پيش از اسلام تخت جمشيد يك مكان مقدس ملى بود كه براى برگزارى جشن ها مورد استفاده قرارمى گرفت.
تخت جمشيد به وسيله «داريوش اول» سومين شاه سلسله هخامنشى بنيان نهاده شد، اما تا زمان حيات وى كامل نشد و ساخت و سازها در دوره جانشينان او يعنى فرزندش «خشايارشا» و نوه اش «اردشير اول» ادامه پيداكرد.
تخت جمشيد نامى است كه در دوره اسلامى براى اين مجموعه عظيم به كار رفته است. گويا در اين دوره ايرانيان اطلاع چندانى از پيشينه باستانى خود نداشته و مى پنداشتند كه اينجا تختگاه «جمشيد» از شاهان اساطيرى ايران بوده است.
يونانيان تخت جمشيد را «پرسپوليس» به معناى شهر پارسه مى ناميدند و در زمان ساسانيان نيز آن را «ست ستون» يا همان صد ستون مى خواندند. اما نام اصلى تخت جمشيد «پارسه كرته» است كه اشاره دارد به پارسيان يكى از سه شاخه بزرگ قوم آريايى و به وجود آورنده سلسله هخامنشى. درگل نوشته ها و نيز در كتيبه در گاه سنگى تالار ورودى تخت جمشيد، از اين مجموعه باعنوان «پارسه» يادشده است.

تخت جمشيد دقيقاً دركجا قراردارد؟
تخت جمشيد در ۵۷ كيلومترى شمال شيراز قراردارد و برخلاف آنچه اغلب مى پندارند، نه در محدوده شهر شيراز كه درحوزه شهرستان «مرودشت» واقع شده است. اين اثر باستانى در دامنه كوهى موسوم به «كوه رحمت» جاى گرفته كه در زمان هخامنشيان از تقدس مذهبى برخوردار بوده است.
در واقع براى ساختن تخت جمشيد، بخش بزرگى از دامنه كوه رحمت را تسطيح كرده و به صورت يك صفه در آورده اند.
اين صفه ۱۷۷۰ متر از سطح دريا ارتفاع دارد و مشرف به دشت زيبا و آباد مرودشت است. مردم همواره از جبهه غربى وارد تخت جمشيد مى شوند كه شيبى ملايم به سمت كاخ دارد و از اين رو كمتر متوجه ارتفاع آن مى شوند. اما از جبهه جنوبى و از درون دشت، تخت جمشيد در جايگاهى بلند وبسيار پرابهت ديده مى شود.
تخت جمشيد چند ساله است؟
تخت جمشيد در دوره زمامدارى سلسله هخامنشيان (۵۵۹ تا ۳۳۳ پيش از ميلاد) ساخته شده  است. بررسى هاى تاريخى نشان مى دهد كه ساخت اين اثر سترگ معمارى در سال ۵۱۸ پ.م آغاز شد و بيش از يكصدسال به طول انجاميد. بنابراين اگر آغاز ساخت تخت جمشيد را ملاك قرار دهيم. اين اثر اكنون ۲۵۲۳ ساله است و اگر زمان تقريبى پايان ساختنش را درنظر بگيريم، ۲۴۲۳ سال عمر دارد.
وسعت تخت جمشيد چقدر است؟
تخت جمشيد ۱۲۵۰۰ مترمربع معادل ۱‎/۴ هكتار وسعت دارد. ابعاد مجموعه كاخ هاى تخت جمشيد كه در جهت شمالى - جنوبى واقع شده اند، بدين شرح است: ضلع شمالى ۳۰۰متر، ضلع جنوبى ۳۹۰ متر، ضلع شرقى ۴۳۰ متر و ضلع غربى ۴۵۵ متر.
بنابراين مجموعه تخت جمشيد يك چهارضلعى نامنظم است كه بزرگترين ضلع آن يعنى ضلع غربى پشت به كوه رحمت داده است.
بنيانگذار تخت جمشيد چه كسى است؟
تخت جمشيد به وسيله «داريوش اول» سومين شاه سلسله هخامنشى بنيان نهاده شد، اما تا زمان حيات وى كامل نشد و ساخت وسازها در دوره جانشينان او يعنى فرزندش «خشايارشا» و نوه اش «اردشيراول» ادامه پيداكرد.
