ساجد طيبى
چارچوبهاى زبانى
همانطور كه همپل در مقاله معيارهاى معنادارى نشان مى دهد، تمام تلاش هايى كه براى جرح و تعديل ملاك تأييد پذيرى به طورى كه بتواند بر انتقادات منطقى مطرح شده فائق آيد، با شكست مواجه مى شود. [۱۷] هميشه معيار يا آنقدر تنگ نظرانه مى شود كه جملات آشكار علمى را از دايره شمول خود خارج مى كند يا آنقدر ليبرال مى شود كه به جملاتى كه نمى خواستيم علمى محسوب شوند راه مى دهد. شكست اين تلاش ها به تدريج سبب شد فيلسوفانى نظير همپل به اين نتيجه برسند كه تلاش براى صورتبندى چنين ملاك قاطعى ميان علم و غير علم بى فايده است و نمى توان انتظار داشت به ملاكى دست يابيم كه تمامى جملات را به دو زير مجموعه كاملاً مشخص و مجزاى علمى و غير علمى تقسيم كند.
علمى بودن در اين ديدگاه جديد ويژگى اى است كه به چارچوبهاى زبانى نسبت داده مى شود. يك چارچوب زبانى دستگاهى از مفاهيم و گزاره ها است كه با استفاده از قواعد خاص آن دستگاه مى توان احكامى را درباره مفاهيم بنيادين و اشتقاقى آن دستگاه بيان كرد. در اين ديدگاه درباره ويژگى هاى صورى و معنايى يك جمله مستقل از چارچوب زبانى كه آن جمله متعلق به آن است نمى توان قضاوت كرد. درست ساخت بودن، معنادارى، تحليلى يا تركيبى بودن و. . . همه ويژگى هاى است كه در نسبت با يك چارچوب زبانى مى توان به جملات نسبت داد.
با اين نگرش مسأله تمايز ميان جملات علمى و غير علمى تبديل مى شود به مسأله تمايز ميان چارچوب هاى زبانى علمى و غير علمى. روشن است كه از آن جا كه ويژگى هاى صورى و معناشناختى مستقل از دستگاه يا قابل اعمال بر دستگاه هاى زبانى وجود ندارد، بر خلاف قبل مسأله تميز ديگر يك مسأله منطقى-معناشناختى نخواهد بود. در اين جا بر خلاف قبل بايد بر اساس معيارهاى عمل گرايانه مانند كفايت تجربى، جامعيت، سادگى و. . . تصميم بگيريم كه كدام چارچوب زبانى بيشتر در عمل علمى به كار مى آيد. اما نكته مهم اين است كه تصميم گيرى در اينجا ديگر به صورت بله-خير نيست. ما بر اساس اين معيارها درجه اى از علمى بودن را به هر چارچوب زبانى نسبت مى دهيم. و همواره سعى مى كنيم معيارهاى عمل گرايانه خود را بهبود ببخشيم. به عنوان مثال ممكن است ما براساس معيارهاى علمى بودن رايج خود، يك چارچوب زبانى را كه براى شناخت جهان از مفاهيمى مانند «جوهر» و «عرض» استفاده مى كند كمتر از چارچوب زبانى كه از «جرم» و «بعد» استفاده مى كند علمى بدانيم. اما لازم است كه آگاه باشيم اين درجه بندى صرفاً بر اساس ملاك هاى عمل گرايانه انجام گرفته است و نه ويژگى هاى صورى يا معنايى جملات حاوى اين الفاظ.
چنين راه حلى كه توسط همپل در مقاله معيارهاى تجربى معنادارى و كارنپ در مقاله تجربه گرايى، معنادارى و وجود شناسى [۱۸] در پيش گرفته شد، اگرچه در نسبت با خواست اول آن ها براى تمايز قاطع ميان علم و غير علم يك عقب نشينى محسوب مى شد اما، همچنان دغدغه ضد متافيزيكى آن ها را ارضا مى كرد. سؤال ازاينكه كدام چارچوب زبانى را بايد برگزينيم به هيچ وجه معادل با اين سؤال يا شبه سؤال نيست كه كدام چارچوب زبانى در نفس الامر واقعيت دارد. سؤال اول مربوط است به انتخابى عمل گرايانه ميان چارچوب هاى زبانى و سؤال دوم نه يك سؤال واقعى بلكه شبه پرسشى متافيزيكى است كه هيچ جوابى ندارد.
