جلال اسكندرى
عصر يك روز پائيزى به بلوچستان رسيدم، منطقه اى كه به سبب شگفتى و طبيعت جادويى به «هندوستان كوچك» معروف است.
در مسير راه زاهدان به خاش «تفتان» با غرور هرچه تمامتر خودنمايى مى كند، قله آتشفشانى نيمه خاموشى كه با خروج بخار گوگرد توده ابرهاى متراكمى برفراز آن هويداست.
در اين مسير كويرى، تفتان آتشفشانى با عظمتى هزاران ساله همانند تاريخ پرافتخار سرزمين و مردمش سرورى مى كند.
عجب آنجاست كه پيرامونش همه بيابان است و كوير، در اين انتهاى تنهايى و سكوت، همراه و همراز هميشگى اش باد است و خنكاى نسيم، او در اين خاموشى، سپيدپوش به سان نگين ياقوتى انگشترى بر صفحه پهندشت كوير بلوچستان قدعلم كرده و استوار ايستاده است.
تفتان و «خاش» را با رازهاى خفته در سكوت و تاريكى مطلق غروب كوير، پشت سرگذاشتم، به قلب بلوچستان «ايرانشهر» رسيدم، شهرى كه مردمانش در عين سادگى، مهربان و ميهمان نوازند. اينجا از كشت و زرع خبرى نيست اما در مقابل طبيعت كويرى، منطقه به زيور هزاران اصله «نخل» زينت بى همتا يافته است.
صبح كه شد، پس از پيمودن حدود ۲۰۰ كيلومتر راه به سمت جنوب و خستگى ناشى از رانندگى در جاده پرپيچ و خم و خلوت از هياهوى خودروهاى عبورى، انگار كه معجزه اى در راه است، لحظه موعد نزديك شد...
منطقه «سرباز» هدف اصلى اين مسير طولانى و كسل كننده است، تجسم ديدن «گاندوها» (نام محلى تمساح هاى پوزه كوتاه) خستگى را از تن به در مى كند، گويى آن معجزه در حال وقوع است.
عجيب است! وعدگاه در آتش خورشيد سوزان كوير خشك اطراف، مملو از انواع سبزى و درخت است، درختان خرما، انار، موز، پاپايا(خربزه درختى) و حتى انبه.
رودخانه فصلى سرباز كه در سالهاى پرآبى جارى است، به سرزمينهاى پيرامونى نشاط و زندگى بخشيده و منطقه را سرسبز و آباد كرده است.
خوشبختانه بر خلاف ديگر نقاط سيستان و بلوچستان در فصل پائيز امسال اين منطقه شاهد بارندگى بوده و اين شرايط را براى جارى شدن آب در رودخانه و آبراه هاى «سرباز» مهيا و مناسب كرده است.
منطقه «باهوكلات» شهرستان سرباز زيستگاه عمده تمساح هاى پوزه كوتاه بلوچستان و به زبان بوميان «گاندو» به شمار مى آيد.
اهالى با پوستى به رنگ خرما شبيه به آنچه از نخل هاى خود برداشت مى كنند، با لهجه بلوچى كه البته فارسى را به سختى صحبت مى كنند، گرد گروه ما حلقه زده و مى پرسند: «حتماً براى ديدن گاندوها آمده ايد؟»
اين مردمان سختكوش كوير به علت دورى بيش از ۵۰۰ كيلومترى از مركز استان و مراوده محدود اجتماعى با ديگر نقاط، زبان فارسى را به دشوارى تكلم مى كنند . اما در مقابل و برخلاف ديگر مردمان بلوچستان واژه ها و جمله هاى لهجه مادرى خود را تند و سريع بيان مى كنند.