البته عمليات ساختمانى در تخت جمشيد تا پايان دوره هخامنشى متوقف نگرديد. اما عمده كارها در زمان سلطنت سه پادشاه يادشده به انجام رسيد.
بنابراين هنوز هم در تخت جمشيد بقاياى بناهاى نيمه كاره به چشم مى خورد. يكى از اين بناها دروازه بزرگى است كه در ضلع شمال شرقى مجموعه قراردارد.
تخت جمشيد براى چه ساخته شد؟
تخت جمشيد يكى از سه پايتخت هخامنشيان بود، اما جنبه كاملاً تشريفاتى داشت و كارهاى سياسى و ادارى در دو پايتخت ديگر يعنى شوش (پايتخت زمستانى) و هگمتانه (همدان امروزى، پايتخت تابستانى) به انجام مى رسيد.
تخت جمشيد يك زيارتگاه مقدس ملى بود كه براى برگزارى جشن هاى نوروزى مورداستفاده قرارمى گرفت.
به بيان ديگر همه چيز در تخت جمشيد براى بزرگداشت نوروز (آغاز سال ايرانى) بنا شده است. هرساله در نوروز نمايندگان ملت هاى تحت فرمان امپراتورى هخامنشى كه تعدادشان به ۲۸ ملت مى رسيد به تخت جمشيد مى آمدند و در دشت بزرگ مقابل آن خيمه مى زدند.
آنان پس از بالا رفتن از پله هاى ورودى اصلى كاخ، از دروازه ملل عبور مى كردند و هدايايى را كه از سرزمين هاى خود آورده بودند،به شاهنشاه تقديم مى داشتند. تصاوير گويايى از اين تشريفات كه نمايندگان ملت هاى فرمانبردار را با هداياى مخصوص نشان مى دهد، در نقش برجسته هاى تخت جمشيد به چشم مى آيد.
در مراسم نوروز تخت جمشيد خارجيان يعنى ملت هاى بيرون از سلطه هخامنشيان حضور نداشتند و به همين سبب هيچ يك از نويسندگان يونانى كه قبل از حمله اسكندر در ايران مى زيسته اند، نامى از تخت جمشيد به ميان نياورده اند.
حتى «كتزياس» پزشك يونانى اردشير دوم اشاره اى به اين پايتخت افسانه اى نكرده است.
آيا كارگران تخت جمشيد مزد مى گرفتند؟
اغلب بناهاى سترگ دنياى باستان با بيگارى گرفتن از بردگان يا اسيران جنگى ساخته شده اند. نمونه بارز اين بناها اهرام مصر است كه براى ساختن شان دهها هزار برده تحت بهره كشى توأم با آزار قرار گرفتند. اما تخت جمشيد با همه عظمت و ابهت خود و به وسيله استادكاران و كارگرانى ساخته شد كه هريك به سهم خود حقوق معينى دريافت مى كردند.
در دهه ۱۳۵۰ شمسى در شمال تخت جمشيد و در نزديكى «دروازه ناتمام» سى هزار لوح گلى به خط عيلامى به دست آمد كه دربردارنده صورت پرداخت هاى دولتى به كارگران، خدمتگزاران و مأموران تخت جمشيد بود. در اين لوح ها مدت كار، مبلغ دستمزد، چگونگى پرداخت و حتى ميزان پرداخت مساعده به كارگران نيز قيد شده بود.
لوح هاى كشف شده براى بررسى بيشتر به آمريكا فرستاده شدند. اما با پيروزى انقلاب اسلامى دولت آمريكا از بازگرداندن آنها به ايران خوددارى ورزيد. پرونده اين موضوع هنوز در محاكم قضايى آمريكا درحال پيگيرى است.
تخت جمشيد چند ستون دارد؟
حتماً مى دانيد كه بخشى از معروفيت تخت جمشيد مديون ستون ها و سرستون هاى زيباى آن است كه برخى شان زينت بخش موزه هاى خارجى هستند.
مجموعه كاخ هاى تخت جمشيد به روزگار آبادانى ۵۵۰ ستون داشت كه اكنون بخش اندكى از آنها سرپا ايستاده اند. اما پايه اغلب ستون ها همچنان باقى است.
