صادق دهقان

با پديدار شدن آبزى موسوم به«شانه دار مهاجم» در درياى خزر بشدت از ذخاير كيلكا كاسته ودر اين ميان ايران كه بيش از ساير كشورهاى حوزه خزر دچار زيان شده در پى جلب موافقت ديگر كشورها براى اجراى برنامه مبارزه با شانه دار مهاجم درياى خزر است.
شانه دار مهاجم كه مبدل به كابوس صيادان درياى خزر شده و تعادل زيستى بزرگ ترين درياچه جهان برهم زده، ماهى كوچكى است از خانواده ژله فيش ها كه كمتر از ۸ سانتى متر طول دارد و ۹۸ درصد بدن آن را آب تشكيل مى دهد.
اين موجود با نام علمى نميوپسيس ليدى (Mnemeiopsis leidy) از آبزيان بومى اقيانوس اطلس در سواحل قاره آمريكاست كه تاكنون به هر نقطه اى كه پايش رسيده، صدمه هاى سنگينى به اكوسيستم و جانداران آن منطقه وارد كرده است.
درياى سياه، درياى مديترانه و درياى آزوف از نقاطى هستند كه پيش از درياى خزر شاهد غارتگرى هاى اين آبزى بودند، جاندارى كه اشتهاى سيرى ناپذيرى در تغذيه از نئوپلانكتون ها يا همان حيوانات پلانكتونى (خوراك اصلى كيلكاها) و همچنين تخم و لارو كيلكا دارد.
شواهد، حاكى از ورود اين آبزى به درياچه خزر در حدود ۸ يا ۹ سال پيش است، اگر چه در ابتدا هيچ كس باور نمى كرد اين موجود ريز بزودى به يكى از خطرناك ترين جاندارانى مبدل شود كه تاكنون ، حيات ديرپاى درياى خزر به چشم ديده است.
شانه دارها پس از گذشت يك سال از هجوم گسترده خود به اكوسيستم درياى خزر، با هدف قراردادن خوراك كيلكاها، شمار اين ماهيان را به دو سوم كاهش دادند و اين درست زمانى بود كه توليد ماهيان كيلكا در ايران در سال هاى پيش از آن به بالاترين حد رسيده بود.
اين نخستين عكس العمل درياى خزر به پذيرايى از اين ميهمان ناخوانده بود، به طورى كه پس از آن باز هم تغيير و تحولات جديدى در اكوسيستم درياى خزر در حال وقوع است و جدال سخت براى تنازع بقا در خزر همچنان ادامه دارد.
آخرين تلاش ها براى بازگرداندن تعادل چرخه زيست به درياى خزر، كوچ دادن برئواواتا(Beroe ovata) دشمن شماره يك شانه دار مهاجم به اين درياچه است تا با تار ومار كردن آنها بار ديگر آرامش بر زندگى ساكنان درياى خزر حاكم شود، تلاشى كه ايران سردمدار آن است و موفقيت آن بسته به همراهى ديگر كشورها در اجراى پروژه مبارزه با شانه دار درياى خزر است.
«حسين نگارستان» دبير ستادمبارزه با شانه دار مهاجم درياى خزر مى گويد: «شانه دار يك پلانكتون، يعنى يك جانور غوطه ور در درياست كه حالت ژله اى دارد و به وسيله موهاى زبر شانه اى شكلى خود در آب حركت مى كند و از اين رو به شانه دار معروف شده است».
وى توضيح مى دهد : «اين آبزى توليد مثل زيادى دارد و با توجه به اين كه جانورى دوجنسى است و قابليت نر و مادگى را توأم دارد، پس از تولد، در دو هفته بالغ شده و هر يك از آنها مى تواند تا ۶ هزار تخم بريزد. نكته جالب در مورد اين آبزى اين است كه لارو شانه دار نيز قادر به تخم ريزى است».