سرانجام با همراهى و راهنمايى چند نفر از نوجوانان كنجكاو منطقه به آبراهى رسيديم كه به حوضچه بزرگ طبيعى منتهى مى شود، در ميان حيرت گروه اعزامى كه اين نخستين تجربه ديدار آنان با حيوان در زيستگاه هاى طبيعى است، گاندوهاى حوضچه بى اعتنا به شلوغى و سر و صداى همراهان ما آرام و ساكت در سطح آب شنا مى كنند.
اين تمساح ها آنچنان به آرامى، بى حركت و با ظرافت منحصر به فرد روى آب شنا مى كنند كه گاهى بيننده فكر مى كند، مرده اند، درحالى كه اين حالت يكى از ويژگيهاى مهم حيوان براى يافتن شكار و طعمه است.
اين موجودات زيبا و ديدنى اند، برعكس ديگر گونه هاى همجنس خشن و ترسناك خود، بسيار آرام هستند و كمتر گزارش شده كه به انسان و محيط اجتماع حمله كنند.
بوميان محل از كنجكاوى گروه متعجب بودند، آن ها به تمساح هاى پوزه كوتاه علاقه مندند و به همين سبب هيچ گاه حيات زيست اين حيوان را در معرض نابودى قرار نداده اند.
اين مردمان حتى در سالهاى خشكى آبراه ها و حوضچه هاى زيستگاه گاندو براى جلوگيرى از انقراض آنها، اين جانوران را به بركه هاى پر آب انتقال داده اند. آمار مردمان بومى محل حاكيست كه حدود ۲۰ تا ۳۰ تمساح پوزه كوتاه در آبراه ها و حوضچه هاى اين منطقه زيست مى كنند.
گاهى اوقات هم ديده شده حركت تمساح از يك بركه به بركه اى ديگر در مسير سكونت انسانها موجب وحشت اهالى شده اما اين جابه جايى به علت تغيير شرايط محيط زيست، كاهش آب بركه و موادغذايى طبيعى صورت مى گيرد و خطرى را متوجه كسى نمى كند. گاندو اين تنها نوع تمساح ايرانى در واقع خزنده اى است آرام و هيچ زمان در خشكى حالت تهاجمى به خود نمى گيرد.
تمساح پوزه كوتاه خزنده منزوى و زيرك، شناگر بسيار ماهر بركه هاى شهرستان سرباز و چابهار استان سيستان و بلوچستان است كه حداكثر وزن آن به حدود ۷۰ كيلوگرم مى رسد.
پوزه تا گردن جانور ۶۰ سانتى متر طول دارد، گاندو خزنده اى خجالتى اما صيادى ماهر و خشن است كه در فارسى «كروكوديل شاداب» ناميده مى شود.
اين تمساح، بزرگترين خزنده ايران و بازمانده خزندگان حدود ۲۶۵ ميليون سال پيش در زمان حيات دايناسورها است، در طول اين مدت با توجه به قدرت سازگارى منحصربفرد، تغييرات اندكى يافته است. گاندو با پوزه اى پهن، ۳۴ دندان در فك بالايى و پايينى و در قسمت پشت سر در ناحيه گردن دو جفت صفحه شاخى بزرگ دارد.
اين گونه، داراى پاهاى كوتاه با پنج انگشت منتهى به ناخنهاى بلند در پاهاى جلويى و چهار انگشت منتهى به ناخنهاى كوتاهتر در پاهاى عقبى و پرده كامل در بين انگشتان انتهايى است.
بيشترين طول اين جانور با دمى بسيار قوى كه نيمى از طول بدنش را تشكيل مى دهد، به چهار تا پنج متر مى رسد. زيست به صورت تنها ويژگى مهم اين حيوان است، او در طول عمر خود به جز هنگام جفت گيرى و بحرانهاى طبيعى به صورت انفرادى و منزوى زندگى مى كند . گاندو، حس قلمرويى خاصى دارد و تا حد توان از محدوده خود دفاع مى كند.