از ۳۶ ستون كاخ آپادانا تنها ۱۳ ستون باقى مانده كه هريك قبل از فروافتادن سرستون ها
۱۹‎/۶۵ متر ارتفاع داشتند. كاخ دروازه ملل، چهارستون به ارتفاع ۱۶‎/۵ متر داشت كه اكنون سه تاى آنها پابرجا هستند. در دو تالار صد ستون و نود و نه ستون حتى يك ستون نيز باقى نمانده، اما قطعات ستون هاى فروافتاده در اين سو و آن سو پراكنده است. اكنون همه اين قطعات جمع آورى و شماره گذارى شده اند.
ستون هاى تخت جمشيد نسبت به ستون هاى مشابه يونانى بسيار بلندند و از اين گذشته سرستون آنها كه به شكل گاو (دوگاو با سر انسان) است، چندين تن وزن دارد. برافراشتن ستون هايى با چنين بلندا و وزنى با امكانات ۲۵۰۰ سال پيش بسيار شگفت جلوه مى كند و اين شگفتى زمانى دوچندان مى شود كه بدانيم ۵۵۰ ستون از اين نوع در تخت جمشيد وجود داشته است!
ستون  هاى تخت جمشيد آن قدر زياد بود كه «آرتورپوپ» معمار سرشناس آمريكايى از آن با عنوان «جنگل ستون ها» ياد كرده است.
آب آشاميدنى ساكنان تخت جشميد از كجا تأمين مى شد؟
در كاوش هاى تخت جمشيد، چاهى به دست آمده كه مساحت دهانه آن ۲۲ متر و عمق آن ۲۶ متر است. در زمان آبادانى تخت جمشيد آب باران كه بر كوه رحمت فرو مى آمد، از طريق كانال باريكى به اين چاه منتقل و براى مصرف ساكنان كاخ ذخيره مى شد. در صورتى كه براثر زيادى باران، آب چاه سرريز مى شد، به خندق هايى مى ريخت كه دورادور آن وجود داشت.
چند كتيبه در تخت جمشيد به يادگار مانده است؟
در تخت جمشيد ۱۶ كتيبه از دوره هخامنشيان و متعلق به شاهان مختلف اين سلسله به يادگار مانده است. اين كتيبه ها با خط ميخى و به زبان هاى عيلامى، پارسى باستان و بابلى در دل سنگ نقر شده اند و در دوره هخامنشى خطوط آنها با طلاى ناب پر شده بود. يكى از مهمترين كتيبه هاى تخت جمشيد، كتيبه اى از داريوش اول به زبان عيلامى است كه وى در آن انگيزه ساخت كاخ را چنين شرح مى دهد: «من داريوش شاه هستم. شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه كشورهاى بسيار، پسر ويشاسپه، يك هخامنشى، چنان كه بر بالاى اينجا اين دژ ساخته آمد، پيش از آن در اينجا دژى ساخته نشده بود. به خواست اهورامزدا اين ارگ را من ساختم. اهورا مزدا و ديگر ايزدان را خواست كه اين ارگ ساخته شود. پس من آنان را ساختم و من آن را ايمن و زيبا و به اندازه ساختم، چنان كه مى خواستم و گويد داريوش شاه چنان باد كه اهورا مزدا يا ديگر ايزدان مرا بيابند و نيز اين ارگ را وگذشته از اين، هر آنچه در اينجا برپا مى كرده شد، مباد آن كه به چنگ بدخواه و بدانديش بيفتد.»
در دوران پس از هخامنشيان نيز شاهان بسيارى از خرابه هاى تخت جمشيد بازديد كردند و كتيبه هايى را از خود به يادگار گذاشتند. از جمله مى توان به يك كتيبه از دوره ساسانى (سده سوم تا هفتم ميلادى)، سه كتيبه از دوره آل بويه (سده چهارم هجرى) و سه كتيبه از دوره تيمورى (سده نهم هجرى) اشاره كرد. مضمون اين كتيبه ها گواهى بر عظمت تخت جمشيد نزد ايرانيان در همه اعصار است.
غير از اينها دهها نوشته از افراد مختلف و از جمله سياحان معروف اروپايى بر روى سنگ هاى تخت جمشيد باقى مانده است.
تخت جمشيد كى و چگونه ويران شد؟
تخت جمشيد در سال ۳۳۳ پيش از ميلاد و هنگامى كه «اسكندر مقدونى» ايران را به تصرف خود درآورد، ويران شد. اسكندر دستور داد تا اين مجموعه بزرگ را به آتش كشند و خود فاتحانه به نظاره نابودى سترگ ترين يادگار هنرى پارس ها نشست. گرچه برخى مورخان غربى كوشيده اند تا حريق تخت جمشيد توسط سپاهيان مقدونى را مورد ترديد قرار دهند؛ اما در كاوش هاى باستان شناسى، آثار آتش سوزى در بخش هايى از مجموعه مانند «كاخ هديش» به دست آمده است.