پارادايم هاى علمى و فلسفه علم پسا كوهنى
كتاب ساختار انقلاب هاى علمى توماس كوهن (۱۹۶۲) [۱۹] در واقع مسيرى جديد در برابر فلسفه علم قرار دارد. تا پيش از انتشار اين كتاب، سنت رايج در فلسفه علم، همانطور كه گفته شد رويكرد زبانى و توجه به ويژگى هاى صورى و معنايى زبان علم بود. در اين ديدگاه تاريخ علم يا اصلاً ربطى به كارى كه فيلسوفان علم مى كردند پيدا نمى كرد و يا حداكثر در حكم منبعى براى ارائه مثال هايى در تأييد و رد نظريات بود. براى فيلسوف علم پيش-كوهنى مسير علم يك مسير خطى از تكامل و پيشرفت نظريات علمى بود كه در آن فعاليت علمى دانشمندان سبب مى شد اين نظريات در هر زمان كاملتر از گذشته باشد و آن چه كه نادرست است را از علم كنار مى گذارند. كوهن در كتاب خود تلاش كرد نشان دهد اين تصوير از تاريخ علم به كلى اشتباه است و اگر آن را كنار بگذاريم تاريخ علم مى توان درس هاى بسيارى براى فلسفه علم داشته باشد.
كوهن كه در ابتدا يك فيزيكدان نظرى بود به تدريج به تاريخ علم علاقه مند شد و به تدريس آن پرداخت. مطالعه گسترده در تاريخ علم سبب شد كه وى به اين نتيجه برسد كه فعاليت علمى دانشمندان همواره يك شكل الگوى يكسان نداشته است. كوهن ادعا كرد كه دوره هاى مختلف تاريخ علم را مى توان به توالى دوره هاى علم عادى و دوره هاى انقلابى تقسيم كرد. در اينجا كليد واژه اساسى كوهن يعنى پارادايم وارد مى شود. دوره هاى علم عادى دوره هايى هستند كه در آن ها يك پارادايم غالب وجود دارد كه چارچوب نظرى و اصول كلى حاكم بر فعاليت دانشمندان، مسائلى كه دانشمندان بايد به آن بپردازند و معيارها و ارزش هاى حاكم بر فعاليت علمى دانشمندان را مشخص مى كند. دوره هاى انقلابى دوره هايى هستند كه به دنبال بحران در پارادايم غالب سر مى رسند. در اين دوره ها از يك سو به عللى كه كوهن به شرح و توصيف آن مى پردازد، دانشمندان در چارچوب، اصول كلى و ارزشها و معيارهاى حاكم بر فعاليت علمى شك مى كنند و از سوى ديگر ظهور يك نظريه رقيب به همراه ارزشها و معيارهاى جديد، وضعيت جامعه علمى را با بحران مواجه مى كند و در يك فرايند گشتالتى نظريه جديد در قالب پارادايم نوين، پارادايم كهنه را كنار مى زند و خود بر جامعه علمى حاكم مى شود و دوره جديدى از علم عادى را آغاز مى كند.
