ابوالقاسم امامى مترجم ادبيات عرب و محقق متون كهن
متولد ۱۳۱۳ مشهد
پايان تحصيلات ابتدايى در زادگاه
شروع تحصيلات حوزوى در مشهد
عزيمت به قم براى ادامه تحصيلات حوزوى
ادامه تحصيل در رشته فرهنگ و ادبيات عرب
اخذ دكتراى فرهنگ عربى و علوم قرآنى در سال ۵۶
ترجمه متون مهمى از تاريخ و فلسفه اسلامى از عربى به فارسى
بيش از چهل سال تمركز بر ترجمه آثار ابوعلى مسكويه رازى
ترجمه و تصحيح متن عربى مجموعه چند جلدى تجارب الامم ابوعلى مسكويه رازى
مصحح برگزيده سال ۸۰
دريافت عنوان اثر برتر نشست حاميان نسخ خطى براى ترجمه تجارب الامم
ترجمه و تصحيح ترتيب السعادات ابوعلى مسكويه
تصحيح كيمياى سعادت زنجانى
ترجمه طهاره العراق ابوعلى مسكويه
تصحيح و ترجمه ديوان منسوب به امام على(ع)
ترجمه قرآن كريم ،با مبنا قرار دادن فارسى سره
و. . .

جعفر مجرد قمى: در ميان فيلسوفان و مورخان بزرگ تاريخ اسلام،نام ابوعلى رازى كمتر به گوش عام خورده است. گرچه شأن و جايگاه او در تاريخ نگارى و نيز در عرفان نظرى و فلسفه اسلامى،كم از بسيارى بزرگان اين حوزه نبوده است.
«ابوعلى احمد بن محمد بن يعقوب مسكويه رازى»، اهل رى بوده و مدتى به اتفاق «ابوريحان بيرونى»، «ابن سينا»، «ابوالخير»، «ابوسهل مسيحى» و «ابونصر عراقى» در دربار خوارزمشاه زيسته است . وفاتش در اصفهان، سال ۴۲۰ واقع شده اما تاريخ تولدش معلوم نبوده، ولى مى گويند عمر طويل يافته است. ابوعلى مسكويه از فيلسوفانى است كه نه تنها خود زيست نامه خويش را در آثارش به قلم آورده است، بلكه معاصرانش نيز درباره انديشه و شخصيت او غفلت نكرده اند. ابوحيان توحيدى (۳۲۰ - ۴۱۴ق)، ابوبكر خوارزمى (متوفاى ۳۸۲ ق)، ابوسليمان سجستانى ( متوفاى ۳۹۱ق) و ابومنصور ثعالبى (۳۵۰ - ۴۲۹ ق) گوشه هايى از حيات علمى و شخصيت او را در آثار خود آورده اند. همچنين مترجمان و گزارش نويسان بزرگى، چون قفطى (۵۶۴ - ۶۵۶ ق) در تاريخ الحكماء، ياقوت حموى (۵۷۴ - ۶۲۹ ق) در معجم الادباء، بيهقى ( متوفاى ۵۷۵ ق) در تاريخ حكماء الاسلام و تتمه صوان الحكمه، شهروزى (قرن ششم و هفتم هجرى ) در نزهة الارواح و روضة الافراح، ابن ابى اصيبعة (۵۷۹ - ۶۱۶ ق) در عيون الانباء فى طبقات الاطباء، صفدى (۶۹۶ - ۷۶۴ ق) در الوافى بالوفيات و در بين متأخران افرادى، چون حاجى خليفه (متوفاى ۱۰۶۷ ق) در كشف الظنون، عبدالله افندى (قرن دوازدهم هجرى ) در رياض العلماء، محسن امين عاملى در اعيان الشيعه، محمد اركون و برخى از مستشرقان، مانند «بروكلمان»، «ريتر»، و «باسه» ازاو ياد كرده اند. اما در دوران معاصر و در سالهاى اخير اگر نامى از مسكويه آمده و يا متنى از او به فارسى برگردانده شده ،نام ابولقاسم امامى مترجم و محقق شاخص متون كهن ادبيات و فرهنگ عرب نيز به ميان آمده است.
