نورالدين رضوى زاده - محمد نجفى
كاركرد خبرى مطبوعات در جامعه كنونى، اهميت انكارناپذيرى يافته است. شرايط خاص ملى، منطقه اى و جهانى و پيچيدگى اوضاع سياسى بر اهميت اين كاركرد نيز افزوده است. برخى روزنامه ها به دليل وابستگى هاى ايدئولوژيك و حزبى خود از زواياى فكرى مختلفى به تحولات جامعه مى نگرند و در انعكاس و برجسته سازى اين تحولات و رويدادها به شيوه هاى مختلف عمل مى كنند. برخى ديدگاه هاى انتقادى، فعاليت خبرى رسانه ها را بخشى از فعاليت هاى ايدئولوژيك احزاب تلقى كرده و خبر را محصول مصنوع ايدئولوژى مى دانند و برخى ديگر نيز انعكاس رويدادها در رسانه هاى خبرى را فرايند بازسازى رويدادها تلقى كرده و توليد و انتشار اخبار را با عنوان «بازنمايى» يا بازنمود و به معناى ارائه رويدادها از نگاه خاص و در واقع بازسازى رويدادها قلمداد مى كنند. علاوه بر اين محتواى خبرى روزنامه ها را از حيث ثبت و ضبط رويدادها، مى توان به نوعى «تاريخ نگارى» نيز تلقى كرد. روزنامه ها از آنجايى كه رسانه اى مكتوب محسوب مى شوند، با درج اخبار در واقع به ثبت رويدادها در تاريخ كمك مى كنند. همچنين، امروزه مطبوعات يكى از منابع مطالعات تاريخى نيز محسوب مى شوند و از اين حيث يك سند تاريخى به شمار مى آيند. بدين ترتيب، مطالعه مطبوعات و روزنامه ها در رسيدن به دو هدف به طور همزمان كمك مى كند. تحليل محتواى روزنامه ها از يك سو كمك مى كند تا وقايع و رخدادهاى يك دوره زمانى خاص شناخته شود و از سوى ديگر براى درك ديدگاه هاى ايدئولوژيكى موجود نسبت به رويدادهاى هر دوره نيز مفيد است. از طرفى، مطالب درج شده در يك روزنامه داراى وزن يكسانى نيستند و روزنامه ها نيز در همه مطالب خود به جهت گيرى ايدئولوژيك نمى پردازند. در هر روزنامه برخى قالب هاى ارائه خبر و مطلب مهم تر از بقيه بوده و روزنامه ها و خوانندگان آنها نيز به اين قالب ها اهميت بيشترى مى دهند. مهمترين قالب هاى ارائه خبر و مطلب در هر روزنامه شامل: تيترهاى اصلى صفحه اول، سرمقالات و يادداشت ها، ستون هاى ويژه و تيترهاى اصلى صفحات اختصاصى است. در اين گزارش تحقيقى باتحليل محتواى مهمترين قالب هاى خبرى و تفسيرى در بيست روزنامه سراسرى در تابستان سال جارى ضمن شناخت مهمترين رويدادهاى هر دوره زمانى، به شناختى كلى نسبت به ديدگاه هاى روزنامه ها در قبال اين وقايع نيز پى خواهيم برد. لازم به توضيح است دراين دوره زمانى روزنامه ايران تعطيل بود و دراين گزارش مورد ارزيابى قرار نگرفته است.

۱ـ موضوع تيترهاى اصلى صفحه اول
نتايج  حاصله درباره موضوع تيترهاى اصلى صفحه اول روزنامه ها نشان مى دهد مسائل و موضوعات خارجى (۱۹‎/۷%)، مسائل سياسى داخلى (۱۷‎/۵%)، موضوع هاى اقتصادى (۱۴%) و مسائل هسته اى ايران (۱۲%) بيشتر از ساير موضوع ها در مهمترين تيترهاى صفحه اول روزنامه ها برجسته سازى شده اند.
