داوود پنهانى

دست ها در كارند تا چرخى بسته شود و وسيله اى را تجهيز كند. انديشه ها در جمعبندى نهايى نوشته اى را تكميل مى كنند. مديران كارخانه ها، حاصل فكر و دست انسان ها را روانه بازار مى كنند. رنج بر شيارهاى پيشانى آدمى جاى مى گيرد. عرق از بندبند وجود كارگر بيرون مى زند. گرما، سرما، محيط كار، هيجان ناشى از گره خوردن دست و آهن. كارگاه و كارخانه و اداره و در نهايت تقسيم كار و... برآيند نهايى اين مى شود كه آدمى براى زيستن بر كره خاكى نيازمند انجام كارى است، چه كارى؟ پاسخ هايى كه از خلال اين پرسش در ذهن جاى مى گيرد، از كندوكاو در زواياى مختلف ناشى مى شود. براى اينكه پاسخى مناسب به اين پرسش بدهيم، ناچار از توجه به عوامل متعددى هستيم.

با اين كه پذيرش قواعد هر كار در حوزه اختيار انسان است، واقعيت چيزى متفاوت با دريافت هاى ذهنى ما را به نمايش مى گذارد. به عنوان مثال براى آن كارگرى كه در كارگاهى نمور و تاريك ساعت هاى زيادى از زندگى شبانه روزى خود را سپرى مى كند، اختيار انتخاب محيط كار چه اندازه معنا دارد؟ اينجاست كه مى توان به معيارهايى توجه كرد كه قدرت شان بر اختيار ما غلبه مى كند. در نتيجه انسان به ساده ترين شكل ممكن مجبور به انجام كارهايى است كه نه در خور قدر و منزلت او است، نه آن ويژگى ها و امكانات مناسب براى تك تك ما درباره آنها صدق مى كند. آسيب هايى را كه در نتيجه فعاليت در چنين اماكنى متوجه كارمند و كارگر مى شود، بر دو بخش جسمى و روحى تقسيم مى شود. مديران ارشد بسيارى از سازمان ها براى جلوگيرى از بروز چنين آسيب هايى، محيط كارى تحت نظر خود را به نظام نامه ها و سيستم هاى ايمنى لازم مجهز كرده اند. اصلى ترين دليل استقرار اين سامانه ها، در يك جمعبندى كلى محافظت از منابع انسانى و فيزيكى است. چه آن كه سرمايه هر سازمانى در گرو سلامت نيروى كار آن و سلامت نيروى كار نيز در گرو محيط كار مناسب است.
نگاهى به آمار و ارقام جهانى ارائه شده از سوى سازمان هاى معتبر پژوهشى حكايت از آن مى كند كه حوادث و بيمارى هاى ناشى از كار در دنيا به امرى شايع تبديل شده است. گزارش هاى سازمان بين المللى كار در ۲۴ مه ۲۰۰۲ نشان دهنده آن است كه مرگ كارگران در اثر حوادث و بيمارى هاى ناشى از كار ساليانه به ۲ ميليون نفر مى رسد. اين در حالى است كه ميليون ها نفر ديگر نيز با خطر نقص عضو و آسيب هاى ديگرى مواجه مى شوند. نيم نگاهى به اين ارقام كه در نتيجه بررسى وضع تمامى كشورهاى دنيا به دست آمده است، نشان مى دهد كه حوادث ناشى از كار و ديگر رخدادهاى تلخ در چنين اماكنى امرى جهانى است كه كشور ما نيز از آن بى نصيب نمانده است.
وقتى حادثه آمار مى شود
هر ساله حوادث رخ داده در محيط هاى كارى از سوى سازمان هاى متولى امور اجتماعى كارمندان دسته بندى شده و براساس نوع حادثه تقسيم بندى مى شوند. تازه ترين ارقام تهيه شده از سوى سازمان تأمين اجتماعى نشان دهنده آن است كه در ۳ ماهه نخست سال جارى، چهار هزار و ۸۱۸ نفر از بيمه شدگان تأمين اجتماعى دچار حادثه ناشى از كار شده اند كه استان تهران با ۲۱‎/۷۱ درصد حادثه بيشترين رقم و در مقابل، استان خراسان جنوبى با
۲۱دهم درصد كمترين رقم حادثه ناشى از كار را داشته اند. با در نظر گرفتن حجم انبوه كارگاه ها، كارخانه ها، ادارات و سازمان هاى موجود در تهران و مقايسه آن با استانى به مراتب محروم چون خراسان جنوبى مى توان به اين تفاوت آمارى تا حدودى پى برد. اين در حالى است كه داده هاى موردنظر فقط از طريق بررسى وضع بيمه شدگان تأمين اجتماعى حاصل شده و آن دسته از افرادى را كه از پوشش بيمه اى استفاده نمى كنند، شامل نمى شود.