اين محقق معاصر ايرانى دكتر ابوالقاسم امامى در سالهاى اخيرتلاش زيادى در ترجمه آثار مسكويه و معرفى شخصيت او داشته است. . .
ابوالقاسم امامى متولد ۱۳۱۳ مشهد است. در آن سالها كه او كودكى اش را در آن شهر و ديار سپرى مى كرده، حوزه علميه مشهد يكى از مراكز جدى در پرورش عالمان دينى و آگاهان به معرفت اسلامى بوده است. به همين سبب است كه ابوالقاسم امامى بعد از پايان تحصيلات رسمى،به حوزه علميه مشهد مى پيوندد تا در آنچه ميل باطنى اش بوده است،تحصيل كند. امامى تحصيلات حوزوى خود را در قم پى مى گيرد. اما عطش دانش اندوزى و حضور در عرصه هاى آكادميك علمى،ابوالقاسم امامى را به تهران مى كشاند تا تحصيلات دانشگاهيش را نيز در رشته فرهنگ و ادبيات عرب به فرجام و سرانجام برساند. اينچنين است كه او در سال ۵۶ در رشته فرهنگ عربى و علوم قرآنى دكترا مى گيرد و پس از آن در كنار تدريس، به تحقيق و تفحص در علوم قرآنى و نيز متون تاريخى عرب مى پردازد. اما بيش از همه توجه ابوالقاسم امامى به يكى از فيلسوفان و بزرگان ايرانى تاريخ اسلام جلب مى شود و همه عمر خويش را معطوف به آثار او مى كند؛فيلسوفى به نام على ابن مسكويه رازى. تجارب الامم مسكويه بى شك يكى از كتب مهم تاريخ ايران و اسلام است كه امامى، سى سال از عمر خويش را برسر ترجمه و تصحيح اين كتاب نهاد: « انگيزه ترجمه و تصحيح تجارب الامم از سال ۱۳۴۳ شمسى آغاز شد. وقتى كه از روى نسخه ايا صوفيا از طريق چاپ عكس خاورشناس كايتانى، خودم را در برابر اثرى مهم ولى با سرنوشتى شگفت ديدم كه در ميان آن اهميت و اين سرنوشت هيچ تناسبى نبود. از اين رو اول به جاى ترجمه آن از روى يك نسخه خطى كه تنها بخشى از آن به صورت عكس از سوى خاورشناسان تكثير و پاره اى از آن چاپ و پاره اى به انگليسى ترجمه شده بود و بخش عمده آن در كتابخانه اياصوفياى تركيه متروك مانده بود، برآن شدم تا اول به كار نابسامان متن عربى آن بپردازم. »
تجارب الامم مهمترين اثر تاريخى مسكويه است كه از نظربيان رخدادهاى سياسى به دو بخش كلى تقسيم مى شود: بخش نخست از آغاز تا حوادث سال ۲۹۵ هجرى كه همانند تاريخ طبرى است و همان طورى كه خود در حاشيه درگذشت قاضى ابوبكر احمد بن كامل از دوستان ابوجعفر طبرى، در سال ۳۵۰ هجرى، تصريح كرده، تاريخ طبرى يكى از منابع نگارش او بوده است، و بخش دوم، حوادث بعد از ورود مسكويه به دربار ابومحمد مهلبى، ابوالفضل بن العميد، ابوالفتح بن العميد و در نهايت، عضدالدوله را بيان مى كند. يكى از منابع تاريخى مسكويه، مشاهده هاى دقيق و مستقل او بوده است. حضور او در بغداد به عنوان مركز خلافت، محوريت تاريخ را بدانجا داده است، چنانكه او در آغاز حوادث سال ۳۴۰ هجرى مى گويد: «بيشتر گزارش هايى كه از اين سال مى آورم از مشاهده ها و ديده هاى خود من يا گزارشى است همسنگ ديده هاى من كه از ديگران شنيده ام، زيرا همچون استاد رئيس ابوالفضل محمد بن الحسين بن العميد - كه خدا از او خشنود باد - در اين يا آن واقعه تدبيرهاى خويش را و پيش آمدهايى را كه براى وى رخ داده، به من خبر داده است. گزارش چنين كسى در اين كه بدان اعتماد كنم و به راستى آن اطمينان يابم از ديده هاى خود من كمتر نتواند بود. نيز مانند ابومحمد مهلبى - كه رحمت خدا بر او باد - بيشتر حوادث روزگارش را براى من بازگفته است و اين به علت طول صحبت و كثرت مجالست با وى بوده است. بسيارى از بزرگان عصر اين دو تن، خبرهايى به من داده اند كه از آنها پند توان گرفت.» ابوالقاسم امامى ويژگى