ليلا هادى

آغاز تاريخ اسلام در روسيه را مى توان در نيمه دوم قرن هفتم ميلادى و از شمال قفقاز دانست. برخى نيز قدمت اسلام را در روسيه به بيش از ۱۴۰۰ سال پيش مى دانند و معتقدند اسلام به تقريب صدسال جلوتر از گرايش روسيه به شاخه ارتدوكس مسيحيت به عنوان مذهب رسمى كشور وجودداشته است.
هم اكنون اسلام از لحاظ شمار پيروان خود در روسيه، دومين مذهب پرطرفدار كشور به حساب مى آيد كه پيونددهنده قوميت هاى مختلف تاتار، باشقير، چچن، اينگوش و... است. مسلمانان روس ۴۰ قوميت متفاوت دارند كه شمار آنها از ۱۵ تا ۲۴ ميليون نفر برآورد مى شود. البته هنوز آمارى رسمى از تعداد مسلمانان روسيه دردست نيست، زيرا در آخرين سرشمارى آمار و نفوس روسيه هيچ پرسشى از لحاظ گرايش هاى مذهبى مردم صورت نگرفت. اداره دينى مسلمانان روسيه كه عهده دار رهبرى امت مسلمان كشور است براى نخستين بار در زمان امپراتورى كاترين دوم در قرن هجدهم ميلادى تأسيس شد كه تاكنون و در دوران هاى مشقت بار خفقان آلود گذشته اين كشور توانست هدايت و راهنمايى مسلمانان كشور را به بهترين شكل به انجام برساند.
تا پيش از وقايع سال ۱۹۱۷ ميلادى در روسيه و تشكيل حكومت كمونيستى شوروى سابق ساكنان كنونى اين كشور با رويه اى معتدل و ميانه رو عقايد مذهبى خاص خود را در پيش مى گرفتند، ولى رويدادهاى سال ۱۹۱۷ چنان تغييرات عميق و ژرفى در زندگى مردم بويژه مسلمانان روسيه ايجاد كرد كه مى توان گفت در مدت كوتاهى همه جوانب زندگى آنها دگرگون شد.
تشكيل اتحادجماهير شوروى در روزهاى نخستين چندان نمودى در زندگى مذهبى شهروندان نداشت، اما با گذشت يك دهه از روى كارآمدن حكومت جديد، شرايط بتدريج تغييركرد. به طورى كه سال ۱۹۲۷ ميلادى را مى توان مقدمه فعاليت هاى مبارزه با مذهب و درواقع دين ستيزى در اين كشور دانست.
به دستور حكام وقت همه مدارس مذهبى كه به آموزش و تعليم مسائل دينى و مذهبى مى پرداختند، تعطيل شدند و جاى خود را به اماكنى دادند كه هم آموزش هاى مذهبى را ممنوع مى دانستند و هم آموزش الحادى و كفرآميز و تفكرات مادى گرايانه حكومت قدرت يافته را در مباحث خود گنجانده بودند. به طورى كه هر روز كودكان و نوجوانان كشور بيش از گذشته به باورى مغاير با عقايد مذهبى روى مى آوردند و گرايش هاى دينى آنها به حدقابل توجهى سركوب شد.
ويران كردن مساجد و ازبين بردن اماكن مذهبى ديگر، از مسائلى بود كه در سال هاى آغازين دهه سى ميلادى باعث دگرگونى عقايد دينى مردم كشور شد.
بسيارى از مساجد روسيه به بهانه «ميراث زمان هاى گذشته» از ميان برداشته شدند. از شمار ۱۲ هزار مسجد مختلف در سرتاسر اتحادجماهير شوروى درحدود ۱۰ هزارمورد آنها از بين رفتند. مقام هاى شوروى سابق با نظارت دقيق مباحث و فعاليت هاى گوناگون، مساجد باقى مانده را تحت نظر خود داشتند.
تبعيض و بدرفتارى با مسلمانان تا آنجا پيش رفت كه شركت در مساجد امرى مطرود و غيرمطلوب جوانان تلقى مى شد و عنوان كردن گرايش هاى اسلامى محروميت از بسيارى ازحقوق و مزاياى اجتماعى را درپى داشت.
