زينب پشت مشهدى

دكتر سيد عبدالحميد ضيايى دكتراى فلسفه غرب از دانشگاه سوربن پاريس، دارنده مدال طلايى المپياد ادبى ۱۳۷۴ و فارغ التحصيل حقوق قضايى و ادبيات از دانشگاه تهران و علامه طباطبايى است. ارائه مقالات متعدد پژوهشى و علمى در جلسات، كنفرانس ها وهمايش هاى خارجى و داخلى، تاكنون چند عنوان كتاب از دكتر ضيايى منتشر شده كه از آن جمله مى توان به كتاب هاى در غياب تبار شناسى انديشه هاى الحادى در عصر مدرنيته، جامعه شناسى تحريفات عاشورا، نگرش انتقادى به ادبيات عاشورا و ... اشاره كرد.
با او به مناسبت هفته بسيج درباره تكريم ايثارگران و خانواده معظم شاهد در جامعه به گفت وگو نشستيم كه مى خوانيد:

ايثار از منظر شما چه تعريفى دارد؟
مفهوم ايثار يكى از مفاهيم بنيادين علوم انسانى، بويژه فلسفه اخلاق است كه مى توان رويكردهاى متفاوتى به آن داشت. هم رويكرد معرفت شناسانه و هم رويكرد ايدئولوژيك و دينى. در نگاه معرفت شناختى مى توان ايثار را يك مفهوم نظرى (theoric Term) دانست كه عام و جهانشمول بوده و اختصاص به فرقه يا اجتماع خاصى نداشته و در باب همه جوامع سارى و جارى است. به طور كلى مى توان ايثار را نوعى كنش ديگر خواهانه (اعم از دينى، انسانى يا ملى) و عبور از منافع شخصى به خاطر حفظ مصالح ديگرى‎/ ديگران قلمدادكرد. مهمترين خصيصه مفهوم ايثار، باور معطوف به عمل است. يعنى ابتدا در ساخت آگاهى فرد ـ اجتماع نوعى دگرگونى استعلايى پديد مى آيد و سپس اين تحول به عرصه فعل و عمل فردى، جمعى راه يافته و در آن نهادينه مى شود.
-  ايثارگران چه كسانى هستند؟
اگر ايثار را همان عمل ديگر خواهانه بدانيم دايره شمول ايثارگران نيز بسيار گسترده خواهد بود به عبارت ديگر، حتى تحول سوبژكتيو و ذهنى فرد نسبت به ترجيح شيئى يا فرد يا عقيده اى بر خود نيز عملى ايثار گرانه خواهد بود، ولو اين كه تحقق عينى پيدا نكند. اما در رويكرد ايدئولوژيك كه نسبت آن با نگاه كلان معرفت شناختى و وجود شناختى، عموم و خصوص مطلق است ايثارگر به كسى اطلاق مى شود كه به خاطر باور يا عقيده اى خاص (كه بيشتر صبغه دينى و متافيزيكى دارد.) از جان و منافع خود صرف نظر وعبور كند. دايره شمول ايثار گرى در كشور ما نيز با توجه به وقايع اتفاقيه در صدر انقلاب اسلامى در جنگ تحميلى تعريف و تبيين مى شود.
اگر روحيه ايثارگرى در يك جامعه حذف شود چه اتفاقى مى افتد؟
پاسخ به اين پرسش، با توجه به تيپولوژى جوامع سنتى‎/ صنعتى متفاوت خواهد بود. به عنوان نمونه در جامعه اى كه شيوه حاكميت و اقتصاد، آن سرمايه دارى متأخر و ليبراليستى است مفهوم ايثار چندان جايگاهى ندارد و البته اين مسأله مشكل چندانى را هم ايجاد نمى كند. نظام سرمايه دارى در ذات خود مستلزم و متضمن نوعى فردگرايى است كه نقطه مقابل مفهوم ايثار است. امروزه شتاب جامعه ما در حركت به سوى سرمايه دارى نيز در تضعيف روحيه ايثار تأثير گذار است.
چگونه مى توانيم اين روحيه را در جامعه تقويت كنيم؟
تقويت روحيه ايثار در جامعه نيازمند توجه به عوامل ايجابى و موانع سلبى است. با وجود سياست تعديل و تثبيت اقتصادى پاره اى از دولت ها و ترويج مصرف گرايى در رسانه هاى جمعى (اعم از ديدارى و شنيدارى و مكتوب)، نمى توان چشم اميدى به بقاى روحيه ايثار در جامعه داشت اما به نظر مى رسد كه ايثار و ايثارگران نيازمند تكريم هستند.
تكريم در جوامع مختلف چگونه انجام مى شود؟
به نظر مى  رسد كه بهتر باشد به جاى شعار دادن و اعتنا و اتكا به تبليغات و كنفرانس ها و سمينارهاى بى نتيجه، مطالعه دقيقى در كيفيت خدمات رسانى ساير دولت ها و سازمان هاى بين المللى به خانواده هاى قربانيان و بازماندگان جنگ ها انجام شود.