مسائل خارجى در روزنامه هاى كيهان، سياست روز، رسالت و جمهورى اسلامى بيشتر از ديگر روزنامه ها به صورت برجسته مشاهده شد. مسائل سياسى داخلى در روزنامه ابرار بيشتر از ساير روزنامه ها برجسته سازى شده اند. مطالب اقتصادى در تيترهاى اصلى صفحه نخست روزنامه قدس بيش از ديگر روزنامه ها مشاهده شد. مسائل هسته اى ايران نيز بيش از همه در تيترهاى اصلى روزنامه هاى اطلاعات، جمهورى اسلامى و آفتاب يزد برجسته سازى شده اند.
در اعتماد ملى بيشترين برجسته سازى مربوط به مسائل سياسى داخلى و سپس مسائل هسته اى ايران، اقتصادى و مسائل خارجى مى شود.
در جمهورى اسلامى، مسائل خارجى و مطالب مربوط به انرژى هسته اى برجسته سازى شده اند. در جمهورى اسلامى،مسائل خارجى و مطالب مربوط به انرژى هسته اى برجسته سازى شده اند. در كيهان مطالب خارجى بيشتر از ساير روزنامه ها به صورت برجسته منتشر شده اند. در روزنامه رسالت بيشتر مطالب برجسته شده در صفحه نخست روزنامه به مسائل خارجى مربوط مى شوند.
۲ـ موضوع سرمقاله  ها و يادداشت ها
براساس اين گزارش در موضوع سرمقاله ها و يادداشت هاى روزنامه ها در دوره مورد بررسى را نشان مى دهد. بيشتر سرمقاله ها و يادداشت ها به مسائل خارجى (۳۸%) و مسائل سياسى داخلى (۲۳‎/۶%) مربوط مى شوند.
مسائل خارجى در يادداشت هاى روزنامه هاى رسالت و سياست روز بيشتر از ديگر روزنامه ها مشاهده شد. مسائل سياسى داخلى در يادداشت هاى روزنامه هاى مردم سالارى، رسالت، اعتماد ملى و همبستگى بيشتر از ساير روزنامه ها درج شده اند.
در بين روزنامه هاى مختلف، يادداشت هاى روزنامه رسالت در دوره مورد بررسى بيشتر از ساير روزنامه ها بوده است. بيشتر يادداشت هاى اين روزنامه به مسائل خارجى (۴۳%) مسائل سياسى داخلى (۲۳%) و دين و ارزش ها (۲۹%) مربوط مى شدند. در سياست روز، بيشتر يادداشت ها به مسائل خارجى (۵۱‎/۶%) مربوط مى شدند. همبستگى در يادداشت هاى خود عمدتاً به مسائل سياسى داخلى (۳۷%) پرداخته است. در اعتماد ملى نيز ۳۹ درصد يادداشت ها به اين مسائل مربوط مى شدند. در همشهرى بخش اعظم يادداشت ها به مسائل خارجى (۴۳%) و مسائل هسته اى ايران (۳۶%) مربوط بودند.
۳ ـ موضوع اخبار ويژه
مطالب درج شده در ستون هاى اخبار ويژه روزنامه ها نشان مى دهد كه بخش اعظم اخبار و مطالب درج شده در ستون هاى ويژه (۴۶%) به مسائل سياسى مربوط مى شوند.
پس از آن، روابط سياسى خارجى (۴%) و مسائل اجتماعى (۳%) در مراتب بعدى قرار مى گيرند.
مسائل سياسى داخلى بيش از همه در ستون اخبار ويژه روزنامه همبستگى (۲۵‎/۵%) مشاهده شد.
روزنامه هاى اعتماد ملى، مردم سالارى و خراسان از اين نظر در مراتب بعدى قرار مى گيرند.
روزنامه همبستگى ۷۲ درصد از مطالب ستون ويژه را به مسائل سياسى اختصاص داده است. تعداد اين مطالب در روزنامه اعتماد ملى ۵۴ درصد، در مردم سالارى ۵۷ درصد و در خراسان ۴۱ درصد مى باشد. در كيهان ۵۴ درصد و در رسالت ۸۶ درصد مطالب ستون اخبار ويژه به مسائل سياسى داخلى مربوط مى شوند.