نگارستان در مورد زمان پيدايى شانه دار در درياى خزر مى گويد : «اطلاع دقيقى از زمان ورود اولين شانه دارها به درياى خزر در دست نيست، ولى نخستين بار در اواخر سال ۱۳۷۸ مؤسسه تحقيقات شيلات ايران و دانشگاه تربيت مدرس در يك پروژه تحقيقاتى مشترك اين آبزى را مشاهده كردند».
«احتمالاً شانه دارها از طريق مخزن توازن كشتى هايى كه از كانال ولگادن وارد درياچه خزر مى شوند به اين درياچه راه يافته اند. كشتى هاى باربرى براى اين كه بر روى دريا تعادل داشته باشند آب فراوانى را درون مخزن توازن كشتى ها وارد مى كنند و زمانى كه بار كشتى ها خالى مى شود اين آب ها را نيز از درون مخزن به دريا مى ريزند».
نگارستان اظهار داشت : «شانه دارها در مدت كمى زياد شدند و از سال ۷۹ تأثيرخودشان را نشان دادند، به طوريكه ميزان صيد كيلكا از ۹۵ هزار تن در سال ۷۸ به ۷۸ هزار تن در سال ۷۹ رسيد و اين روند ادامه پيدا كرد تا اين كه در سال ۸۲ به پايين ترين ميزان يعنى ۱۵ هزار تن رسيد».
وى با اشاره به اين كه ميزان صيد كيلكا از سال ۸۳ دوباره رو به فزونى گذاشت، مى گويد : «صيد كيلكا در سال ۸۳ به ۱۹ هزار تن رسيد و سال ۸۴ به ۲۱ هزار تن بالغ شد».
نگارستان درباره دليل بروز چنين پديده اى توضيح مى دهد : «تا پيش از اين به حد كافى پلانكتون براى تغذيه شانه دارها وجود داشت، ولى از سال ۸۳ با كاهش ميزان پلانكتون ها كه كيلكاها نيز از آنها تغذيه مى كردند خود شانه دار نيز گرسنه ماندند و براساس تحقيقات، شكم بسيارى از شانه دارها خالى بود به طورى كه همزمان با كاهش پلانكتون ها تعداد كيلكاها و در پى آن شانه دار نيز كاسته و توازن جديدى بر دريا حاكم شد.
در اين ميان افزايش كيلكا جاى پرسش داشت كه براى توضيح اين موضوع بايد به انواع كيلكا اشاره كرد، ۳ نوع كيلكا به نام هاى كيلكاى آنچوى (Anchovy) ، كيلكاى معمولى و كيلكاى چشم درشت در درياى خزر وجود دارد.
ابتدا كيلكاى آنچوى كه از نوع كيلكاى مرغوب است، صيد مى شد ولى تازگى ها به طور عمده كيلكاى معمولى كه كيلكاى چندان مرغوبى هم نيست صيد مى شود. درواقع كيلكاى معمولى اغلب از نوع پلانكتون ها به نام آكاريتا Acarita تغذيه مى كند كه شانه دار مهاجم چندان به آن توجه ندارد. از سوى ديگر كيلكاى معمولى در مناطق كم عمق درياى خزر زيست مى كند كه در اين مناطق شانه دار كمترى وجود دارد، از همين رو شمار كيلكاى معمولى افزايش پيدا كرد.
وى عنوان مى كند : «كاهش ميزان كيلكاى آنچوى در حدى نيست كه نسل آن در درياى خزر تهديد شود، ولى ميزان كيلكاى آنچوى به قدرى كم شده كه صيد آن براى صيادان اقتصادى نيست.»
وى با اشاره به اين كه شانه دار پيش از درياى خزر به درياى سياه و مديترانه نيز وارد شده ولى ميزان صدمات آن در درياى سياه و خزر بيشتر بوده. توضيح مى دهد : «از نظر علمى تهاجم (invasion) به پديده اى گفته مى شود كه در آن جانورى وارد محيطى جديد شود و به اكوسيستم آن صدمه وارد كند.»