«سياوش قراگزلو» مدير كل دفتر آمار و محاسبات اقتصادى و اجتماعى سازمان تأمين اجتماعى با ذكر اين ارقام در تشريح آن مى گويد: «در سه ماهه نخست سال جارى از اين تعداد ۱۲۸۰ مورد از ناحيه پا، ۱۲۷۵ مورد انگشت دست، ۱۰۹۵ مورد از ناحيه دست و ۱۸۵ نفر از ناحيه ستون فقرات، ۱۴۱ نفر تمام بدن، ۱۳۴ مورد از ناحيه صورت، ۱۳۳ مورد انگشتان پا، ۱۲۳ مورد از ناحيه چشم، ۷۰ نفر جمجمه و ۱۸ مورد از ناحيه پا دچار حادثه شده اند».
بنابر اظهارات اين مقام مسؤل مقايسه اين ارقام با مدت مشابه سال قبل نشان دهنده رشد ۱۸‎/۹ درصدى مصدومان نسبت به سال پيش است. از تعداد كل كارگران مصدوم نيز ۹۸‎/۴۸ درصد را مردان و ۱‎/۵۲ درصد را زنان تشكيل مى دهند، كه ۷۵‎/۱ درصد از حادثه ديدگان متأهل و ۲۴‎/۹۹ درصد مجرد بوده اند.
قراگزلو درباره وضع حادثه ديدگان براساس توزيع سنى مى گويد: «براساس بررسى هاى انجام شده بيشترين آمار حوادث ناشى از كار مربوط به گروه سنى ۲۵ تا ۲۹ با ۲۵‎/۵۹ درصد و كمترين آن مربوط به گروه سنى كمتر از ۱۴ سال با دو صدم درصد است».
در اين گزارش علت هاى وقوع حوادث در ۳ ماهه نخست سال جارى، مشخص و به تفكيك بيان شده اند. بى احتياطى با ۵۲‎/۷۲ درصد در رده نخست و تهويه نامطلوب با
۰‎/۰۶ درصد در جايگاه كمترين قرار گرفته است. وسايل بى حفاظ و معيوب، نور ناقص، لباس خطرناك، فقدان اطلاعات و ديگر علل نيز به ترتيب در رده هاى بعدى قرار گرفته اند.
قراگزلو در تشريح اين داده ها مى گويد: «به جز عامل بى احتياطى، عوامل ديگرى كه اشاره شد در اثر سهل انگارى كارفرما در استانداردسازى و ايمنى وسايل و ابزارآلات كار يا فقدان آموزش كافى به كارگر رخ داده است».
توجه به اين ارقام نشان دهنده آن است كه در محيط هاى كارى ما به خصوص در محيط هاى كارگرى ديدگاه روشنى نسبت به ايمنى و بهداشت وجود ندارد. اين در حالى است كه به گفته كارشناسان شرايط ناايمن و اعمال ناايمن دو عامل اصلى وقوع حوادثى از اين دست به شمار مى آيد.
بهداشت و ايمنى در محيط كار
كارشناسان در بررسى عوامل ناامنى محيط كار از فقدان شرايط ايمن كننده و اعمال ناايمن به عنوان دو عامل اصلى نام مى برند. بررسى ها نشان مى دهد كه ۹۰ درصد حوادث به خاطر اعمال ناايمن و ۱۰ درصد نيز به خاطر شرايط ناايمن كننده رخ مى دهد. در اين ميان عوامل طبيعى و عوامل مادى از جمله عواملى به شمار مى آيند كه در ايجاد شرايط ناايمن نقش مهمى دارد و فقدان استاندارد، آموزش ناكافى، كمبود پشتيبانى و نظارت در كنار خطاى فردى اعمال ناايمن را به وجود مى آورند. حاصل اين اتفاق نيز چيزى نيست جز آسيب هاى جسمى و روحى كه نصيب كارگر و كارمند مى شود و در نتيجه گريبان سازمان ها، كارخانه ها و كارگاه ها را مى گيرد.