۴ ـ موضوع مطالب اقتصادى برجسته شده
موضوع اخبار و مطالب اقتصادى برجسته شده در روزنامه ها نشان مى دهد كه قيمت ها و تورم (۱۴‎/۵%) ماليات، يارانه و امور مالى و ارزى (۱۲%)، نفت و انرژى (۱۱%)، و حقوق و بازنشستگى (۱۱%)، بيشتر از ساير موضوع ها و مطالب اقتصادى در روزنامه ها برجسته سازى شده اند.
قيمت ها و تورم در روزنامه هاى اعتمادملى، آفتاب يزد و قدس بيش از ديگر روزنامه ها برجسته سازى شده اند.
ماليات، يارانه و امور مالى و ارزى در روزنامه هاى خراسان، همشهرى و رسالت بيشتر از روزنامه هاى ديگر به صورت برجسته درج شده اند. مطالب مربوط به نفت و انرژى در روزنامه جمهورى اسلامى و مطالب مربوط به حقوق و بازنشستگى در روزنامه جام جم بيشتر از ساير روزنامه ها برجسته سازى شده اند.
روزنامه اعتمادملى عمدتاً به برجسته سازى مطالب مربوط به حقوق و بازنشستگى پرداخته است. در جمهورى اسلامى نفت و انرژى بيشتر از ساير روزنامه ها برجسته سازى شده اند. كيهان بيش از همه به خصوصى سازى و اشتغال و رسالت عمدتاً به ماليات، يارانه و امور مالى و ارزى پرداخته اند.
۵- موضوع مهمترين اخبار و مطالب خارجى روزنامه ها
مهمترين اخبار و مطالب خارجى روزنامه ها نشان مى دهد كه جنگ و امور نظامى (۶۶‎/۵%)، بخش اعظم اخبار و مطالب خارجى برجسته شده در روزنامه ها را شامل مى شود.
همچنين، مطالب مربوط به روابط سياسى كشورها (۲۰‎/۵%)، نيز بيشتر از ساير موضوع ها در روزنامه ها برجسته سازى شده اند.
مطالب مربوط به جنگ، خشونت ها و امور نظامى بيش از همه درروزنامه هاى كيهان، جمهورى اسلامى، سياست روز و رسالت برجسته سازى شده اند. مطالب مربوط به روابط سياسى كشورها در روزنامه قدس بسيار بيشتر از ساير روزنامه ها برجسته سازى شده اند.
همچنين مى توان محتواى هر يك از روزنامه ها را به تفكيك موردبررسى قرارداد. اعتماد ملى در
۵۳ درصد مطالب خود به برجسته سازى موضوعات مربوط به جنگ پرداخته است. در جمهورى اسلامى ۶۹ درصد مطالب خارجى و در جام جم ۷۴ درصد، كيهان ۶۷ درصد و رسالت در ۷۴ درصد مطالب خارجى به برجسته سازى مسائل مربوط به جنگ و امور نظامى پرداخته اند.
۶- موضوع اخبار فرهنگى برجسته شده در روزنامه ها
نتايج به دست آمده درباره اخبار فرهنگى برجسته شده در روزنامه ها نشان مى دهد كه روزنامه ها در دوره مورد بررسى در برجسته سازى مسائل و موضوع هاى فرهنگى، بيش از همه به دين و ارزش ها (۲۴%)، و سينما (۲۰%)، پرداخته اند.
مطالب مربوط به دين و ارزش ها در روزنامه رسالت و سپس جمهورى اسلامى و كيهان بيشتر از ساير روزنامه ها برجسته سازى شده اند. مطالب مربوط به سينما در روزنامه اعتماد و سپس خراسان، ابرار و مردم سالارى بيش از روزنامه هاى ديگر به شكل برجسته ارائه شده اند.
روزنامه اعتمادملى در برجسته سازى مطالب فرهنگى بيش از همه به مسائل مربوط به اينترنت و ماهواره پرداخته است. اطلاعات عمدتاً به صدا و سيما، جمهورى اسلامى، كيهان و رسالت نيز بيش از همه به دين و ارزش ها پرداخته اند.
۷- موضوع هايى كه با جهت گيرى مثبت برجسته سازى شده اند
نتايج حاصل از اين گزارش نشان مى دهد روزنامه ها چه موضوع هايى را با جهت گيرى مثبت برجسته سازى كرده اند.
