد مطمئن باشيد كودك تحت نظر پزشك مشكلش حل مى شود اما اگر كودك پس از يك دوره چند هفته اى يا طولانى تر دوباره شروع به شب ادرارى كرد شايد علت، هيجان و مشكلات عاطفى باشد.
سعى كنيد تشنج را در خانه كم كنيد. جلوى كودك با همسرتان بگومگو نكنيد. در هنگام خواب موزيك آرام بگذاريد يا او را به طور ملايم ماساژ دهيد، قصه مورد علاقه اش را تعريف كنيد تا با آرامش بخوابد. ساعت هاى پايانى روز به او آب ندهيد يا كمتر آب بدهيد. كودكى را كه پزشكان گفته اند مثانه كوچكى دارد تشويق كنيد مايعات زيادى در طول روز بنوشد تا حجم مثانه اش بزرگ شود. از مشكلات مهم ديگر بددهنى و ناسزا گفتن كودكان است. توجه بيش از حد به اين رفتارها باعث ترغيب كودك به اين اعمال زشت مى شود. در اين مورد، بيش از حد واكنش نشان ندهيد. به كودكتان به طور جدى بگوييد كه اصلاً دوست نداريد او چنين كلماتى را كه مناسب شخصيت او نيست به كار ببرد. ولى اگر واكنش شديد نشان دهيد چه با ترساندن چه با خنديدن به اين حرف ها، ممكن است انگيزه او را براى دشنام دادن بيشتر كنيد.
اين مطلب به ويژه در مورد بچه هاى كوچك تر كه به كار بردن بعضى كلمه ها را نوعى بازى مى دانند، صادق است. در حالى كه اصلاً معناى اين كلمات را نمى دانند. شما بايد به كلمه هاى بى ضرر بى اعتنايى كنيد. بعضى كلمه ها فقط بى معنى و احمقانه اند. بهترين برخورد ناديده گرفتن و توجه نكردن به آنهاست. البته به كار گرفتن كلمه هاى زشت و ناسزا نبايد ناديده گرفته شود چون به كاربردن آنها در بيرون منزل مى تواند دردسرساز باشد.
وقتى كودك شما يك كلمه بد را به كار مى برد بى خود جيغ و داد نكنيد. اداى شوكه شدن را درنياوريد. بى ترديد شما قبلاً آن را شنيده ايد. براى او توضيح دهيد كه وقتى كسى به او ناسزا مى گويد در واقع فقط يك حرف ناجور شنيده و حرف نمى تواند به انسان آسيبى برساند. در مورد فحش با او صحبت كنيد. به او بگوييد فحش دقيقاً چه معنايى دارد و چرا نبايد از آن استفاده كند. روش هاى جايگزين را به او بياموزيد. براى او بگوييد به جاى فحش دادن مى تواند احساساتش را به مخاطبش بيان كند. كودك را به استفاده از واژه هاى ديگر ترغيب كنيد. كودك شما به واژه هايى نياز دارد كه از آن طريق عصبانيت يا احساسات شديدش را بيرون بريزد. او را تشويق كنيد كه به جاى استفاده از كلمات ركيك از كلمات بى ضرر استفاده كند و درصورت درست صحبت كردن او را تشوق كنيد و نشان دهيد كه چقدر از او راضى هستيد و اگر باز هم به فحش دادن و ناسزاگفتن ادامه داد مى توانيد از روشهاى محروم كردن استفاده كنيد. يعنى بعضى امتيازها را از او بگيريد. مثلاً هر وقت كه فحش مى دهد او را به مكانى بفرستيد كه دوست ندارد.
يك موضوع مهم؛ اگر كودك بداند كه شما سرانجام پاسخ مثبت خواهيد داد ديگر مهم نيست كه ده بار هم «نه» گفته باشيد. چنين كودكى به تجربه آموخته است بداخلاقى كند تا سرانجام تسليم شويد و او به هدفش برسد. تنها راه حل اين است كه كودك دريابد كه نظر شما تغيير نمى كند و با كسى شوخى نداريد. اگر «نه» گفتن شما هميشه باعث دردسر مى شود و كودك عادت كرد در مقابل «نه» شما گريه كند تأكيد مى كنم به عقب برگرديد و اعمال خودتان را مرور كنيد و آنجا كه اشكالى يافتيد آن را اصلاح كنيد. اين عادت در بزرگسالى مى تواند باعث ايجاد مشكلات جدى براى فرزند شما بشود. از همين رو كودكتان در هر سنى كه هست از همين امروز به اصلاح رفتار او بپردازيد.