ليداهادى
آمازون فقط جنگلى مخوف نيست كه در قلب تاريك آن نيروهاى امنيتى و كماندوهاى آمريكايى تربيت شوند، اين سرسبزى بى انتها كه قلب هر مشاهده گرى را از فزونى وحشت مى لرزاند يكى از شش هاى بزرگ زمين است، مادرى مهربان كه هوايى پاك را براى نفس كشيدن به ما هديه مى دهد و حالا اين مادر مهربان كه ديگر پير و فرتوت شده است، عمر خود را چون آفتابى بر لب بام مى بيند.
كجايى آمازون
آمازون نام جنگلى وسيع در آمريكاى جنوبى است كه در همه فصل هاى سال هوايى گرم و بارانى دارد. متوسط درجه حرارت در مركز آمازون را حدود ۳۰ درجه سانتيگراد يا ۸۶ درجه فارنهايت برآورد مى كنند. وسعت آمازون آن قدر زياد است كه فقط سال گذشته ميزان نابودى آن ۲۳ هزار كيلومتر مربع برآورد شد، تعجب نكنيد ريه زمين ۶ ميليون كيلومتر مربع وسعت دارد با اين همه جنگل هاى بكر و دست نخورده اى كه در برخى از نقاط به دليل انبوهى، امكان ورود به آن نيست به شكل غم انگيزى در حال تغيير و دگرگونى است. دكتر ويليام لورنس از مؤسسه تحقيقات مناطق گرمسيرى پاناما چندى پيش گفته بود:
«تغييرات آمازون كاملاً براى ما واضح است. اين البته مى تواند غم انگيز ونگران كننده باشد كه ببينيم جنگل هاى بكر و دست نخورده به اين سرعت در حال تغيير و دگرگونى هستند و اين مسأله به دليل رشد بيش از حد دى اكسيدكربن است.» تحقيقات نشان مى دهد ۳۰ درصد دى اكسيدكربن اضافى كه در ۲۰۰ سال اخير ايجاد شده، رشد درختان و گونه هاى گياهى را تسريع كرده است، اما واضح است كه در اين فرايند برنده ها و بازنده هايى هم وجود دارند يعنى درختان بزرگ درختان برنده اند و سريع تر رشد مى كنند البته به هزينه درختان كوچك تر و از بين رفتن آنها. دكتر الكساندر اليويرا از دانشگاه سائوپولوى برزيل توضيح مى دهد: «گياهان و درختان كوچكتر اغلب با ارزش هاى بيولوژيكى خاصى مشخص مى شوند، آنها مى توانند زير سايه هاى تاريك انبوه درختان بلند شكوفه دهند و به ثمر برسند، اما با افزايش قابل توجه دى اكسيدكربن موجود در درختان بزرگ و بلند شدن سريع و ناگهانى آنها زيست جنگل به نحوى اساسى متحول مى شود يعنى بيشتر آب ها، املاح و نيز نور خورشيد به درختان بزرگ مى رسد و گياهان و درختان كوچكتر فرصت رشد پيدا نمى كنند.
سرزمين روباه و خورشيد
«لولاداسيلوا» رئيس جمهور برزيل كه بخش اعظمى ازخاك كشورش در جنگل هاى آمازون پنهان است با صدور يك فرمان، هفده هزار كيلومتر مربع از تپه ها و رودهاى شمالى اين جنگل را به قرارگاه سرخپوستان تبديل كرد. دوازده هزار سرخپوستى كه در قرارگاه «راپوساسرادوسل» زندگى مى كنند اين سرزمين را سرزمين «روباه و كوهستان خورشيد» مى نامند. ايده قرارگاه دوسل پس از سى سال مبارزه سرخپوستان و درگيرى هاى شديد آنها با ساكنان محلى و كشاورزان بر سر تصاحب زمين به ثمر نشست. پرونده قرارگاه، سال ها روى ميز كار دولت بود تا آن كه توماس باستوس وزير دادگسترى مسئول بررسى موضوع شد. كشاورزان انتقال پيدا كردند و همه چيز در اختيار سرخپوستان قرار گرفت جز جاده ها، يك پايگاه نظامى مرزبانى و شهركى كوچك كه جزو قرارگاه به حساب نمى آيد.
آيا اين قرارگاه ، سرخپوستان منطقه را كه مدام در حال درگيرى و تعقيب و گريز بوده اند به كشاورزان ساكن با روحيات شهرنشينان برزيلى تبديل خواهد كرد؟ اين پرسشى است كه همچون آينده آمازون در تاريكى فرورفته و به راحتى نمى توان پاسخى برايش پيدا كرد.
تمدن جنگل
چندى پيش باستان شناسان با پيدا كردن ساختمانى كهن در دورافتاده ترين نقطه آمازون كه متعلق به رصدخانه اى قديمى بوده است دريافتند زمانى در اين سرزمين، كهن ترين تمدن هاى بشرى مى باليده اند.