در جريان آتش سوى تخت جمشيد سقف آن فروريخت. ديوارهاى خشتى اش سقوط كرد و جواهرآلات بى شمارى به غارت رفت. ليكن ستون ها، پلكان ها، درگاه ها و ازاره هاى سنگى باقى ماند. اين بخش ها نيز به مرور زمان بر اثر فرسايش طبيعى يا زلزله تا حد زيادى مضمحل شدند و گاه به وسيله عوامل انسانى آسيب ديدند. قسمت هاى كوتاه تر به تدريج طى ده ها قرن به زير خاك رفتند و از گزند باد و باران درامان ماندند. اين قسمت ها در اوايل سده حاضر به وسيله باستان شناسان از زيرخاك بيرون آمدند و رازهاى سر به مهر تخت جمشيد را گشودند. هنگامى كه تخت جمشيد در آتش سوخت، ۱۸۵ سال از بنيانگذارى آن به وسيله داريوش مى گذشت.
تخت جمشيد پيش از ويرانى چگونه بود؟
بديهى است كه تخت جمشيد در زمان هخامنشيان يعنى به روزگار شكوه خود بسيار متفاوت از امروز بود. حتى سنگ ها و نقش هاى باقى مانده نيز چيزى غير از اين بود كه اكنون مى بينيم. آجرهاى لعاب دار، نماى داخلى و خارجى كاخ ها را زينت مى داد. سنگ فرش ها سياه و سفيد بود. سقف هاى بلند شايد نزديك به ۵ متر ضخامت داشتند(والبته چوبى بودند) اشكال جانوران مرموز كه از طلا پوشيده شده بود، بر درهاى مفرغى و آهنى خودنمايى مى كردند و حتى برخى ديوارها روكشى از طلا داشتند. برخى ستون هاى داخلى را اندود و به رنگ هاى آبى و سفيد و سرخ نقاشى كرده بودند، برخى ستون ها نيز روكش فلزى داشتند. پيكرهاى نقش شده بر سنگ ها نيز رنگى بودند و آثارى از رنگ هاى فيروزه اى، يشمى، نارنجى، زرد، ارغوانى روشن و بنفش در كاوش ها به دست آمده است. تيرهاى سقف را با ورقه هاى ضخيم از فلزات قيمتى پوشانده بودند و خطوط كتيبه ها با طلا پر شده بود. اين همه تنها بخشى از شكوه افسانه اى تخت جمشيد بود كه با كاوش هاى باستان شناسى از وجودشان آگاهيم. اما آگاهى هاى ما نسبت به آنچه بايد از روزگار آبادانى تخت جمشيد بدانيم، بسيار اندك است!
تخت جمشيد چند كاخ دارد؟
تخت جمشيد داراى حدود ۱۲ كاخ و متعلقات آنها است كه در زمان هاى مختلف ساخته شده اند. بقاياى برخى از اين كاخ ها باقى مانده است و برخى ديگر به كلى از ميان رفته اند؛ به گونه اى كه با كاوش هاى باستان شناسى پى به وجودآنها برده ايم.كاخ هاى تخت جمشيد عبارت اند از:
۱-كاخ آپادانا: كاخ آپادانا يا كاخ بارعام بزرگترين كاخ تخت جمشيد است كه ساخت آن در زمان داريوش اول آغاز شد و در زمان خشايارشا به پايان رسيد. آپادانا همان كاخى است كه در جشن نوروز پذيراى نمايندگان ملت هاى تابع امپراتورى هخامنشى بود و بارعام شاه در آن برگزار مى شد.
هسته اصلى كاخ آپادانا متشكل از يك تالار مركزى به مساحت ۳۶۶۰ متر مربع است كه به صورت چهارگوش ساخته شده و داراى ۳۶ ستون به ارتفاع ۱۹‎/۶۵ متر است. اين تالار همچنين داراى سه ايوان در سمت شمالى، شرقى و غربى است كه هر يك ۱۲ ستون دارند. در سمت جنوبى نيز چند اتاق نگهبانى تعبيه شده. ايوان شمالى ۱۵۰۰ متر مربع مساحت دارد و سطح آن سه متر بالاتر از حياط آپادانا است. اين ايوان از طريق يك پلكان دوسويه به حياط كاخ راه مى يابد و معروفيت آن به سبب نقش هاى بسيار زيبايى است كه بر ديواره پلكان حجارى شده. اين نقش ها بزرگان ايرانشهر، ميرآخوران، سربازان گارد جاويدان، گروه نمايندگان ملل تابعه،دو ابوالهول به شكل شير بالدار با سر انسان، يك رديف كاج و سرو و شيرى كه گاو نرى را مى درد به تصوير مى كشند.
