Iran Newspaper - ايران گردى

اصفهان - مهسا جزينى : ازتو در توى بازار كه رد مى شوى كناريك مغازه قصابى دست راست كوچه بايست. داخل كوچه و در شعاع يكصد مترى جنوب گنبد نظام الملك روبه روى يك تعميرگاه دوچرخه ساختمان متروكه قديمى و وارفته اى مى بينى با پنجرهاى شكسته حفاظ دار و درى كه با زنجير، قفل وبست زده شده . از نوشته كاشى بالاى سر در متوجه مى شوى كه اينجا حمام است و نام شيخ بهايى روى كاشى آبى رنگ آن نوشته.
«چون يكى از در برون آيد صحت و عافيت بود تاريخ » . شعر به يقين و به استناد كتابها سرنخى است كه اشاره به سال ساخت حمام دارد.(۱۰۶۵)هجرى قمرى .
اين نشانى است براى هر گردشگر داخلى وخارجى و يا علاقه مندى كه براى ديدن حمام تاريخى و معروف اصفهان وحتى ايران وارد محدوده بازار مسجد جامع و ميدان عتيق( ميدان كهنه) مى شود . گردشگرى كه با هزار علاقه واشتياق آمده تا حمامى را كه در باره آن بسيار خوانده و شنيده ببيند و ازسرمعروف آن را -محل تبلور بلوغ فكر ايرانى ۴۰۰ سال پيش - بشنود. اما به جاى اينكه با موزه حمامى مرمت شده (راهنمايانى كه اسرار مى دانند ) دفترچه يا كاغذ هاى راهنما و .... روبه روشود، ساختمانى را مى بيند كه در حال تخريب است، از درز در و لاى پنجره بدون شيشه اماحفاظ دار كه نگاه مى كند، باورش نمى شود اينجا حمام معروف شيخ باشد. تنها چيزى كه به چشم مى آيد نخاله و آشغال است كه تلنبار شده و در و ديوارهايى كه درحال وارفتن است .اين درحالى است كه حمام شيخ بهايى در فهرست آثار ملى ثبت شده و هر گونه آسيب رساندن به آن پيگرد قانونى دارد.
اما در ظاهر بخشى ديگر از حمام نيز كه گفته مى شود جزو مجموعه آن است هم اكنون، تبديل به دوسه كارگاه توليدى پوشاك و پارچه بافى شده، آن هم بدون هيچ مرمتى از سوى صاحبان يا مالكان فعلى آن . شايد براى همين باشد كه ميراث فرهنگى هم برخلاف مرمت هاى اوليه و استحكام بخشى دوره اى پشت بام حمام آن را در فهرست برنامه هاى اضطرارى مرمتى خود قرارداده است .
شهرام توكلى كارشناس مرمت سازمان ميراث فرهنگى مى گويد : برخى اقدامات مرمتى ۳ سال قبل در حمام انجام شده اما از ۲ سال گذشته به اين طرف هيچ اقدامى در باره احيا و بازسازى آن انجام نشده است . او مى گويد به همين دليل تا يك ماه ديگر اقدامهاى استحكام بخشى پشت بام - سبك سازى و بازنگرى در فنداسيون آن انجام مى شود .
حمامى با نزديك به ۱۹ مالك و چندين متصرف
اما براستى چرا ؟ حمامى كه آوازه آن شرق و حتى غرب رانيز پر كرده، اكنون چنين سرانجامى دارد .در حالى كه دركرمان، شيراز، كاشان و حتى اصفهان چندين حمام قديمى مرمت شده يا در حال مرمت است و به موزه اى زنده براى گردشگران تبديل شده . حمام شيخ چرا بايد اين قدر غريب و بيگانه به زباله دانى - محل پاركينگ دوچرخه هاى اسقاطى و تعميرى و كارگاه توليدى - بدل شده باشد . مى گويند حمام شيخ بهايى در تملك وراث آن مانده و همين مسأله بعد از ۴۰۰ سال مشكل ساز شده. گرچه معلوم نيست كه مالكيت حمام به شيخ برمى گشته يا فقط طراحى آن با او بوده، اما به هر حال اين بنا هم اكنون چندين مدعى و مالك و متصرف دارد كه ظاهراً هم مستند ساختن اين دعاوى وهم تهيه پولى كه بايد بابت اين تملك به آنها پرداخت شود كار را به اين جا كشانده. اين درحالى است كه تعداد اين مالكان از ۲۹ نفر به ۱۹ نفر رسيده. در حالى كه تا پيش از اين به علت اختلاف ميان وراث يا ضعف ميراث فرهنگى و شهردارى تملك و خريد اين بنا ميسر نشده بود. فرزند يكى از اين وراث به خبرنگار «ايران» مى گويد : همه مالكان حاضر به فروش سهم خود به ميراث يا شهردارى هستند اما مسأله بر سر تقسيم بندى سهم وسنديت آن است او با اشاره به اينكه در گذشته اسناد مالكيت مانند امروز مشخص وثبت شده دريك جا نبود مى گويد؛ هم اكنون اين اسناد در حال جمع آورى است كه همين مسأله كار را به درازا كشانده.اما به گفته او در ظاهر۸۰ درصد كار هم حل شده است . اما مشكل ديگر بنا بحث تملك آن از سوى شهردارى ياميراث فرهنگى و نبود اعتبار لازم است . مى گويند ما اعتبار لازم را براى پرداخت پول به مالكان نداريم .