دكتر «عباس گلدوست عارفى» معاون آموزش جهاد دانشگاهى دانشگاه علوم پزشكى شهيد بهشتى شرايط مؤثر در وقوع حادثه در محيط كار را تشريح مى كند و مى گويد: در ذكر حوادث ما بايد هم به بخش درمان و هم به بخش ايمنى اشاره كنيم. بررسى شرايط ايمنى در محيط كار برعهده وزارت كار است و بحث طب كار نيز در وزارت بهداشت پيگيرى مى شود. به همين منظور وزارت بهداشت در حوزه وظايف خود در اين زمينه، مراكز بهداشت كارگرى را ايجاد كرده است. حاصل اين تلاش نيز تأسيس ۵۰۰ خانه بهداشت و تعداد بسيارى مركز بهداشت بوده است.
وى مى افزايد: «حوادث ناشى از كار برمى گردد به بحث ايمنى و در بحث بهداشت نيز ما به عوامل زيان آور محيط كار توجه مى كنيم. اين عوامل در چهار بخش فيزيكى، شيميايى، بيولوژيك و روانى دسته بندى مى شوند.
به اعتقاد وى در بحث بهداشت، عوامل روانى تأثير زيادى دارند. دكتر گلدوست با بيان اين نكته توضيح مى دهد: «مثلاً كارگر نمى داند كه آيا فردا هم براى او كارى وجود دارد يا نه. اميد به آينده را در نزد او با مشكل مواجه مى كند. در نتيجه همه اينها تمركز كارگر را كم مى كند. در بحث حادثه نيز عامل انسانى نقش زيادى دارد».
نيروى خسته، فاصله محل سكونت تا محل كار، تنش هاى خانوادگى، ابزارهاى نامناسب و غيراستاندارد، ساعات كارى همه و همه در ايجاد اين مشكلات تأثير مى گذارند.
دكتر گلدوست در اين باره مى افزايد: «ما بايد بدانيم از ابزار چگونه استفاده كنيم. بايد شرايط موجود در محيط كار را به گونه اى طراحى و فراهم كنيم كه درصد ايمنى را بالا ببرد. براى رسيدن به چنين وضعى نيازمند همكارى وزارت كار و وزارت بهداشت هستيم. به عنوان مثال در بحث بهداشت در محيط كار، وزارت بهداشت كار را از طريق بهداشت يار انجام مى دهد كه اين درست نيست. چرا كه بهداشت يار توانايى نظارت بر مسائل بهداشتى را آنگونه كه انتظار داريم، ندارد». به اعتقاد اين استاد دانشگاه حوادث، بيمارى ها و توجه نكردن به توصيه هاى بهداشتى در كنار هم بر ايمنى محيط كار تأثير مى گذارد.
توجه به فرهنگ ايمنى و لزوم آموزش سازمانى بخشى از وظايف كاركنان و مديران سازمان هاى كوچك و بزرگ است. نتيجه اين توجه نيز مشخص است. نگهدارى منابع انسانى و امكانات مادى. حوادث ناشى از كار نتيجه بى توجهى به اين دو گزينه است. از رهگذر اين بى توجهى است كه منابع انسانى با بروز محدوديت هايى چون از كارافتادگى از گردونه توليد خارج و در نتيجه آن واحد سازمانى نيز از همكارى او محروم مى شود. اينجاست كه چرخ كار آنگونه كه بايد و شايد به حركت درنمى آيد و توليد آنگونه كه مى خواهيم سرعت نمى گيرد. به همين سادگى... چشم پوشى از جزئيات در هر كارى، پيامدها و تأثيراتى دارد. در يك محيط كارى اين پيامدها با اختلال در روند كارى آن مؤسسه خود را نشان مى دهد.
دكتر «خسرو پرورش» پژوهشگر و كارشناس مديريت نيز در اين باره چند نكته را مطرح مى كند و مى گويد: نيروى كار نيازمند داشتن فرهنگ كار مناسب است. در اين باره نيز نقش مديريت يك مؤسسه از اهميت خاصى برخوردار است. اين نقش از آن رو حائز اهميت است كه پيچيدگى هاى خاصى دارد. يك مدير در كنار توليد كالا و خدمات، ناچار از توجه به اهداف ديگرى نيز است. كاهش حوادث، توجه به مسئوليت هاى اجتماعى، رعايت مسائل زيست محيطى و توجه به پرورش نيروى انسانى مناسب است. در اينجا منظور از مديريت بر حوادث در محيط كار توانايى بررسى در جزيى ترين و پنهان ترين علل وقوع حادثه و تلاش براى انجام اقدامهاى پيشگيرانه است».