قطعاً تبيين وتعبيه يك نظام و سيستم خدمات رسانى عملگرا (practice) و كارآمد، مستلزم تأمل در تجارب ديگران و عبرت آموزى از حسنات و امتيازات آنان خواهد بود.
به عقيده اينجانب، ميزان خدمات رسانى به خانواده هاى قربانيان جنگ در ساير كشورها بسيار چشمگير و شگفتى آور است. عرضه خدمات در بعضى از كشورها به تمام امور و حوائج انسانى تسرى داده شده است و اين كشورها در تجليل مادى و معنوى از خانواده هاى قربانيان و بازماندگان  جنگ در حوزه هايى مثل مسكن، مسائل درمانى، آموزشى، اشتغال و كاريابى، حقوق و مزايا، تعاون و امور اجتماعى، پرورش و فوق برنامه و ... سنگ تمام گذاشته اند. در كشور هايى مثل فرانسه، هند، كانادا، پاكستان و كره جنوبى به خانواده هاى مزبور، واحدهاى مسكونى به طور رايگان واگذار مى شود. خدمات رسانى به معلولان جنگى و خانواده هاى قربانيان جنگ نيز در كشورهايى مانند فرانسه، كانادا و كوبا كاملاً رايگان است. در حوزه اشتغال و كاريابى نيز به عنوان نمونه معادن روباز و سطحى در كشور كانادا به معلولان و خانواده هاى قربانيان جنگ واگذار مى شود. در هند، جهت كار و توليد در بخش كشاورزى به آنها زمين واگذار مى شود و در كره جنوبى، دواير تابعه دولت موظف اند ۲۰ درصد از نيروى انسانى مورد نياز خود را از ايثارگران ملى و خانواده هاى آنان انتخاب كنند.
وام خريد زمين كشاورزى با بازپرداخت ۱۰ ساله و بهره ۵ درصد يا بعضاً بدون بهره، وام بازرگانى با پرداخت ۷ ساله و وام حوادث مترقبه با پرداخت سه ساله بدون بهره واگذار مى شود.
در خصوص حقوق و مستمرى به عنوان نمونه مى توان به كشور فرانسه اشاره كرد. به همسران، فرزندان و فرزند خواندگان و والدين قربانيان جنگ، حقوق و مستمرى تعلق مى گيرد. بازنشستگان جنگ نيز مشمول اين قاعده اند. نظاميان معلول و خانواده هاى قربانيان غيرنظامى نيز در اين كشور مورد تكريم و پرداخت مستمرى قرار مى گيرند.
بعضاً افراد ايثارگر يا خانواده هاى آنها به سبب تكريم و حمايتى كه از آنان مى شود، دچار مشكل شده يا به عبارت ديگر تكريم اين افراد باعث ايجاد تنش بين آنان با ساير قشرها مى شود. به نظر شما علت اين تنش چيست و چگونه بايد آن را برطرف كرد؟
براى پاسخ به اين پرسش، لازم است يك توضيح روانشناسانه داده شود. از ديدگاه روانشناسان، آدميان دوگونه نياز دارند. نيازهاى ابتدايى و نيازهاى متعالى. نيازهاى ابتدايى يا بديهى شامل نياز به شغل، امنيت، مسكن، توالد و تناسل و... را شامل مى شود و نيازهاى متعالى مشتمل بر نياز به اخلاق و عشق و پرستش و ايثار و... است. به اجماع روانشناسان، آدمى، بدون عبور از نيازهاى ابتدايى، به هيچ وجه نمى تواند به ساحت نيازهاى متعالى گام بنهد. به عبارت ساده تر، انسان هايى كه سخن گفتن از اخلاق و مفاهيم والاى اخلاقى براى فرد گرسنه، بلاتأثير و بيهوده است. در جوامعى كه نيازهاى ابتدايى برآورده نشده است، حتى خداوند هم در چنبره معيشت بندگان گرفتار مى شود و تصوير ذهنى آدميان، نه يك تصوير الوهى و منزه عرفانى، بلكه خدايى روزى دهنده و رزاق است. شايد يكى از دلايل حساسيت برانگيزى تكريم از گروهى خاص در جامعه ما اين است كه شكاف هاى طبقاتى و اقتصادى عميقى بين سطوح مختلف جامعه برقرار است وفقر بالسويه تقسيم نشده است (كه تقسيم بالسويه فقر هم نوعى عدالت است). خدماتى كه امروزه سازمان ها و نهادهاى حمايتى (از قبيل بنياد شهيد وكميته امداد، سازمان بهزيستى، هلال احمر، تأمين اجتماعى و...) ارائه مى دهند. در بسيارى از كشورهاى پيشرفته، خدمات عمومى است كه كل جامعه را پوشش مى دهد و منحصر به گروهى خاص نيست. بايد كوشش شود تا همه افراد جامعه از اين حقوق حقه خود برخوردار شوند. با اين توصيف، هيچ قشرى، در عين برخوردارى از خدمات عمومى، حق و توان اعتراض به اعطاى امتيازات ويژه به گروهى را نمى يابد و شعارها و تلاش دولت اخير در بسط عدالت اجتماعى، مى تواند زمينه ساز تعميم خدمات به نحو يكسان براى تمام قشرها و گروههاى اجتماعى باشد. با حل و رفع نيازهاى ابتدايى، مى توان سازمان ها و بنيادهاى مزبور را به سمتى سوق داد كه بر اساس آن تكريم و تجليل جدى تر از ايثارگران در ابعاد فرهنگى به عمل آيد. و الا بدون عبور از سنگلاخ حوائج بديهى انسان ها، مبانى تئوريك تراشيدن، آب در هاون كوبيدن است.