مطالب خارجى (۲۹%)، اقتصادى (۱۴%) و مسائل سياسى داخلى (۱۳%)، بيشتر از ديگر مطالب و موضوع ها با جهت گيرى مثبت درروزنامه ها برجسته سازى شده اند.
مطالب خارجى داراى جهت گيرى مثبت عمدتاً در روزنامه هاى كيهان، رسالت و سياست روز مشاهده شدند. مطالب اقتصادى داراى جهت گيرى مثبت بيش از همه در روزنامه هاى قدس، كيهان و رسالت درج شده اند. مطالب سياسى داخلى مثبت نيز بيش از همه در روزنامه هاى سياست روز، رسالت و شرق مشاهده شدند.
در اعتمادملى بيشتر مطالب مثبت مربوط به مسائل سياسى داخلى مى شد.
مردم سالارى، بيش از همه، دين و ارزش ها و مطالب خارجى را با جهت گيرى مثبت منتشر كرده است.
در جمهورى اسلامى مطالب مربوط به دين و ارزش ها و كيهان و رسالت مطالب خارجى بيشتر از ساير مطالب با جهت گيرى مثبت برجسته سازى شده اند.
۸- موضوع هايى كه با جهت گيرى منفى برجسته سازى شده اند
نتايج حاصل از اين گزارش نشان مى دهد در دوره مورد بررسى روزنامه ها چه مسائل و موضوع هايى را با جهت گيرى منفى برجسته سازى كرده اند. توضيح آنكه موضوع هاى با جهت گيرى منفى و مثبت هر يك ذيل مطالب خودشان بررسى شده اند.
مطالب خارجى (۲۹%)، مطالب سياسى داخلى (۲۰%) و مطالب اقتصادى (۱۸%)، بيشتر از ديگر مطالب و موضوع ها با جهت گيرى منفى برجسته سازى شده اند.
مطالب خارجى داراى جهت گيرى منفى عمدتاً در روزنامه هاى سياست روز، جمهورى اسلامى و رسالت مشاهده شدند. مطالب سياسى داخلى كه با جهت گيرى منفى برجسته سازى شده اند بيش از همه در روزنامه هاى مردم سالارى، آفتاب يزد، اعتماد ملى و همبستگى درج و منتشر شده اند. مطالب اقتصادى منفى نيز بيش از همه در روزنامه هاى رسالت و اعتماد ملى برجسته سازى شده اند.
همچنين مى توان محتواى هر يك از روزنامه ها را به تفكيك مورد بررسى و توصيف قرار داد. در اعتماد ملى بيشتر جهتگيرى هاى منفى در مطالب سياسى داخلى (۲۹درصد) و مطالب اقتصادى (۲۶ درصد) مشاهده شد.
همچنين ۴۵ درصد مطالب منفى آفتاب يزد مربوط به مسائل سياسى داخلى بودند. در روزنامه جمهورى اسلامى ۵۰ درصد مطالب منفى به مطالب خارجى مربوط بودند. همچنين ۴۷ درصد مطالب منفى
جام جم و ۴۸ درصد مطالب منفى سياست روز، به مسائل خارجى مربوط بودند.
۹- جهت گيرى منفى
بخش اعظم مطالبى كه با جهتگيرى منفى در روزنامه هاى مورد بررسى طرح شده اند مربوط به رئيس جمهور يا دولت (۵۲ درصد) هستند. پس از آن مطالب مربوط به وزرا و مسئولان اجرايى (۱۶ درصد) و شخصيت هاى خارجى (۱۵ درصد) بيش از ديگر نشانگاه ها با جهتگيرى منفى منعكس و برجسته سازى شده اند.
مطالب منفى مربوط به دولت در روزنامه هاى همبستگى، اعتماد ملى، رسالت، ابرار و مردم سالارى بيشتر از روزنامه هاى ديگر مشاهده شد. مطالب منفى مربوط به وزرا و مسئولان اجرايى در روزنامه هاى اعتمادملى و جوان بيش از ديگر روزنامه ها بود. مطالب منفى مربوط به شخصيت هاى خارجى نيز در روزنامه جمهورى اسلامى بيش از ساير روزنامه ها بود.