مهم تاريخ نگارى مسكويه را تأمل در آزمون تاريخ مى داند و ويژگى  آن را در مقايسه با تاريخ طبرى،اينچنين بر مى شمارد: « تفاوت كار مسكويه با طبرى در چند نكته است؛ طبرى به گردآورى سيرهاى تاريخى و صرفاً رويدادها ـ چه صحيح چه غلط - پرداخته، اما مسكويه با چينش رويدادهاى تاريخى و پيوند آنها باهم به تحليل استدلالى و فلسفى، همراه با نگاهى اخلاقى پرداخته است. تجارب الامم تحليل آزمون هاى مردمان در تاريخ بشرى است كه آيا موفق بوده اند يا شكست خورده اند و از دوره پيشداديان تا ادوار پس از اسلام را در برمى گيرد.» فلسفه تاريخ و صبغه سياسى تجارب الامم ويژگى بارزى است كه تاريخ او را از ساير كتابهاى تاريخى متمايز مى كند. او در تجارب الامم ذيل حوادث سال ۳۴۰ هجرى از طول مصاحبت و كثرت مجالست با ابومحمد مهلبى، وزير دربار آل بويه، خبر داده و در گزارش سال ۳۴۱ هجرى از مقام نديمى خود سخن رانده است .
از مجموعه آثار درباره مسكويه چنين برمى آيد كه ابوعلى احمد بن محمد مسكويه رازى هزار سال پيش در نهم ماه صفر ۴۲۱ در اصفهان از دنيا رفته و در محله خواجو به خاك سپرده شده است. از تاريخ ولادتش اطلاع دقيقى در دست نيست، اما برحسب قراين و طول عمر ايشان، نوعى اتفاق نظر به وجود آمده كه گويا وى در فاصله سالهاى ۳۲۰ - ۳۲۵ هجرى در شهر رى به دنيا آمده است. زندگى سياسى مسكويه از زمانى شروع شد كه وى وارد دستگاه آلبويه شد و از زادگاه خويش (رى) به بغداد، مركز خلافت، مهاجرت كرد. بنابر آنچه گذشت، اگر او در طول رياست و وزارت ابومحمد مهلبى با وى مصاحب بوده باشد، به يقين، مى توان ادعا كرد كه دست كم ۳۲ سال از عمر وى در عرصه سياست سپرى شده است، زيرا مهلبى در سال ۳۴۰ هجرى منصب رياست يافته و مسكويه كار خويش را با وى آغاز كرده است و بعد از او در دربار ابوالفضل وداع مى كند، با بن عميد (۳۵۳ - ۳۶۰ ق) و ابوالفتح بن عميد (۳۶۰ - ۳۶۶ ق) و در نهايت، با عضدالدوله (۳۶۰ - ۳۷۲ ق) همكارى داشته است.
از قراين تاريخى چنين برمى آيد كه مسكويه بعد از عضدالدوله در پنجاه سالگى با عالم سياست وداع و غايت و گمشده خود را در آن نمى يابد؛ از اين رو ترجيح مى دهد كه بقيه عمر را به تعليم و تهذيب نفس بگذراند. دستاورد مهم وى در اين دوران، كتاب نفيس تهذيب الاخلاق است كه در حقيقت شاهكار فلسفى اوست و همان است كه سبب شهرت او و اعطاى لقب معلم ثالث به مسكويه شد . ابوالقاسم امامى از آثار نظرى مسكويه در باب اخلاق نيز كتب ارزشمند ترتيب السعادات و طهارة العراق را ترجمه كرده است. طبق گفته مترجمان و شرح حال نويسان، ابوعلى احمد مسكويه را بدين دليل «معلم ثالث» لقب داده اند كه در تاريخ فلسفه اسلامى نخستين كسى است كه به حكمت عملى و اخلاق پرداخته است و او را به همين سبب «ارسطوى عرب» نيز خوانده اند. مهمترين اثر او در اين باره تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق است كه با سبكى بديع و قلمى روان، اصول و مبانى عقلى و فلسفه اخلاق را بيان كرده است. داستان حضور «ابن سينا» به مجلس «ابن مسكويه» و افكندن گردويى پيش او كه مساحت اين گردو را تعيين كن و «ابن مسكويه» باگذشتن كتاب اخلاقى «طهارة الاعراق» خود نزد «ابن سينا» و گفتن اين كه تو به اصلاح اخلاقت از من به تعيين مساحت اين گردو محتاج ترى، معروف است. «بوعلى» به حكم اين كه كمتر كسى از معاصران خويش را گرامى مى داشته و وقعى مى نهاده، درباره «ابن مسكويه» نيز گفته مسألهاى با او در ميان گذاشتم و هر چه كوشش كردم نتوانست بفهمد.