ايوان شرقى آپادانا نيز ۱۵۱۲ متر مساحت دارد و پلكان ايوان آن مانند ايوان شمالى منقوش به تصاويرى مانند گل و نخل، ابوالهول، سرباز، شير، ميرآخوران شاهى، شير گاو شكن، رژه هديه آوران و تعدادى سنگ نبشته است. كاخ آپادانا همچنين داراى حياطى بزرگ است كه سمت شمال و شرق آن را دربرگرفته و شامل تعدادى اتاق نگهبانى است.
۲- كاخ تچر: كاخ تچر در جنوب غربى آپادانا قرار گرفته و رو به آفتاب است. در يكى از كتيبه هاى اين كاخ كه به سه زبان ايلامى، فارسى باستان و بابلى است نوشته شده: «داريوش شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه كشورها، پسر ويشتاسپه از تخمه هخامنشى كه اين تچر را ساخت.» بنابراين تچر، كاخ داريوش بوده و گويا جنبه خصوصى داشته است. كاخ تچر ۱۲۰۰ متر مربع مساحت دارد و ارتفاعش از حياط مجاور ۳ متر بالاتر است. اين كاخ شامل يك تالار مركزى با ۱۲ ستون و اتاق هاى كوچكى در اطراف آن است. پلكان كاخ نيز منقوش به نقش خدمتگزاران پارسى و مادى است كه ظروف آشپزخانه و خوراكى را بر دست خود گرفته اند.
۳- كاخ دروازه ملل: نخستين كاخى كه پس از پلكان ورودى تخت جمشيد به چشم مى آيد و در واقع دروازه اين مجموعه تلقى مى شود، كاخ دروازه ملل است. در كتيبه اين كاخ آمده: « اين دروازه همه ملت ها را من به خواست اهورامزدا ساختم. بسا ساختمان هاى خوب ديگر در اين پارسه كرده آمد كه من برآوردم و پدرم (داريوش)؛ هر آن بنايى كه زيبا مى نمايد، همه را به تأييد اهورامزدا ما ساختيم.»
نمايندگان ملت هاى تابع امپراتورى هخامنشى براى ورود به تخت جمشيد، از اين دروازه عظيم مى گذشتند و پس از اندكى انتظار در تالار كاخ، با عبور از يك خيابان به سمت كاخ آپادانا و كاخ صد ستون حركت مى كردند. كاخ دروازه ملل چهار ستون به بلنداى ۱۶‎/۵ متر دارد. مساحت تالار آن ۶۱۲‎/۵ متر مربع است و معروفيتش به سبب دو گاو بسيار بزرگى است كه روى جرزهاى درگاه جاى گرفته اند.
۴- كاخ هديش : كاخ هديش كه در جنوب تخت جمشيد و در بالاترين نقطه آن ساخته شده، كاخ اختصاصى خشايارشا بوده است. اين كاخ ۲۲۰۰ متر مساحت دارد و داراى يك تالار ۱۳۱۴ مترى با ۳۶ ستون و يك ايوان بزرگ با ۱۲ستون است؛ به علاوه تعدادى اتاق نگهبانى، كفش كن، برج و...
۵- كاخ صدستون: كاخ صدستون يا تالار تخت، دومين كاخ تخت جمشيد از نظر وسعت است كه ساخت آن در زمان خشايارشا آغاز شد و به روزگار فرزندش اردشير اول به پايان رسيد. اين كاخ ۴۶۹۲ مترمربع مساحت و صدستون سنگى دارد كه تماماً فرو ريخته اند. در شمال صدستون ايوانى وجود داردكه در گذشته داراى ۱۶ستون و دومجسمه عظيم از گاو نگهبان بوده است.
۶- حرمسرا: كاخ حرمسرا در زمان خشايارشا ساخته شده و داراى يك تالار اصلى و تعداد زيادى اتاق در راهرو است. همچنان كه از نام اين كاخ برمى آيد، اندرونى و محل اقامت ملكه دربار بوده است.