اما براى اينكه ببينيم اين توصيف و نظريه پردازى كوهن از تاريخ علم كجا به مسأله اصلى اين مقاله يعنى ملاك تميز علم از غير از علم ربط پيدا مى كند بايد اين تغيير پارادايم چگونه شكل مى گيرد و پارادايم هاى علمى مختلف چه نسبتى با هم دارند. كوهن ادعا مى كند كه تاريخ علم به ما مى آموزد كه تغيير گرايش دانشمندان از يك پارادايم به پارادايم ديگر در دوره انقلاب علمى نه براساس معيارهاى عقلانى و عينى نظير قدرت تبيين، مطابقت با واقع و. . . بلكه كاملاً بر اساس وضعيت روانشناختى دانشمندان و معيارهايى غير عقلانى روى مى دهد و لذا تغيير پارادايم صرفاً مرحله اى در بهبود نظريات علمى نيست. وقتى يك انقلاب علمى روى مى دهد چارچوب فكرى و مفهومى اعضاى جامعه علمى چنان تغيير مى كند كه مى توان گفت دانشمندان مشغول به فعاليت در پارادايم جديد به كلى در دنياى ديگرى نسبت به دانشمندان در پارادايم قديم زندگى مى كنند. كوهن از اين جا به مفهوم كليدى قياس ناپذيرى مى رسد. دو پارادايم علمى را بر اساس هيچ معيارى عينى نمى توان با يكديگر سنجيد. سخن گفتن از پارادايم بهتر هيچ معنايى ندارد. دانشمندان پارادايم هاى علمى را بر اساس هيچ معيار عينى و معقول انتخاب نمى كنند كه بتوان آن ها را بر اساس اين معيارها با يكديگر قياس كرد.
پل فايرابند فيلسوف علمى بود كه نشان داد با پذيرش كامل ديدگاه هاى كوهن درباره قياس ناپذيرى سخن گفتن از هرگونه تمايزى ميان علم و غير علم بى معنا خواهد بود. [۲۰] موفقيت و پذيرش يك نظريه به عنوان نظريه اى علمى نه بر مبانى معقول و عينى بلكه صرفاً تابعى از شرايط اجتماعى، مناسبات قدرت و تمايلات روانشناختى دست اندركاران فعاليت علمى و نيز سياستمدارانى است كه بودجه هاى پژوهشى را به مراكز تحقيقاتى اختصاص مى دهند. علم آن چيزى است كه نشريات علمى هر زمان به چاپ مى رسانند وگرنه هيچ تفاوتى ميان نظريات فيزيكى رايج با جادوگرى و طالع بينى به عنوان راه هايى براى شناخت جهان وجود ندارد. فعاليت دانشمندان فيزيك هسته اى در مراكز تحقيقاتى همانقدر به جهان مرتبط است كه فعاليت جادوگران قبايل آمريكاى جنوبى. تفاوتى اگر است در اين است كه دولت ها حاضر به حمايت مالى و تحقيقاتى از دسته دوم نيستند و نشرياتى كه علمى خوانده مى شوند قطعاً مقالات آن ها را چاپ نخواهند كرد. اغلب فايرابند را به دليل ديدگاه هاى راديكال وى و تأكيد او بر نامعقوليت فعاليت علمى يك آنارشيست مى دانند. اما بايد توجه داشت كه ديدگاه هاى وى بسط طبيعى آراى كوهن درباره نظريات علمى است.
نظريات كوهن و فايرابند از يكسو فيلسوفان علم را واداشت كه اهميت تاريخ علم را در بررسى فلسفى علم به رسميت بشناسند و از سوى ديگر چنان ضربات سهمگين و ويرانگرى براى علم گرايى داشت كه مهار زدن بر نتايج راديكال اين ديدگاه ها را مسير آينده بحث هاى مربوط به تعيين ملاك تميز علم از غير علم قرار داد. اما چيزى كه واضح است اين كه پس از كوهن فيلسوفان علم و دانشمندان بايد در باب شأن آنچه نظريه علمى ناميده مى شود، بسيار متواضع تر از نيمه اول قرن بيستم باشند. تجربه نشان داده است كه تميز دادن علم از غير علم و بيرون راندن و طرد آن چه امروز جامعه علمى غير علمى مى داند نه مبناى منطقى و معناشناختى مى تواند داشته باشد و نه تاريخ علم ما را مجاز به اين كار مى داند، در بهترين حالت معيارهاى عمل گرايانه و در بدترين حالت تمايلات قدرت طلبانه است كه تعيين مى كند چه چيز علمى و چه چيز غير علمى است.
منابع در دفتر روزنامه موجود است.