در اين ميان هرچند بسيارى از مردم باتوجه به شرايط و اوضاع نابسامان خود با گذشت زمان، ديگر مراسم مذهبى خود را به جاى نمى آوردند، اما مذهب اسلام همواره با پايه و اساسى تزلزل ناپذير در فرهنگ و تاريخ مسلمانان روسيه همچنان برقرار بود. به طورى كه پس از چندى مقامهاى رژيم كمونيستى شوروى بخوبى متوجه اين موضوع شدند كه مذهب را نمى توان با توسل به زور و قدرت حاكم ازميان افكار مردم پاك كرد.
در زمان جنگ جهانى دوم و دوران پس از آن، رويكرد به مذهب گسترش بيشترى يافت.
هرچند در اين دوران نيز گرايش هاى دينى ممكن بود عواقب ناگوارى براى شخص به همراه داشته باشد. با اين حال پيشرفت اسلام در جمع مردم كمونيست شوروى بسيار درخشان بود.
باوجود تلاش فراوان حكومت خفقان آلود كمونيستى و تفتيش و مقابله هاى ايدئولوژيكى بسيارى كه از سوى مقام هاى كشور از افراد مسلمان به عمل مى آمد، اين عده همچنان با صبر و تحملى وصف ناپذير براى حفظ عقايد و آراى اسلامى همه تلاش خود را به كار گرفتند. در دهه هاى ۳۰ تا ۵۰ ميلادى خفقان در شهرهاى مختلف اتحاد جماهير شوروى به حدى بود كه به طور علنى و با دستور مقامهاى عالى رتبه رفت و آمد به مساجد ممنوع اعلام شد.
پيش از مرگ استالين نيز حتى دراختيارداشتن و نگهدارى كتاب هاى دينى به زبان و خط عربى در خانه براى افراد، مجازات هاى سنگينى همچون حبس و زندان ابد درپى داشت.
اين روال بشدت خود باقى بود تا اين كه در ميانه دهه ۸۰ ميلادى با تغييرات و اصلاحات فراوانى كه منجر به فروپاشى نظام كمونيستى شوروى سابق شد، افراد متدين كشور توانايى بيشترى در بيان و تجلى عقايد و گرايش هاى مذهبى خود پيداكردند، زيرا بتدريج برخورد حكومت با دين دگرگون شده بود و ديگر از تعقيب و پرس و جوى اعتقادات مذهبى مردم اثرى نبود. آنها مى توانستند كم كم بدون واهمه پا به مساجد بگذارند، آموزش قرآن و معارف اسلامى آشكارا انجام مى گرفت و هر كسى با هر مقام و منزلت اجتماعى به راحتى به وظايف دينى خود مى پرداخت. پس از فروپاشى كمونيسم شوروى،پيشرفت مسائل دينى و گرايش هاى اسلامى ميان مردمان كشور به يكباره شدت گرفت. از اواخر دهه ۸۰ ميلادى در مساجد مختلف كشور، آموزش مسائل مذهبى از سر گرفته شد. مبلغان اسلامى از سرتاسر دنيا براى راهنمايى و هدايت مردمانى كه فقط دورنمايى از آداب و مراسم مذهبى شان به خاطر داشتند به سمت اين كشور روانه شدند. درواقع پس از طى دهه هاى پراختناق كه مسلمانان قادر نبودند حتى براى اقامه نمازهاى يوميه خود در اندك مساجد مسكو حاضر شوند اكنون زندگى در ميان مردمان پايتخت روسيه به طرز عجيبى راحت شده است و مسلمانان به دور از هرگونه هيجان و واهمه اى اختيار عقايد دينى و مذهبى خود را دارند. درواقع در دوران اتحاد شوروى سابق هيچ نشانى از گفت  وگو ميان مذهب و حكومت وجود نداشت. هر چند زندگى مذهبى مردم در خفقان خود باقى بود، اما رعايت مراتب دينى و مذهبى تشويق كه نمى شد بلكه تعقيب هم مى شد. اواخر قرن بيستم و اوايل قرن بيست و يكم را در روسيه دوران طلايى شكوفايى دين و به ويژه احياى اسلام مى دانند. در روزهاى جمعه فضاى مساجد مسكو مملو از جمعيتى هستند كه با شركت در نماز جماعت بر عقايد دينى اسلاف