محمدرضا هاديلو
از جمله مصايبى كه جهان ما بخصوص كشورهاى در حال توسعه با آن مواجه است و سلامت انسان ها را به شدت تهديد مى كند بلاى دخانيات است كه شايد اين زندگى معلول زندگى ماشينى و تضارب آن با دنياى سنتى و قديمى است، به نحوى كه برابر اعلام سازمان جهانى بهداشت ۱‎/۱۵ ميليارد سيگارى در جهان وجود دارد كه ۸۰ درصد از اين تعداد متعلق به كشورهاى در حال توسعه است.
سيگارى كه بى هيچ ترديدى دروازه اصلى و در ورودى همه آلودگى هاى ديگر است و در واقع شروع بدبختى هاى ديگر از سيگار است.
ماجراى سيگار
«سيگار» كه اكنون هر كسى با آن آشنايى دارد كلمه اى اسپانيايى است كه از «سيگارا» به معنى «در كاغذ پيچيدن» مشتق شده است.
اين شيوه مصرف توتون تا قبل از قرن ۱۸ به گونه اى ديگر چون «پيپ»، جويدن وانفيه بود. توتون اولين بار به سال ۱۵۱۹ ميلادى به دست «كرومن» همراه ناخلف «كمبوس» در هنگام بازگشت از آمريكا به اروپا آورده شد.
اين گياه يك ساله كه از خانواده بادمجانيان و گياه بومى آمريكا بود، در ابتدا از سوى كليسا و برخى ايالت ها با مخالفت روبه رو شد تا اين كه به عنوان هديه ملكه انگلستان داده شد و از اين طريق از سال ۱۵۶۰ ميلادى عموميت پيدا كرد، به نحوى كه «مولير» عقيده داشت كه بدون توتون نمى توان زندگى كرد و اگر شخصى توتون ندارد در هستى هيچ چيز ندارد و يا چرچيل معتقد بود كه اگر توتون مصرف نكند بدخلق و عصبانى مى شود و يا گروهى مى گفتند عشق يك ديوانگى كوتاه است، ولى مصرف توتون يك ديوانگى طويل المدت و ثابت است.
اينگونه تفكرات مثبت نسبت به توتون ادامه داشت به نحوى كه عده اى حتى معتقد بودند مصرف سيگار براى طاعون، درمان سردرد، زخم معده، كمى درد زايمان، درمان سرطان و ... مفيد است تا اين كه در سال ۱۶۰۴ ميلادى مصرف توتون توسط «كينگ جيم» براى ريه و دستگاه تنفسى مضر شناخته شد و به عنوان يك ماده مضر و سمى تلقى شد.
دخانيات ايران
درباره تاريخچه و چگونگى ورود توتون به ايران دو روايت وجود دارد. روايت اول خبر از ورود توتون به دست پرتغالى ها مى دهد كه در هنگام تسلط بر سواحل جنوبى ايران اين كار صورت گرفته و برخى تاريخ ورود آن را ۹۹۹ هجرى قمرى و برخى ديگر ۱۰۰۸ نوشته اند (يعنى در زمان شاه عباس) كه به صورت قليان و چپق رواج داشته است.
براساس روايت دوم، ملت هاى دو كشور ايران و تركيه به خاطر وجود مرز مشترك طولانى و مراودات ساكنان مرزى، دود كشيدن را از ترك هاى عثمانى آموخته اند و به همين دليل است كه به جاى «پيپ» يا «پايپ» اروپايى چپق بلند تركى در ايران مورد استفاده قرار مى گرفته است كه كم كم قليان و چپق را كنار گذاشته و به سيگار رو آورده اند و چون از همان ابتدا كشت توتون به علت دريافت ماليات قابل توجه مورد مخالفت دولت نبود،  در قسمت هاى مختلف كشور رواج يافت و كارخانه ها، كارگاه هاى توتون سازى و توتون برى و سيگار پيچى دستى و ... توسط خصوصى داير و با انواع مختلف بسته بندى در بازار عرضه مى شد تا سرانجام در سال ۱۲۹۴ هجرى شمسى مجلس شوراى ملى نخستين قانون مربوط به انحصار دخانيات را تصويب كرد و پس از آن قانون هايى در سال هاى ۱۳۰۲ ، ۱۳۰۷ و ۱۳۱۰ در جهت انحصار دخانيات و گسترش و موسسه انحصارى دولتى دخانيات تأسيس شد و اولين كارخانه سيگارسازى در پنجم مهر ۱۳۱۴ در زمينى به مساحت ۱۰ هكتار در جاده قزوين شروع به كار كرد و از طرف ديگر ضمن رشد قارچى اين كارخانه ها، استعمارگران با تبليغ از طريق رسانه هاى گروهى نظير فيلم و نمايش انواع رنگين نامه هاى خود، سيگار را به مردم نشان دادند، به نحوى كه حتى اكنون نيز تحت تأثير آن، هر روز بر تعداد معتادين جوان افزوده مى شود و بنابر آمار اعلام شده روزانه بين ۸۰ تا ۱۰۰ هزار نفر در كشورهاى در حال توسعه به سيگار روى مى آورند.
گفته مى شود سود حاصل از خرده فروشى ۶ تريليون سيگار ساليانه در جهان ۳۰۰ ميليارد دلار برآورد شده است و اگرچه سودهاى كلانى براى افراد و كارخانه داران اين كالا وجود دارد و حتى شغل ايجاد مى كند ولى بررسى اين پديده از ديدگاه كارشناسان و سود و زيان هايى كه افراد در اين باره با آن مواجه هستند الزامى است.