«ابن مسكويه»، خودش يا پدرش ( عليالاختلاف) زردشتى بوده و مسلمان شده و به عقيده بعضى شيعه بوده است. قدر مسلم اين است كه تمايل شيعى داشته است.
از «ابوحيان توحيدى» نقل شده كه «ابن مسكويه» مدتى نزد «ابوالخير» شاگردى كرده است. بعضى مى گويند نزد «ابوالحسن عامرى» نيز تحصيل كرده است، ولى اين نقل با آنچه از «معجم الادباء» نقل شده كه در مدت پنج سال اقامت «ابوالحسن عامرى» در رى به نزد «عامرى» نرفت و گويى ميان آنها سدى بود، منافى است. تصحيح و ترجمه متن عربى تجارب الامم ابوعلى مسكويه توسط ابوالقاسم امامى، بازخوانى يكى از مهمترين متون تاريخى ادوار گذشته را براى ما مهيا كرده است. اكنون دوره كامل آن به چاپ رسيده و به خاطر اين كوشش، در موضوع تاريخ و جغرافيا كتاب «تجارب الامم» تأليف ابوعلى احمد بن محمد مسكويه رازى، با تصحيح و تحقيق دكتر ابوالقاسم امامى، به دليل اهميت اثر، روش مند بودن تصحيح، نمايه اعلام غنى (كه پيش از چاپ رؤيت شده)، عنوان تصحيح برگزيده اين محور را به خود گرفت. به اين ترتيب ،امامى مصحح برگزيده سال ۸۰ و اثرش اثر برتر نشست حاميان نسخ خطى شد . به سبب همين توجه به ترجمه امامى بود كه چهل و سومين نشست ميراث مكتوب كه خرداد امسال در مركز پژوهشى ميراث مكتوب برگزار شد ،به بررسى آثار و انديشه هاى مسكويه رازى اختصاص داشت. در اين نشست، آثار و انديشه هاى «ابوعلى مسكويه» بررسى و همچنين از خدمات علمى مترجم آثارآن، «دكتر ابولقاسم امامى» تقدير شد. «من بيش از سى سال است كه با اين كتاب انس دارم وامسال تصحيح دوره كامل هفت جلدى آن به همراه جلد ششم كه فهرست جلدهاى هفتگانه اصلى است، منتشر شد. البته ترجمه آن هنوز ادامه دارد. به نحوى من عمرم را بر سر اين كتاب گذاشته ام.» امامى درباره ويژگى هاى كلامى نحوه تاريخ نگارى مسكويه مى گويد: «مسكويه در نگاه كلى، چهره اى است دوست داشتنى كه در روند تفكر آسمانى و زمينى اش، بيش از هرچيز به گوهر انسان و به توانايى هاى پروازش و بويژه در مسأله نيكبختى انديشيده است. قالب بيان او گاهى فلسفى و استدلالى و گاهى با تأمل در آزمون تاريخ وگاهى با ارائه اندرزهاى فرزانگان سلف عجين است.»، زيرا به تعبير مسكويه بسيارى از پديدههاى اجتماعى در شرايط مشابه تكرار مى شوند.