وقتى كه موجودى به يك اكوسيستم تهاجم كند، چنان چه آن محيط داراى اكوسيستم پيچيده اى باشد و جانداران زيادى را در خود جاى داده باشد ميزان صدمه ديدن آن اكوسيستم كمتر است. در درياى مديترانه ۵۰۰ گونه ماهى موجود است در حالى كه درياى سياه و درياى خزر ۱۵۰ گونه ماهى دارد. بالطبع در اكوسيستمى مانند درياى مديترانه كه ۵۰۰ گونه ماهى دارد دست كم چند گونه ماهى براى مقابله با شانه دار يافت مى شود، در نتيجه هجوم شانه  دار در درياى مديترانه تأثير كمى به جاى گذاشت، اما ورود شانه دار به درياى خزر زيانبار بوده است.
دبير ستاد مبارزه با شانه دار مهاجم درياى خزر مى گويد : «سال ۷۸ در تحقيقاتى، گونه مقابله كننده با شانه دار تشخيص داده شد، سپس وارد مرحله امكان سنجى اين طرح و چگونگى اجراى آن شديم. ابتدا بايد اكوسيستم درياى خزر بررسى مى شد، از همين رو جلسه اى ميان ۵ كشور حوزه خزر در باكو با نظارت برنامه محيط زيست درياى خزر (CEP) برگزار شد و كشورها حدى از تراكم شانه دار را مشخص كردند در صورتى كه شمار آن از اين ميزان عبور كند مقابله با آن انجام شود.»
گزارش بعدى در سال ۷۹ حاكى از اين بود كه ميزان تراكم شانه دار در آب هاى ايران و جمهورى آذربايجان بالاتر از حد قابل قبول است و بايد سريع تر فكرى براى اين موضوع كرد. با توجه به اين كه برئو اواتا، دشمن طبيعى شانه دار است و پيش از اين به طور طبيعى با ورود به درياى سياه مشكل آن را از بابت حضور شانه دار مهاجم برطرف كرده بود، به طورى كه دوباره امكان صيد كيلكا فراهم شده بود ، اين كاربه روسيه محول شد تا دشمن شانه دار از اقيانوس اطلس به درياى خزر آورده شود.
روسيه با انجام تحقيقاتى گزارش كرد، به دليل پايين بودن شورى آب درياى خزر، اواتا قادر به زنده ماندن در اين درياچه نيست.
دبير ستاد مبارزه با شانه دار مهاجم درياى خزر مى گويد : «همكاران ما در مؤسسه تحقيقات شيلات ايران چند نمونه از اواتا را از تركيه به ايران آوردند و در آزمايشگاه پژوهشكده اكولوژى درياى خزر در سارى با شورى كم در حوضچه هاى پلكانى سازگار كردند. وقتى كه اين خبر منتشر شد موجى از شادى در منطقه ايجاد كرد.
ما شانه دار خوار اواتاى سازگار شده را مورد بررسى قرار داديم كه تقريباً برابر با شانه دار خوار اين آبزى در درياى سياه بود. سپس اواتا مورد بررسى قرار گرفت كه آيا مى تواند انگل نيز با خود به همراه بياورد و مشخص شد كه اواتا انگل دارد كه مختص به خود شانه دارهاست، ولى اين انگل ها در حين سازگارى از بين مى روند. سؤال بعدى در اين باره بود كه اواتا پس از از بين بردن شانه دار ها آيا به سراغ ديگر زئو پلانكتون ها خواهد رفت و خود مشكل ساز خواهد شد كه براى يافتن پاسخ اين سؤال اواتا را در محيط غيرطبيعى گرسنگى داديم. به طورى كه تنها پلانكتون آكاريتا وجود داشت مشاهده شد اواتا از گرسنگى از بين مى رود ولى آن را نمى خورد.»