تمساح پوزه كوتاه ايرانى مانند كروكوديلهاى استراليا و رودخانه نيل در كشور مصر گودالى شبيه كوزه به عمق ۳۰ سانتيمتر در زمين حفر مى كند و بسته به عوامل متفاوت مثل نوع تغذيه بين ۲۰ تا ۳۵ تخم مى گذارد.
نوزادان گاندو پس از ۶۵ روز هنگام خروج از تخم داراى حدود ۲۵ سانتى متر طول، رنگ زيتونى روشن بالكه هاى سياه روى بدن و دم و پهلوها هستند كه با رشد آنها رنگ اين لكه ها تغيير مى كند.
گاندو براى تهيه غذا در اطراف رودخانه و بركه هاى محل زيست شبها به شكار مى رود.
مصرف غذايى گاندو بطور متوسط روزانه ۱/۵ تا دو كيلوگرم گوشت است و به همين علت در طول روز تحرك كمترى داشته و بيشتر اوقات در حال استراحت و چرت زدن است.
شكار كردن اغلب به روش حمله ناگهانى از جلو يا هجوم از طرفين است، به علت ساختمان خاص آرواره ها، گاندو قدرت جويدن ندارد، شكار كوچك را مى بلعد و شكار بزرگ را مدتى زير آب يا آفتاب نگهداشته تا گوشت اش شل شود سپس با تكانهاى سريع، آن را تكه تكه كرده و مى بلعد.
گاندو حيوانى بسيار محتاط، با قدرت شنوايى و بويايى قوى براى فرار از وضعيت خطر و مخفى شدن است.
اين جانور مى تواند از فاصله
۵۰۰ مترى صدا را از پشت سر بشنود و خود را به سرعت در داخل آب پنهان كند.
كروكوديل ايرانى در زمانهاى مختلف، رفتارهاى خاصى از خود نشان مى دهد، كوچ كردن و حفركانال عميق به طول ۱۲ تا ۱۵ متر در كنار رودخانه و بركه، از تمهيدهاى اين جانور به منظور كاهش اثر خشكسالى بر زندگى است.
مدير كل حفاظت محيط زيست سيستان و بلوچستان، پديده خشكسالى كه براى گونه هاى مختلف گياهى و جانورى اين استان بحرانهايى ايجاد كرده را تنها تهديد براى كاهش جمعيت اين گونه تمساح معرفى مى كند.
«پرويز آرامنش» مى گويد: گاندو از سوى مردم خطرى احساس نمى كند، اما اكنون بحران خشكسالى زندگى اين جانور را به شدت در معرض تهديد قرار داده است. او افزود: گاندو يكى از ثروتهاى طبيعى و خدادادى منطقه بلوچستان است كه مى تواند منبع مهمى براى توسعه صنعت گردشگرى سيستان و بلوچستان باشد.
وى ايجاد زيستگاه و تغذيه مصنوعى و حفاظت منطقه اى به گستره بيش از ۴۶۵ هزار كيلومتر به عنوان منطقه حفاظت شده گاندو را از اقدامهاى اداره حفاظت محيط زيست در كاهش فشارهاى خشكسالى بر اين گونه كمياب برشمرد.
وى ادامه داد: براى نخستين بار در كشور ايستگاه تحقيقاتى چاه نيمه دانشگاه زابل با همكارى اين اداره به منظور تكثير نسل تمساح پوزه كوتاه ايرانى فعاليت خود را آغاز كرده است.
او جلوگيرى از كاهش نسل گونه هاى نادر، تكثير نسل اين جانوران و انجام اقدامهاى علمى و پژوهشى ديگر برروى تمساح پوزه كوتاه را از اهداف مهم اين برنامه ذكر كرد.
سازمان حفاظت محيط زيست سيستان و بلوچستان در سه منطقه «باهوكلات» و رودخانه هاى «سرباز» و «كاجو» براى جلوگيرى از نابودى نسل اين خزنده كمياب حفاظت و مراقبت از آن را برعهده گرفته است.