ابوالقاسم امامى درباره ديگر آثار ترجمه و تصحيح خود مى گويد: « پيش از اين كتاب ترتيب السعادات ابوعلى مسكويه راتصحيح كردم و بعد از آن با تصحيح كيمياى سعادت زنجانى به ترجمه طهاره العراق ابوعلى مسكويه پرداختم. همچنين يك ترجمه از قرآن داشتم ونيز ديوان منسوب به امام على(ع) راتصحيح و ترجمه كردم كه در سال ۷۹ چاپ شد.» «ابوالقاسم امامى» همچنين يكى از بهترين مترجمان مسلط به زبان عربى است و برگردان قرآن كريم به زبان فارسى از بهترين ترجمه و پژوهش هاى قرآنى است. «ابوالقاسم امامى»، «دكتر سيد جمال مجتبوى»، «استاد بهاءالدين خرمشاهى»، « استاد محمدمحمدى فولادوند»،  «دكتر سيد على گرمارودى»، «استاد عبدالمحمد آيتى»، «استاد مسعود انصارى»، «دكتر مصطفى خرم دل»، «محمد خواجوى»، «على اكبر طاهرى قزوينى»، «كاظم پور جوادى» و «ابوالفضل بهرام پور» از جمله اساتيدى هستندكه در دو دهه اخير، به ترجمه قرآن كريم پرداختند. اما ترجمه ابوالقاسم امامى از اين كتاب آسمانى با مبنا قرار دادن فارسى سره، برگردانى متفاوت و بسيار شيوا شده است. قرآن كريم باترجمه ابوالقاسم امامى؛ به خط احمد نيريز توسط سازمان اوقاف و امور خيريه به چاپ رسيد. امامى درباره ترجمه كلام وحى به چند اصول كلى اشاره دارد. اصولى كه مترجم در صورت داشتن شرايط آن اجازه ترجمه قرآن مجيد را خواهد داشت: « امورى كه به نظر من تأكيد برآنها لازم است، اينهاست:
۱. دانستن علمى و تاريخى زبان عربى، همان زبان كه هنگام نزول قرآن كريم در حجاز رايج بوده و ادامه زبان عصر متأخر پيش از اسلامى بوده است. نيز آگاهى بر لهجه هايى از زبان عرب كه در آن روزگار و در آن سرزمين رواج داشته است.
۲. احاطه برتفاسيرى كه به شأن نزول و مباحث لغوى و احياناً مباحثى كه امروز آن را در معناشناسى يا علم الدلاله (سمانتيك) مى نامند و نيز، به مسائل ترادف و فروق و غريب القرآن و مشكل القرآن و اعراب القرآن بيشتر پرداخته اند.
۳. احاطه برمعانى و بيان و مباحث حقيقت و مجاز و كنايه و استعاره و تشبيه به ويژه در زبان قرآن.
به جاى شرط حرفه اى بودن شايد بهتر است بگوييم: آشنايى كامل با زبان عربى عصر نزول و دانستن ظرايف زبان فارسى كهن به ويژه از طريق انس با ترجمه هاى كهن و داشتن ممارست در بررسى مقايسه اى دو زبان و شناختن ابزارها و طرز عمل آنها و تشخيص آن گونه از زبان فارسى كه بيشترين خورند را با زبان قرآن كريم داشته باشد» او درباره حضور جاى پاى مترجم در متن قرآن مجيد از جمله جملات ميان دو هلال مى گويد: «توضيحاتى كه مترجمان قرآن كريم در ميان دو هلال مى نهند، فى الجمله نشانه وجود پاره اى ابهامها يا اقتضاهاست كه به هر روى پيش مى آيد. اما جاى همه اين توضيحات در پانوشت است وپانوشت در ترجمه قرآن امرى است ناگزير.»
ابوالقاسم امامى همچنين تصحيح و ترجمه ديوان منسوب به امام على(ع) را به انجام رساند. قبل از او تدوين هاى مختلفى از اين ديوان به عمل آمده بود كه بهترين آنها همانى است كه در آن قرآن شناس و مترجم قرآن و مترجم تاريخ دكتر ابوالقاسم امامى از متون قديم گرد آورد و ترجمه بسيار شيوايى هم از آن به دست داد. برايش آرزوى طول عمر و سلامتى داريم.
پى نوشت:
در نگارش اين مقاله، از مطلبى درباره ابوعلى مسكويه در فصلنامه علوم سياسى شماره ۱۲ نيز استفاده شده است.