۷- كاخ سه دروازه: كاخ سه دروازه يا تالار شورا در جنوب كاخ آپادانا قرار گرفته و از آنجا كه با سه درگاه به كاخ هاى ديگر مرتبط مى شد، كاخ سه دروازه و گاه «كاخ مركزى» خوانده مى شود. مهمترين بخش اين كاخ يك تالار ۲۴۰مترى با چهارستون سنگى است.
۸- كاخ خزانه : كاخ خزانه كه در جنوب كاخ صدستون قرار گرفته شامل يك تالار ۹۹ستونى، يك تالار ۱۰۰ستونى، چندسالن، تعدادى اتاق و دوحياط خلوت است. خزانه توسط داريوش ساخته شد و در زمان خشايارشا تغييراتى در آن پديد آمد.
غير از اينها، تخت جمشيد داراى بناهاى متعددى است كه عبارت اند از كاخ هاى موسوم به كاخ «ج» ، كاخ «د» و «كاخ «هـ»؛ دروازه ناتمام كه ساخت آن به سبب حمله اسكندر نيمه كاره مانده، پلكان ورودى تخت جمشيد، انبارهاى خزانه شاهى و جايگاه سپاهيان.
آرامگاه چه كسانى در تخت جمشيد قرار دارد؟
به جز كوروش بنيانگذار سلسله هخامنشيان كه در پاسارگاد (۸۰ كيلومترى شمال تخت جمشيد) دفن شده است، آرامگاه بيشتر شاهان نامدار اين سلسله مانند داريوش اول، خشايارشا و اردشير اول در «نقش رستم» واقع در ۳كيلومترى غرب تخت جمشيد قرار دارد. اما در كوه رحمت مشرف به تخت جمشيد نيز سه آرامگاه وجود دارد كه هر سه تقريباً به يك شكل و با اقتباس از آرامگاه هاى نقش رستم ساخته شده اند. آرامگاه هاى تخت جمشيد به اردشير دوم، اردشير سوم و داريوش سوم (آخرين شاه هخامنشى) تعلق دارند و آرامگاه اخير نيمه كاره باقى مانده است. در آرامگاه اردشير دوم دوقبر كه احتمالاً جاى تابوت شاه و ملكه بوده، به چشم مى خورد و در آرامگاه اردشير سوم نيز شش قبر حفر شده است. اين قبرها علاوه بر شاه به ساير افراد خانواده سلطنتى تعلق داشته اند.
در حال حاضر براى رسيدن به آرامگاه هاى تخت جمشيد از پله هايى كه از سنگ كوه  تراشيده شده بالا مى روند، اما جالب است بدانيد كه در دوره هخامنشيان براى رسيدن به آنها از بالابر يعنى نوعى آسانسور ابتدايى استفاده مى كردند!
حفاظت بين المللى تخت جمشيد ازچه زمانى آغاز شد؟
تخت جمشيد در سال ۱۹۷۸ ميلادى (۱۳۵۷ شمسى) برابر كنوانسيون «حمايت از ميراث فرهنگى و طبيعى جهان» (مصوب ۱۹۷۲ يونسكو) در فهرست آثار جهانى به ثبت رسيد و تحت حمايت و حفاظت بين المللى قرار گرفت. چهارسال پيش از اين تاريخ، ايران به كنوانسيون يادشده پيوسته بود و سه اثر خود يعنى زيگورات چغازنبيل، ميدان نقش جهان اصفهان و تخت جمشيد را براى ثبت در فهرست آثار جهانى به كميته بين الدول براى حمايت از ميراث فرهنگى و طبيعى جهان معرفى كرده بود. اين هر سه در تابستان سال ۱۳۵۷ با تصويب قاطع كشورهاى عضو كنوانسيون در فهرست آثار جهانى جاى گرفتند.

۵۰ هكتار از محدوده ۲۰۰ هكتارى شهر تاريخى دره شهر (سيمره) با تصويب معاونت حفظ و احياى آثار تاريخى ـ فرهنگى تعيين حريم شد.