تمساح پوزه كوتاه با شش تنفس مى كند اما توانايى ماندن و تنفس تا چندين ساعت در زير آب را هم دارد.
اين جانور گوشتخوار از پرندگان، انواع ماهى و جانداران حاشيه بركه ها تغذيه مى كند.
اين تمساح از خانواده كروكوديل با نام علمى «كروكوديلوس پلاستريس»، (Palustris Crocodylus) و اسم انگليسى (Mugger) و نام محلى گاندو در زيستگاه هاى جنوب شرقى كشور و تنها در منطقه بلوچستان زيست مى كند.
مدير كل محيط زيست سيستان و بلوچستان در ادامه با ذكر توضيح بيشترى در مورد ويژگيهاى ظاهرى تمساح پوزه كوتاه مى گويد: گاندو خزنده اى است با جثه اى بزرگ بطورى كه طول بدن آن در زيستگاه هاى استان تا ۵/۳ متر مى رسد.
آرامنش افزود: اين خزنده نادر روى زمين به آرامى حركت مى كند اما در آب شناگرى ماهر و صيادى خشن به حساب مى آيد. وى ادامه داد: رنگ عمومى بدن حيوان در ناحيه پشت زيتونى تا قهوه اى و به لحاظ وجود استخوانهاى استئودرم در زيرپوست و روى ماهيچه، سطح پشت جانور خشن و سپر مانند است.
به گفته او ناحيه شكم گاندو به رنگ سفيد متمايل به زرد است، دم حيوان كه نيمى از طول بدن آن را تشكيل مى دهد، آنقدر قدرتمند است كه مى تواند استخوان بدن پستاندار بزرگ جثه اى را با ضربه اى قوى خرد كند.
وى اظهار داشت: آرواره اين خزنده آنچنان محكم است كه مى تواند بزرگترين استخوانها را به راحتى خرد كند.
گاندو داراى پلك سوم و مردمك چشم عمودى بوده و بدن حيوان به لحاظ خونسردى قادر است تا دماى خود را متناسب با دماى محيط تنظيم كند كه اين در شرايط نامناسب زيستى به حيوان كمك مى كند به حيات خود ادامه دهد.
اين گونه كروكوديل كمياب در سال يك بار جفتگيرى و تخمگذارى مى كند، زمان جفتگيرى تا بيرون آمدن تخمها چهار ماه به طول مى انجامد كه از اوايل اسفند شروع و تا آخر خردادماه ادامه مى يابد. گاندو تخم هاى خود را در كنار رودخانه و بركه ها در داخل گودالهايى به عمق نيم متر كه از نظر رطوبتى در شرايط مناسبى قرار دارد، دفن مى كند.
حدود ۶۰ درصد از اين تخمها به نوزاد تبديل مى شوند، نوزادان از لارو حشرات و بچه ماهى تغذيه مى كنند.
بين ۵ تا ۱۰ درصد اين نوزادها به سن بلوغ در چهار سالگى مى رسند، زيرا خوراك پرندگان شكارى و ماهيخوار و جانورانى نظير بزمجه و سگ مى شوند.
از رفتارهاى غريزى جالب اين خزنده مى توان به موقع شكار او اشاره كرد كه تمام بدن خود را به زير آب برده و فقط حفره هاى بينى را از آب بيرون مى كشد و با چشمان باز در آب به تعقيب شكار پرداخته و به آرامى به سمت آن حركت مى كند.
گاندو پس از اين مرحله در يك فرصت مناسب ناگهان با دهانى باز به طرف شكار حمله ور شده و پس از تصاحب آن را به داخل آب فرو مى برد.
اين تمساح عجيب پس از خفه كردن شكار خود در آب ، اقدام به خوردن آن مى كند.