كارشناسان درباره كاربرى اين ساختمان كه سنگ چين هاى چند تنى دارد، مى گويند: رصدخانه فقط بخشى از بناست در حالى كه مى توان شكلى از معبد را نيز در معمارى آن جست وجو كرد اما اكنون در كنار اين تمدن كهن و گم شده در تاريك ترين نقطه جنگل خلافكاران بين المللى لانه كرده اند؛ شبكه هاى گسترده جنايى، قاچاقچيان چوب و عتيقه و...
در ژوئن ۲۰۰۵ يك باند عظيم قطع درختان در جنگل هاى آمازون كشف شد. پليس برزيل ميزان چوب هاى ربوده شده را در ۱۵ سال گذشته ۳۷۰ ميليون دلار آمريكا ارزيابى كرد و ده ها نفر در استان ماتوگروسو برزيل دستگير شدند. همان زمان اعلام شد كه برخى مقامات دولتى با قاچاقچيان همكارى داشته اند. بنا به آمارهاى رسمى از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۵ ميلادى دو ميليون مترمكعب چوب برابر با ۷۶ هزار كاميون از جنگل هاى منطقه حاره اى بريده شده و به غارت رفته است، اما آيا قطع درختان آمازون درنهايت به نفع جنگل تمام نخواهدشد؟
يك معادله ساده به ما مى گويد انبوهى و رشد بيش ازحد درختان بزرگ عامل نابودى و تجديد نشدن جنگل است و اين موضوع با قطع اين درختان تاحدودى رفع خواهدشد، چه به شكلى قانونمند يا غيرقانونى.
سال ها پيش برزيل براى كاستن از مضرات تك محصولى و وابستگى بيش از حد به صادرات قهوه،به تقريب نيمى از درختان قهوه كشورش را از بين برد و به جاى آن پنبه كاشت. آيا اكنون براى نجات آمازون نيز دست به چنين اقدامى خواهدزد؟ موضوعى كه ذهن كارشناسان و صاحبنظران را به خود مشغول كرده. تا آنجا كه حتى برخى به اين تئورى رسيده اند كه بايد در نقش جنگل هاى بزرگ در سلامت زمين وساكنانش تجديدنظر كرد.
گفتنى است جنگل هاى بزرگ باعث افزايش گازهاى گلخانه اى طبيعى شده و هوا را سال به سال گرمتر مى كنند. اين موضوع ممكن است به گازهاى گلخانه اى صنعتى نيز كمك كند تا درنهايت يخ هاى قطبى آب شده و در سده هاى بعد انسان شاهد حركت كوه هاى يخى، بالاآمدن آب درياها و به جريان افتادن سيلاب هاى وحشتناك باشد. با اين همه، گروههاى سبز و مقامات دولتى در تلاش اند تا به حفظ جنگل ها كمك كنند، چنان كه در ابتداى سال ميلادى دولت برزيل اعلام كرد توانسته است ميزان نابودى را به نصف كاهش دهد:
«اين تخمين ها كه از سوى مارنياداسيلوا وزير وقت محيط زيست برزيل اعلام شد كه از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۴ بيش از ۱۸ هزار كيلومتر مربع - منطقه اى به وسعت يك كشور كوچك - از جنگل ها بريده شده و در سال ۲۰۰۵ به ۹ هزار كيلومتر مربع كاهش پيداكرده است.»
مراقبت ويژه
سيستم هاى ماهواره اى اكنون به داد جنگل رسيده اند تا همه كنش ها و واكنش هاى جنگل را زيرنظر داشته باشند، زيرا ريه هاى زمين محتاج مراقبت ويژه است. ماهواره ها با پوشش نقطه نقطه آمازون سعى دارند قاچاق، تغييرات گياهى و... را لحظه به لحظه بررسى كنند تا حاصل تحقيقات بتواند دانشمندان را به نتيجه اى مطلوب برساند. با اين همه يكى از اشكالات عكسبردارى ماهواره اى آن است كه هنوز قادر نيست تا «قطع گزينشى» را نشان دهد مگر آن كه بخشى ازجنگل به طور كامل نابود شده باشد. در قطع گزينشى درختان منفرد كه داراى ارزش ويژه اى هستند مانند درخت ماهون بريده مى شوند و به درخت هاى اطراف آسيبى نمى رسد.
به عبارت ديگر در قطع گزينشى ارزش درخت بالاتر و به همان اندازه خطاى سيستم هاى امنيتى افزون تر خواهدبود.
در سال ۱۳۳۳ دوبرادر ماجراجوى ايرانى با نام عيسى و عبدالله اميدوار بر موتوسيكلت هاى خود سوار شدند و دنياى وحشى صحراهاى سوزنده و جنگل هاى مخوف را درنورديدند. خاطره عيسى و عبدالله و گذر آنها از جنگل هنوز در ذهن سرزمين روباه و خورشيد باقى مانده است.