نظر كارشناسان
دكتر امينيان پزشك عمومى درباره عوارض سيگار مى گويد: امروزه بيش از ۴ هزار ماده مضر در سيگار كشف شده است و هنوز هم محققان علوم پزشكى به عوارض جديدى از سيگار كشيدن مى رسند. به عنوان مثال افرادى كه سيگار كشيدن را از نوجوانى آغاز مى كنند، حتى اگر اين عادت خود را ترك كرده باشند، بيشتر از كسانى كه در سنين بالاتر به سيگار روى آورده اند ولى آن را ترك كرده اند، دچار صدمات ژنتيكى مى شوند و يافته هاى محققان دانشگاه كاليفرنيا در سانفرانسيسكو نشان مى دهد كه هرچه سن فرد در موقع شروع سيگار كشيدن كمتر باشد احتمال بروز سرطان در او بيشتر مى شود.
اين محققان در گزارشى اعلام كرده اند از ۱۴۳ بيمارى كه به علت سرطان ريه تحت درمان قرار داشتند، فقط هفت درصد آنها هيچ وقت سيگار نكشيده بودند و اين يعنى اعلام خطر به سيگارى ها و كسانى كه علاقه به سيگار كشيدن دارند و به خصوص جوان هستند.
اين پزشك مى افزايد: «البته به نظر مى رسد در كشورهاى درحال توسعه زيان هاى حاصله از مصرف دخانيات به دليل وجود سوءتغذيه و شيوع بيمارى هاى واگيردار تشديد مى شود و از سوى ديگر با توجه به پيش بينى سازمان جهانى در آينده نيم ميليارد انسان در اثر استعمال دخانيات جان خود را از دست خواهند داد كه با حجم ۸۰ درصدى مصرف كنندگان دخانيات در كشورهاى درحال توسعه و به خصوص مورد سوءتغذيه اى كه اشاره شد اين كشورها سهم بسيار بالايى خواهند داشت.»
دكتر دوران، كارشناس علوم اجتماعى درباره علل مصرف دخانيات مى گويد: «بايد توجه داشت كه بسيارى از كودكان و نوجوانان موقعى شروع به استعمال دخانيات مى كنند كه بسيار جوان، ناآگاه و ناتوان از درك زيان هاى حاصله از اعتياد به دخانيات هستند، بنابراين همه مردم بايد براين حقيقت واقف باشند كه جوانى و نوجوانى دوره تجربه اندوزى، استقلال طلبى، ابراز وجود، كنجكاوى و سركشى است و در صورت هدايت ناصحيح، به بيراهه كشيده شدن انرژى هاى اين دوران حتمى خواهد بود.»
وى مى افزايد: «در اين ميان برخى از جوانان و نوجوانان اين ابراز وجود و اعلام بلوغ را با كشيدن سيگار به رخ مى كشند و گروهى نيز در گردابى بزرگ تر، يعنى اعتياد مواد مهلك مخدر مى افتند.»
روى آوردن جوانان و نوجوانان به سيگار عوامل مختلفى از جمله عمل متقابل و پيچيده عوامل محيطى (نداشتن احساس امنيت اقتصادى و اجتماعى، قرار گرفتن در شب نشينى ها و تجمع هاى دوستانه به خصوص با حضور افراد معتاد، نداشتن برنامه ريزى صحيح و مناسب جهت پركردن اوقاف فراغت جوانان و ...) آمادگى ژنتيكى، الگوهاى رفتارى، انگيزه ها و عوامل درونى و اجتماعى (ندامت هاى شديد، مشكلات روحى و عاطفى) بستگى دارد.
دوران ناآشنايى و توجه نكردن به تغيير و تحولات دوران نوجوانى از طرف خانواده ها را نيز از جمله مواردى مى داند كه در اين باره بسيار مؤثر است و عوامل فوق سبب بروز تضادهاى خانوادگى شده و درنهايت فرد به سوى رفتارهاى ناهنجار از جمله سيگار و احياناً اعتياد كشيده مى شود.
دكتر امينيان مى گويد: «هرچند فعاليت هاى مقدماتى عليه مصرف دخانيات معمولاً از سوى وزارت بهداشت به صورت اوليه اعمال مى شود ولى ساير وزارتخانه ها از جمله وزارت آموزش و پرورش و از همه مهمتر خانواده ها بايد از مسئوليت هاى خود در رابطه با مسأله دخانيات آگاه شوند و به تناسب آن عمل كنند.»
كوتاه سخن آنكه، آن چه در بررسى تومار دخانيات غيرقابل توجيه و مبهوت كننده است، مصرف دخانيات است، درحالى كه عقل سالم حكم مى كند انسان از هواى سالم و تميز و غيرآلوده براى استنشاق و ادامه حيات خود استفاده كند. وارد كردن دود حاصل از سوختن توتون با چهار هزار مواد سمى و غيرسمى عاقلانه به نظر نمى رسد و درحالى كه استشمام بوى خوش و هواى مطبوع و آزاد در شرع و عرف توصيه مى شود، وارد كردن دود حاصل از سوختن گياه سمى مانند توتون به بدن يك عمل نامعقول و مضحك است.
به راستى درحالى كه هزاران دانشمند، فيلسوف و استادان دانشگاه هاى بزرگ و مراكز تحقيقاتى كشورهاى مختلف ثابت كرده اند مصرف دخانيات سرطانزا و سكته آور و بدون شك از عمر بشر مى كاهد، با كدام مجوز الهى يا اجتماعى خودكشى تدريجى مى كنيم؟ و يا عامل آن براى ديگران مى شويم؟