فاطمه اميرى
براى يك ماه سهم كودكان ۴ تا ۶ ساله ايرانى از آگهى هاى جورواجور تلويزيون درباره چيپس، پفك و بستنى كه بى اجازه دنياى كودكى آنها را نشانه گرفته اند، فقط همان تيزر مربوط به «طرح پيشگيرى از تنبلى چشم» مى توانست نشانه اى از خلوص دنياى بزرگترها باشد، اما براى پدر و مادرهايى كه وقتشان در تماشاى انواع آگهى هاى تلويزيون گوشت چرخ كن، يخچال فريزر و دمپايى به حراج گذاشته مى شود، يك تيزر تبليغاتى سلامت چشم فرزندانشان چقدر ديده مى شود؟! بعد از گذشت بيش از يك ماه پخش تيزر مربوط به طرح «پيشگيرى از تنبلى چشم» فقط ۸۰۰هزار كودك براى معاينه به پايگاه هاى مورد نظر بهزيستى برده شده اند. برگزاركنندگان طرح اميدوارند كه دست كم دوبرابر اين تعداد در مهلت باقى مانده - تا آخر آذر - براى معاينه چشم راهى مراكز و پايگاه هاى سنجش بينايى شوند.
***
دكتر زهرا نوع پرست مدير كل دفتر پيشگيرى معلوليت هاى سازمان بهزيستى كشور اميدوار است از حدود ۲ ميليون كودك ۴ تا ۶ساله كشور، بتوان يك ميليون و ۴۰۰ هزار كودك را در طرح پيشگيرى از تنبلى چشم زير پوشش قرار داد. اما راضى شدن به اين رقم در قالب دلايلى از سوى دكتر نوع پرست اين گونه ارائه مى شود: «ميزان آگاهى والدين در موفقيت اين طرح عامل مهم و تأثيرگذارى است. بخشى از كار ما كه اطلاع رسانى به خانواده ها در سراسر كشور است از طريق رسانه هاى ملى و صدا و سيما صورت مى گيرد. چون همه بچه ها كه در سنين ۳ تا ۶سال هستند، به مهدهاى كودك نمى روند كه والدين از طريق اين مراكز آموزش ها و آگاهى لازم را كسب كنند، اما براى تبليغات بودجه كافى نداريم. ضمن اين كه اصلاً بسيارى از برنامه هاى پيشگيرانه نياز به حمايت رسانه هاى ملى دارند. همين هزينه هايى كه ما صرف تبليغات و پخش تيزرهاى صدا و سيما مى كنيم مى تواند صرف گسترش پايگاه ها و خدمات رسانى ما شود.»
***
كودكى در ميان قفسه هاى پر از شيرينى، شكلات و بيسكوئيت، سر مى خورد و هرچه انتخاب مى كند، در نهايت در سبد خريد مادر جاى مى گيرد. براى او همه چيز مهيا است. دكتر زهرا نوع پرست مى گويد: فقط درصدى از خانواده ها و والدين هستند كه بدون نياز به طرح هاى پيشگيرانه، توانايى مالى و آگاهى براى كنترل وضعيت بينايى و حتى شنوايى كودكشان را دارند، در حالى كه بيشتر خانواده ها در اين باره نيازمند مشاوره و كمك مالى هستند تا به اختلالات بينايى كودكان خود حساس شوند. چون در بسيارى از موارد ممكن است هيچ علامت مشكوكى به عنوان هشدار در چشم كودك مشخص نباشد، در واقع شايع ترين علامت تنبلى چشمى كودكان در بى علامتى است و اگر اين بيمارى در سنى كه مى تواند درمان شود، مورد غفلت قرار گيرد، در آينده منجر به اين مى شود كه بينايى كامل به چشم باز نگردد.»
مدير مهد، پوشه اى را روى ميز باز مى كند تا اسم بچه هايى را نشان دهد كه در طرح تشخيص آمبليوپى (تنبلى چشم) معاينه شده اند. ۱۵۰ اسم در پوشه ثبت شده است. بيشتر آنها عضو همان مهد كودك و تعدادى هم متفرقه اند. تعداد مهدهاى كودك در مناطق شمالى و مركزى شهر آنقدر هست كه بتواند پاسخگوى مراجعان باشد. اما در كوچه پس كوچه هاى جنوبى و حاشيه هاى شهر وضع چگونه است؟!
دكتر زهرا نوع پرست مدير كل دفتر پيشگيرى از معلوليت هاى سازمان بهزيستى غير از مهدهاى كودك، مراكز پيش دبستانى دولتى، پايگاه هاى خدمات سنجش بينايى و پايگاه هاى سيار را مراكز و واحدهايى مى داند كه براى شركت در طرح سنجش بينايى در نظر گرفته شده اند: «البته همه مهدهاى كودك پايگاه نيستند. برخى اجازه اين كار را ندارند مانند مهدهاى كودكى كه در سال اول و دوم تأسيس هستند. يا تعدادى از مهدها اجازه ندارند به مراجعان خارج از مهد، خدمات بدهند. بيشتر، مهدهاى كودكى به اين كار اختصاص داده شده است كه حالت مركزيت دارند و از لحاظ بعد مسافت، سابقه اجراى طرح و مربيان آموزش ديده از امتياز كافى برخوردار باشند.»