به گزارش خبرگزارى ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى (CHTN)، «بهزاد فرياديان» سرپرست فعلى پايگاه شهر تاريخى دره شهر ضمن بيان اين مطلب گفت: به دليل حفظ ارزش هاى فرهنگى ـ تاريخى شهر سيمره و رعايت كردن ضوابط حفاظتى و معمارى، اين شهر تاريخى تعيين حريم شد. وى افزود: با تعيين حريم سيمره كارشناسان ما اقدام به شناسايى مدعيان و مالكان زمين هاى كشاورزى در محدوده عرصه و حريم درجه يك مى كنند تا زمينه اقدامات بعدى جهت خريد، تملك و پاكسازى عناصر زائد و دخل وتصرف غيرقانونى فراهم شود. فرياديان تصريح كرد: در حال حاضر در حريم درجه يك شهر، خانه هايى ساخته شده و تا پايان عمر مفيد خانه ها هرگونه ساخت و ساز جديد در حريم درجه يك ممنوع است و يا بايد با هماهنگى سازمان ميراث فرهنگى ايلام انجام شود. وى ادامه داد: پس از سپرى شدن عمر مفيد، اين خانه ها در تملك ميراث فرهنگى درمى آيد. سرپرست پايگاه تاريخى دره شهر در خصوص كاوش دره شهر (سيمره) گفت: امسال حتماً كار كاوش شهر تاريخى دره شهر را به سرانجام خواهيم رساند، اما تا امروز هنوز سرپرست كاوش مشخص نشده است.

گروه شهرستانها: پژوهش هاى باستان شناسى امسال در محوطه تاريخى تخت سليمان تكاب، به كشف ساخت و سازهاى مربوط به دوره ايلخانى منجر شد. به گفته ابراهيم حيدرى مدير مجموعه ميراث جهانى تخت سليمان تكاب، در نتيجه كاوش در ضلع شرقى محدوده درونى دروازه شمالى كه در ادامه كارهاى سالهاى قبل با مجوز پژوهشكده باستان شناسى به عمل آمد، آثارى مانند بقاياى دهليز اطراف مجموعه مقدس دوره ساسانى، ساخت و سازهايى مربوط به دوره ايلخانى به ويژه بقاياى يك حمام قديمى و كارگاههاى كوچك صنعتى و اشيايى مانند ظروف سفالى در اين منطقه به دست آمد.
همچنين در كاوش در محل منسوب به آسياب هاى دوره ساسانى در محدوده بيرونى ضلع شمال شرقى دروازه شمالى اين منطقه بقاياى آثار معمارى محوطه كوچكى مربوط به دوره ساسانى كشف شد.
مدير مجموعه ميراث جهانى تخت سليمان هدف از انجام اين كاوش ها را در تكميل اطلاعات و شناسايى بيشتر بقاياى آثار معمارى در مجموعه دانست و گفت: همزمان با انجام عمليات كاوش، آثار مجموعه پس از مرمت و استحكام بخشى نسبت به مستندسازى و طراحى آن اشيا اقدام و تعداد قابل توجهى از آنها بعد از مطالعه به موزه اروميه تحويل داده شد.
وى ادامه داد: به منظور تكميل اطلاعات مربوط به روند شكل گيرى، چگونگى ساخت و سازهاى محوطه براساس مطالعات باستان شناسى به ويژه مشخص شدن محل استخراج سنگ هاى به كار رفته در بخش هاى مختلف و تعيين معادن مربوط به هر دوره از معمارى مجموعه توسط گروهى از باستان شناسان و زمين شناسان مورد مطالعه قرار گرفت كه گزارش تكميلى آن اواخر آذرماه امسال تهيه مى شود. وى افزود: هم اكنون عمليات خواناسازى و حفاظت هاى اضطرارى براى نگهدارى بقاياى معمارى انجام شده و با جمع آورى اطلاعات و تقسيم كار بين اعضاى هيأت حفارى، كار تهيه و تدوين گزارش نهايى تا پايان سال جارى به اتمام خواهد رسيد.

قديمى ترين نيروگاه برق آبى خوزستان در ورطه فراموشى حميد ثريانى
با اينكه روز به روز بر علم بشر افزوده مى شود و ذهن جست وجوگر او گاه به اعماق اقيانوس ها و گاه در اوج كهكشان ها و فضا سير مى كند اما هنوز نتوانسته از تمامى ناشناخته هاى اين دنياى پر رمز و راز پرده بردارد. اين ناشناخته ها مى توانند طبيعى، ماورايى و يا انسانى باشند.