نگارستان مى گويد : «تحقيقات ما در يك مورد ناموفق بود. ما در پى تكثير مصنوعى اواتا، تخم كشى و توليد لارو آن بوديم كه متأسفانه لارو اواتا در محيط غيرطبيعى رشد نكرد و اين فكر تا رسيدن به نتيجه، نيمه كاره مانده است، در صورتى كه تكثير مصنوعى اواتا امكانپذير شود ديگر نيازى به آوردن آن از تركيه نيست و بسيارى از هزينه ها كاسته مى شود.»
در نشست منطقه اى تهران در اسفند ،۸۲ كه با حضور كارشناسان ۵ كشور حوزه درياى خزر و سازمان هاى بين المللى برگزار شد، قطعنامه اى تصويب شد كه اوانا به درياى خزر انتقال داده شود. اجراى قطعنامه يك شرط دارد چون خزر متعلق به ۵ كشور است براى تصميم گيرى بايد هر ۵ كشور همكارى كنند. از همين رو نماينده ما موافقت ايران با قطعنامه را اعلام كرد، ولى روسيه كه در ابتدا اعلام كرده بود اواتا با محيط زيست درياى خزر سازگارى ندارد خواستار تحقيقات بيشتر شد و كشورهاى ديگر نيز از روسيه پيروى كردند، به عبارتى مى توانيم بگوييم ما در قبال گزارش علمى خود پاسخ سياسى دريافت نكرديم.»
وى عنوان مى كند : «در ادامه اين تلاش ها ايران در سطح ملى، كميته ملى نظارت بر مبارزه با شانه دار مهاجم متشكل از نمايندگان دفتر معاون اجرايى رياست جمهورى، دفتر درياى خزر و وزارت امور خارجه، مركز ملى اقيانوس شناسى وزارت علوم، سازمان بنادر و كشتيرانى، سازمان مديريت و برنامه ريزى، سازمان شيلات ايران، وزارت جهاد كشاورزى و سازمان حفاظت محيط زيست را تشكيل داد كه دبير كميته نيز رئيس شيلات ايران است.
«اين پروژه در سطح ملى تصويب شده و از سال ۸۶ مقدمات اجراى طرح آغاز مى شود و ما يك سال را به توجيه و بحث با كارشناسان كشورهاى ديگر اختصاص داديم.»
دبير ستاد مبارزه با شانه دار در درياى خزر درباره دليل تلاش بيشتر ايران نسبت به ساير كشورها براى مقابله با شانه دار عنوان مى كند : «شانه دار مهاجم در قسمت هاى شورتر و گرم تر دريا بهتر رشد مى كند و از آن جا كه آب هاى ايران داراى چنين ويژگى است زيان ما از اين حيث بيشتر است، از همين رو ما بايد براى مقابله با آن جديت بيشترى داشته باشيم. بعد از ايران، كشورهاى آذربايجان، تركمنستان و قزاقستان به ترتيب از هجوم شانه دارها بيشتر دچار خسارت مى شده اند.»
نگارستان با اشاره به ايستگاه هاى پيش بينى شده براى توزيع اواتا در درياى خزر مى گويد : «در ايران خليج  گرگان براى اين كار در نظر گرفته شده و۴ ايستگاه ديگر نيز براى كشورهاى ديگر كه آب آنها شورى و گرمى بيشترى دارد، مشخص شده است.»
«همچنين تلاش هاى ما براى تكثير مصنوعى برئو اواتا تا موعد اجراى پروژه ادامه خواهد داشت، زيرا هم اقتصادى است و هم انتقال اواتا از طريق تركيه به درياى خزر به دليل اين كه ۹۸ درصد بدن اين آبزى از آب تشكيل شده، دشوار است.»
وى مى گويد : «در صورتى كه پروژه  ملى تصويب شود اميدوارم سال ۷۸ برنامه ما پياده و سال ،۹۰ صيد كيلكا دوبرابر شود و در ۳ تا ۵ سال به ميزان قبل از هجوم شانه دارها برسد. اين امر مستلزم سه مرحله است، مرحله نخست افزايش تعداد شانه دار خوار محله، بعد كاهش ميزان شانه دار مهاجم و در مرحله سوم افزايش ميزان كيلكا.