***
۱۰ سال بعد از نخستين مرحله اجراى طرح پيشگيرى از تنبلى چشم، امسال براى نخستين بار اين طرح كودكان عشاير را نيز زير پوشش خود قرار داده است. در حال حاضر سازمان جهانى بهداشت بعد از بررسى و مطالعه فرايند ۱۰ ساله طرح و اطلاع يافتن از مفيد بودن آن، گسترش اين طرح در سنين مختلف را پيشنهاد كرده است. دكتر زهرا نوع پرست مى گويد: «در سال ،۸۴ هزينه سرانه اى كه براى هر كودك در اين طرح در نظر گرفته شده بود، ۵۰۰ تومان به اضافه هزينه معاينه بود. امسال هنوز هزينه سرانه را دريافت نكرده ايم، ولى به طور ميانگين با رشد تورم در ارتباط است. انتظار داريم در اين مورد بخش خصوصى هم وارد كار شود. چون بيمه هاى غربالگرى يا پيشگيرى از معلوليت اجرا نشده است و در اجراى كامل آن محدوديت داريم.
اگر خانواده ها مطمئن باشند هزينه هاى مربوط به طرح هاى پيشگيرى، از طرف سازمان هاى بيمه گر پرداخت مى شود، با اشتياق بيشترى در اين طرح ها شركت مى كنند. متأسفانه فرهنگ پيشگيرى از معلوليت ها هنوز در ميان مردم جا نيفتاده است. در حالى كه پيشگيرى به ويژه در ۶ سال اول عمر در بسيارى از معلوليت ها از جمله بيمارى چشم بسيار مهم است.»
***
در كشور ما بيش از يك ميليون نفر مبتلا به عارضه تنبلى چشم اند و اين يك مسأله عمده در بهداشت عمومى كشور است. از آمبليوپى يا تنبلى چشم به عنوان يك علت شايع نابينايى يا كم بينايى ياد مى شود كه اگر به موقع تشخيص داده و درمان نشود، مى تواند فرد را از يك چشم، بسيار كم بينا يا نابينا كند.
دكتر فيروز فرهمند، جراح و متخصص بيمارى هاى چشم مى گويد: «در صورتى كه اين اشكال ديد، قبل از پنج سالگى درمان شود، حتى اگر چشم در اين مدت تنبل شده باشد، با درمان بينايى كامل به دست مى آيد. بعد از پنج سالگى، هرچه درمان چشم تنبل به تأخير بيفتد، احتمال بازگشت بينايى كامل كمتر است. در واقع تنبلى چشم نوعى كاهش بينايى است كه به ظاهر در آن نمى توان در چشم عيب آشكارى پيدا كرد. اشكالات مادرزادى پايين افتادن پلك سبب مى شود كه چشم نتواند تصوير واضحى از آنچه مى بيند، دريافت كند و به تدريج دچار تنبلى مى شود.»
براساس آمار سال گذشته ۱۷ هزار و ۶۶۰ نفر از كسانى كه بعد از اجراى طرح سنجش بينايى چشم، مبتلا به عارضه تنبلى چشم تشخيص داده شدند، كمك هزينه هاى درمانى براى تهيه عينك و جراحى دريافت كرده اند.
كج خلق شدن كودك و افت تحصيلى او در دوران مدرسه از جمله پيامدهاى رفتارى بى توجهى والدين به ضعف و اختلال بينايى فرزندانشان در سنين قبل از ۷ سالگى است.
طرح پيشگيرى از تنبلى چشم كودكان از سال هاى گذشته در سه سطح اجرا مى شود. دكتر زهرا نوع پرست مى گويد: «اين طور نيست كه ما بعد از اجراى سطح اول و شناسايى كودكان مبتلا به اختلال بينايى تنبلى چشم، آنها را به حال خود رها كنيم. بويژه براى خانواده هاى نيازمند بسيارى از هزينه هاى تشخيصى پرداخت مى شود. مانند هزينه عينك و اگر نياز به مداخله پزشك و جراحى باشد، اين خدمات نيز رايگان ارائه مى شود. در واقع پيگيرى خدمات ارائه شده، بخش بعدى كار ما است.»
زير پوشش قرار دادن كودكان زير سه سال در طرح سنجش بينايى از برنامه هايى است كه قرار است سال آينده به اجرا درآيد.
***
در اتاق گرم و كوچك مهد كودك، زنى موهاى دختر شش ساله اش را نوازش مى دهد. يك عروسك كوچك جايزه اوست براى ايستادن جلوى تابلوى مخصوص بينايى سنجى و دادن پاسخ پرسش هاى مربى بهداشت. بيرون هوا سرد است. تمام لباس هاى گرم از صندوقچه ها بيرون آمده است. راديوى تاكسى دارد گزارشى درباره طرح سنجش بينايى كه قرار است كودكان ۴ تا ۶ ساله را زير پوشش قرار دهد، پخش مى كند. اما معلوم نيست پسربچه شش ساله اى كه با اصرار دارد شيشه اتومبيلى را كه پشت چراغ قرمز ايستاده تميز مى كند، هم در زمره اين كودكان به شمار مى آيد يا نه؟!