برخى افراد كه براى نخستين بار صنعتى را پايه گذارى كرده اند بى آنكه شناخته شوند از اين دنيا كوچ كرده و بسيارى نيز پس از شناخته شدن فراموش شده اند.
نخستين نيروگاه برق آبى خوزستان به سال ۱۳۱۰ در شوشتر واقع در شمال استان خوزستان تأسيس شد. اين نيروگاه تاريخى كه به مدت ۱۸ سال برق شهرستان شوشتر را تأمين مى كرد هم اكنون در شمال شرقى اين شهر مهجور مانده است. ساكنان قديمى و سالخورده شوشتر با نام «كارخانه برق نمكى» آشنايند و با شنيدن نام آن، بى درنگ خاطرات كوچه پس كوچه هاى باريك و تاريك آن زمان به ذهن شان خطور مى كند.
مرحوم حاج على نمكى شوشترى مؤسس اين نيروگاه در سن ۴۵ سالگى با استفاده از لوازم اوليه بر روى آبشارهاى شوشتر نيروگاه برق آبى كوچكى بنا كرد كه ۱۱۰ ولت خروجى برق داشت. او توانست با سرمايه شخصى و با استفاده از جريان هاى مداوم آبشارها و آسياب هاى محلى كه به گويش شوشترى به آن «بغمى» مى گويند، براى نخستين بار روشنايى را به مردم شوشتر هديه دهد.
تا پيش از تأسيس اين نيروگاه كوچك برق آبى، شهردارى با چراغ هاى نفتى، روشنايى شهر را تأمين مى كرد. پس از آن شهردارى هم در كنار ۴۰۰ مشترك اين نيروگاه، ماهيانه هزينه اى به عنوان حق اشتراك به آن مرحوم مبتكر پرداخت مى كرد. حق اشتراك هر خانوار ماهيانه ۴۵ ريال بود. سرانجام وى در سال ۱۳۴۶ وفات يافت. «حاج عبدالرحيم» فرزند هفتاد و پنج ساله اين مرحوم مى گويد: در سال ۱۳۱۰ با استفاده از يك پروانه مدور آهنين به عرض يك متر و طول سه متر و با استفاده از گردش يك دينام كه از شركت نفت مسجد سليمان خريدارى شده بود، كار خود را شروع كرديم. با دريچه اى آهنين جلو محلى به نام «شيوآب» را مى بستيم و هر غروب با جرثقيل دستى آن را بالا مى كشيديم. آب توسط يك كانال از آبشارهاى رودخانه گرگر «شعبه اى از رودخانه كارون» به روى پروانه جريان پيدا مى كرد و برقى به ميزان ۱۱۰ ولت توليد مى شد. از ساختمان اين نيروگاه كه جنس آن ماسه و آهك بود، چهار لاين برق خارج مى شد كه هر لاين، برق بخشى از شهر را تأمين مى كرد. عبدالرحيم نمكى شوشترى در ابتدا مأمور وصول بود و در سن ۱۲ سالگى در كنار پدر مسئوليت اين نيروگاه و شش كارگر آن را بر عهده گرفت. وى مى گويد: در شب هاى زمستانى و بارانى بارها اتفاق مى افتاد كه تسمه پاره مى شد و ما ناچار بوديم تن خويش به آب سرد سپرده و تسمه پروانه را ترميم يا تعويض كنيم. گاهى شبها نيز با يك فانوس و يك نردبان در كوچه هاى شهر مى گشتيم تا پارگى خطوط برق ناشى از باد و باران را شناسايى و تعمير كنيم.
از اين كارخانه تا سال ۱۳۲۷ در شوشتر استفاده مى شد تا اينكه نيروگاه ديزلى مستوفى و پس از آن شركت آبيارى در سال ۱۳۲۸ تأسيس و از طريق چندين الكتروموتور پمپ، برق ۲۲۰ ولت شهر تأمين شد. اين شركت قطعات نيروگاه برق آبى نمكى را خريدارى و تأمين برق شهر را بر عهده گرفت.
تنها خواسته دست اندركار ساخت نخستين نيروگاه برق آبى از مسئولان، نمايش ماكت اين نيروگاه در موزه آب اهواز و محل آبشارهاى شوشتر و حفاظت از آثار به جا مانده از آن است. ساخت اينگونه بناهاى تاريخى كه با امكانات ابتدايى و تلاش فراوان صورت گرفته، بى ترديد نقش ارزنده اى در شكل گيرى تكنولوژى داشته است. آنها را از ياد نبريم.