با اين حال حسن روان فر معاون حفظ واحياى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى استان اصفهان مى گويد : ما رقمى را براى تملك حمام پيش بينى كرده ايم كه قرار است در سفر اخير رياست جمهورى به استان در زمره اعتبارات مصوبه هاى سفرهاى استانى گنجانده شود .روان فراين رقم را حدود ۵۰۰ميليون تومان برآورد مى كند .وى مى گويد: در صورت تخصيص اين اعتبار و رفع معضل مالكيت حمام در مراحل بعدى بودجه هاى مرمتى نيز به آن تخصيص مى يابد. روان فر پيش از اين نيز گفته بود مشكل مالكيت ۸۰ درصدبنا حل شده و درشرف انتقال به شهردارى است اما هنوز مسأله اسناد آن در سازمان ثبت حل نشده است. وى همچنين گفته بود مشكل ۲۰درصدى قسمتى از بنا نيز كه به مرور از سوى افرادى خريدارى و به شكل كارگاه در آمده، باقى است .
اين درحالى است كه ظاهراً خود متصرفان كه بخشى از حمام را تبديل به كارگاه كرده اند نيز به اين نكته اذعان دارند. وارد يكى ازاين كارگاه هادر پشت حمام مى شوم، معمارى طاق وچشمه اى آن با ستون هاى زيبا همانند آنچه در ساير حمامهاى قديمى ديده مى شود براحتى به هر بيننده مى قبولاند كه اينجا بخشى از حمام است كه اكنون به كارگاه بدل شده. ازيكى ازكاركنان آن مى پرسم كه آيا مى داند اين جا بخشى از حمام شيخ است وبايد بازگردانده شود ؟ او پاسخ مثبت مى دهد و مى گويد : صاحب اين كارگاه سرقفلى اين محل را دارد. اما صاحب تعميرگاه دوچرخه سازى اعتقادى به اين باور كه اين محل اثرى تاريخى باشد، ندارد. او مى گويد اين محل صاحب و سالار ندارد و اگر تاريخى بود به آشغال دانى بدل نمى شد.
اهالى محل نيز ظاهراً از اين وضعيت دلخوشى ندارند. يكى دو بار از شهردارى خواسته ا ند براى عريض كردن كوچه پشتى بخشى از ديوار را تخريب كنند، غافل از اين كه اين يك اثر ثبت شده ملى است .برخى نيز مى گويند گاهى شب ها پشت بام حمام محل تجمع افراد ناباب مى شود .
حمام شيخ بهايى در متون واقوال
درمتون، آمده است كه اين حمام داراى خزينه اى بوده كه آب آن خودكار و بدون مصرف مستقيم انرژى گرم مى شده و ازاين رو ساخت آن را به شيخ بهايى بحرالعلوم عصر خويش نسبت مى دهند. كتابى از شيخ باقى مانده در رابطه باساخت حمامها كه هنوز موجود است وداراى عبارات واصطلاحات پيچيده و سنگينى است .در اين كتاب روشهاى ساخت خزينه وايزوله ( عايق بندى ) آن را شرح داده است .امادررابطه با سر حمام، يعنى اين كه خزينه آن هميشه بدون وجود سيستم انرژى مستقيم گرمايى( بدون چوب و روغن وزغال و نفت وپيه و.....) كه درحمامهاى گذشته معمول بوده است، شايعات بسيارى از گذشته درايران و به خصوص اصفهان ميان مردم رايج بوده، اما تنها فرضيه قابل طرح و شايدپذيرفته شده اى كه هم اكنون وجود دارداين است كه احتمالاً يك سيستم سفالينه لوله كشى زيرزمينى حد فاصل آبريزگاه مسجد جامع واين حمام وجود داشته كه با روش مكش طبيعى گازهايى چون متان و اكسيدهاى گوگردى به مشعل خزينه حمام هدايت مى شده و به عنوان منبع گرما در مشعل مى سوخته و يا اين كه مستقيماً اين گازها را از مواد زائد دفع شده در خود حمام جمع آورى مى كردند و مورد استفاده قرار مى دادند كه اين روش هم اكنون تحت عنوان بيوگاز شناخته مى شود . اين فرضيات زمانى قوى تر مى شود كه در جريان مرمت خانه شيخ بهايى در همان نزديكى در كف زير زمين تنبوشه هاى سفالى و چاههاى مرتبطه و يك لوله آزمايش پيدا شده بود كه احتمال مى دهند مربوط به طراحى حمام باشد. حمام شيخ تا سه دهه قبل همچنان داير بوده، اگرچه تغييراتى را در اصل بنا به وجود آورده بودند.