ويژگى جالب ديگر اين خزنده داشتن اسيد معده قوى است كه قادر به هضم اشياى سخت بوده و به سبب وجود نوعى جنس سنگى محكم به نام گاستروليت در معده قادر به هضم اجسام سفت و سخت در شكم است.
همچنين به علت وجود پرده اى به نام Pahatinum Veium در بدن تمساح آب حتى در مواقعى كه دهان حيوان باز است، وارد معده نمى شود به اين صورت كه موقع باز كردن دهان يك چين از بالاى سقف دهان و يك چين از انتهاى زبان به هم رسيده و مانع ورود آب به معده مى شود.
در گذشته به سبب برخوردارى از شرايط مساعد محيطى هيچ گونه مشكلى در زمينه تغذيه تمساحهاى پوزه كوتاه وجود نداشت و حيوان از پرندگان و ماهى تغذيه مى كرد اما اكنون به علت خشكساليهاى طولانى در منطقه زيستگاه جانور، منابع غذايى به شدت كاهش يافته است.
اكنون و در اين شرايط سخت خشكسالى زيستگاه ها، تغذيه حيوان به ماهى «گل خورك» و گاهى اوقات بندرت به دامهاى مردم منطقه محدود شده است.
اداره كل حفاظت محيط زيست سيستان و بلوچستان در سالهاى وقوع خشكسالى در راستاى وظيفه مهم حفاظت از اين گونه جانورى با ارزش براى جلوگيرى از تلف شدن تمساح هاى پوزه كوتاه اقدام به تغذيه مصنوعى و رهاسازى مرغ زنده در كنار بركه هاى زيست حيوان كرده است.
جمعيت زيادى از اين خزنده در دهه هاى گذشته در بركه ها و آبگيرهاى منطقه بلوچستان زيست مى كردند كه متأسفانه به سبب وقوع خشكسالى چندين ساله اخير تعداد آنها كاهش يافته و دستخوش تغييراتى شده است.
بر اساس اعلام سازمان حفاظت محيط زيست سيستان و بلوچستان، به طوركلى اكنون حدود ۳۰۰ تمساح پوزه كوتاه در تالابها و آبگيرهاى منطقه سرباز و چابهار بلوچستان زيست مى كنند.
عمده زيستگاه هاى تمساح پوزه كوتاه ايران در مناطق رودخانه اى باهوكلات، سرباز، كاجو و بركه هاى پيرسهراب، آزادى، كلانى، درگس، گزمنزل، هوت كت و سد پيشين است.
به نظر مى رسد با توجه به باور قديمى بوميان منطقه مبنى بر تقدس گاندو، خشكسالى و در نتيجه تنگ تر شدن دايره زيست و از ميان رفتن چرخه غذايى از مهمترين علت هاى انقراض نسل تمساح هاى پوزه كوتاه قلمداد شود.
به همين منظور تا دير نشده بايد براى حفظ و تكثير اين گونه با ارزش و كمياب جهان كه تنها زيستگاه هاى آن آبگيرهاى مناطق بلوچستان ايران، پاكستان و هندوستان است، اقدامهاى گسترده و لازم انجام داد.
در اين شرايط نياز است كه مسئولان سازمان حفاظت محيط زيست استان و كشور با هدف جلوگيرى از نابودى اين جانوران وارد عمل شده و با ايجاد محيطهاى زيست مصنوعى متعدد در استان و ديگر نقاط سازگار با شرايط زيست حيوان، اين گونه در معرض انقراض را از نابودى حتمى نجات دهند.
گروه سه نفره ما به همراه عكاس و راننده پس از ديدار از منطقه سرباز بلوچستان و آشنايى با گاندو تنها خزنده پاكوتاه پوزه دار و دم دراز كشور ، سفر خود را به زاهدان آغاز مى كند.
در مسير طولانى و هفت ساعته بازگشت از اين سفر جذاب در انديشه عجيبى غوطه ور شدم، «آيا گاندوها زنده مى مانند؟»...