به عنوان مثال يكى از موارد تنش زا در جامعه ما بحث تخصيص سهميه ورود به دانشگاه به جانبازان، آزادگان و خانواده هاى شاهد است. دليل اين امر را مضاعف بر نابسامانى هاى كنكور ورودى و پريشانى نظام سنجش درايران، بايد به نا آگاهى از وضعيت ساير كشورها ارجاع داد. به عنوان نمونه، در كشور فرانسه تمامى هزينه هاى مربوط به آموزش هاى فنى و حرفه اى و كارآموزى معلولان جنگ و فرزندان و خانواده هاى قربانيان جنگ پرداخت مى شود.
در كشور هند، فرزندان قربانيان جنگ با امتيازات و تسهيلات فراوان به دانشكده هاى فنى، مهندسى و پزشكى (به منظور انجام تحصيلات تكميلى) فرستاده مى شوند. در پاكستان به فرزندان افراد از كار افتاده جنگى، سهميه پذيرش در دانشگاه تعلق مى گيرد. در كره جنوبى كمك هزينه آموزشى به دانش آموزان و بورسيه دانشجويى به واجدين شرايط تحصيلات آكادميك پرداخت مى شود. همچنين در اين كشور ايثارگران ملى، همسران و فرزندان قربانيان از پرداخت شهريه ورودى و ساير هزينه هاى تحصيلى (متوسطه و دانشگاه) معاف هستند. ضمناً بورسيه تحصيل خارج از كشور در صورت احراز شرايط پرداخت مى گردد. در بقيه كشورهايى كه سابقه جنگ را در حافظه تاريخى خود دارند نيز اين قوانين و تسهيلات قانونى مشاهده مى شود.
چشم انداز تكريم ايثارگران در آينده ايران چگونه است و به چه نتايجى منجر مى شود؟
تكريم از ايثارگران گراميداشت ايثار به عنوان يك كرامت انسانى است. ما بيشتر نياز داريم كه ايثار را به عنوان يك مفهوم والاى انسانى مطرح كنيم تا يك مفهوم دينى. ايثار و آزادگى در فلسفه هاى اخلاقى و فرا اخلاق، يك پارادايم جدى و تأمل برانگيز به شمار مى رود. بخصوص در فلسفه اگزيستانسياليسم كه بحث موقعيت هاى حدى و مرزى مطرح است و «خشونت عشق» را به عنوان يك امر دلپذير اخلاقى در برابر «خشونت نفرت» طرح مى كنند، اعتبار مقوله ايثار مشخص مى شود. بايد علاوه بر اين كه ما مبناهاى نظرى مفهوم ايثار و شهادت را ايضاح و تبيين مى كنيم، حتماً در بعد علمى نيز به تكريم ايثارگران بپردازيم. شهدا و ايثارگران، به هيچ واسطه در شأن تكريم قرار دارند و نيازى به تكريم ما ندارند. تكريم خانواده ها و بازماندگان آنها هم نشان مى دهد كه فعاليت ها و امور ايثارگرانه، مأجور و مشكور است و هم تضمين كننده امنيت ملى در برابر مخاطرات و حوادث پيش بينى پذير آينده است.
اگر ايثار مورد تجليل واقع نشود و ايثارگران قدر ببينندو بر صدر نشينند، در حوادث متأخر نمى توان چشم اميد به هيچ يارى و فداكارى دوخت. تكريم خانواده هاى شاهد و ايثارگر نبايد محدود به تجليل لفظى و زبانى باشد، بايد از كنفرانس ها، همايش ها و حرف زدن ها و شعاردادن هاى بيهوده بكاهيم و بر ارتقاى توانمندى هاى ايثارگران در ابعاد مختلف بيفزاييم. فراموش نشود كه منظور من از خدمات رسانى، صرفاً تزريق حمايت و خدمات مادى و معيشتى نيست كه اين كار جزو وظايف بديهى و ابتدايى هر حكومت بوده و نياز به سازمان هاى عريض و طويل دولتى ندارد. منظور اين است كه مثلاً در حوزه آموزش عالى و تحصيلات آكادميك، به جاى تزريق سهميه كه توالى فاسده و برچسب و انگ تبعيض را با خود همراه مى آورد، كوشش شود كه توانمندى هاى علمى ايثارگران و خانواده هاى آنان افزايش يابد و زمينه هاى لازم براى ارتقاى آنان فراهم شود.بى شك خير و صلاح مردم و دولت ما هم در همين خواهد بود.