خود تأكيد دارند. بزرگترين مسجد مسكو كه ظرفيت پذيرش ۵هزار نفر را در خود دارد و در نزديكى استاديوم المپيك مسكو در حال ساخت است، در ماه سپتامبر سال ۲۰۰۸ با آغاز فعاليت رسمى خود ممكن است درخشش چشمگيرى در پيشبرد اهداف مذهبى مسلمانان روسيه باشد. هم اكنون در حدود ۷هزار مسجد در سرتاسر روسيه وجود دارد كه از اين تعداد جمعيت دوميليونى مسلمانان مسكو ۶ مسجد شهر را با حضور خود سر پا نگاه داشته اند. قديمى ترين مسجد مسكو در سال ۱۸۱۳ ميلادى براى تاتارهايى كه در مسكو به سر مى بردند و به نشانه قدرشناسى از سهم آنها در پيروزى بر ناپلئون ساخته شد. هم اكنون فروشگاه هاى ويژه، رستوران ها، مراكز مشاوره بانوان، بيمارستان ها و مراكز خدمات درمانى، نشريات و سازمان هاى حقوقى بسيارى ويژه مسلمانان روسيه در حال تأسيس است. تعداد متقاضيان سفر حج نيز هر روز رو به فزونى است . دو سال پيش
۶ هزار نفر از سرتاسر روسيه راهى انجام مناسك حج شدندكه سال گذشته اين شمار به ده هزار نفر رسيد. همه مغازه هاى مسكو براى مسلمانان خود خدمات ويژه اى ارائه مى دهند كه از ميان آنها مى توان ارائه انواع گوشت ها را با ذبح اسلامى نام برد. زنان مسلمان روسيه با پوشش اسلامى خاص خود و با روسرى و دامن هاى بلند به تردد درميان پيروان مذهب ديگر مى پردازند و از ابراز و تجلى عقايد خود هراسى ندارند. دانشگاه اسلامى مسكو نيز براى اشخاصى كه در پى فراگيرى زبان عربى به عنوان زبان مقدس اسلام هستند كلاس هاى آموزشى فراوانى داير كرده است. در سال هاى اخير كتاب هاى فراوانى در زمينه شناخت اسلام به زبان روسى برگردانده و تأليف شده است. رويكرد اصلى اين كتاب ها ارائه چهره اى واقعى از مسلمانان و وضعيت مناسب جوامع اسلامى ديگر است كه تا حدودى توانسته اند نادانسته هاى دنياى اسلام را براى درمان اين كشور كه سال هاى سال را بدون هيچ تعليم مذهبى خاصى سپرى كرده اند، بازگو كنند.
بيشتر مسلمانان روسيه را اهل تسنن از شاخه هاى حنفى و شافعى تشكيل مى دهند، با وجود اقدامهاى گسترده اى كه جامعه اسلامى روسيه براى پيشبرد اهداف عالى خود دراين كشور در پيش گرفته آنچه كه همواره باعث نگرانى و توجه مسئولان امور مذهبى روسيه بوده پيشينه فكرى مردمان كشور است كه گاه تا ميزان قابل توجهى با مقاومت خود در برابر فراگيرى مسائل مذهبى و حتى غيراسلامى، مشكلات بسيارى براى متوليان مساجد و تبليغات گسترده آنها به وجود مى آورند. از سوى ديگر هنوز برخى از مسلمانان اين كشور از معضلات نژادپرستى درميان مردم جامعه خود رنج مى برند به طورى كه هم اكنون مجلس شوراى شهر مسكو در پى آن است تا با تلاش هاى مداوم خود براى مبارزه با نژادپرستى به نتايج بهترى دست يابد تا شرايط مساعدى براى فعاليت و زندگى شمار روزافزون مسلمانان كشور فراهم آورند. درهرحال مى توان گفت روسيه با هرپيشينه تاريخى مطرودى كه درميان مذهب ها و اقوام مختلف داشته باشد، همواره سرزمين و عده بسيارى از مردمانى به شمار مى آمده كه با همه اقدامات سركوب گرايانه به احياى عقايد اسلامى و گسترش آن در ميان هموطنان خود توجه داشته اند. به طورى كه ولاديمير پوتين رئيس جمهورى روسيه به تازگى درباره جماعت مسلمانان روسيه چنين اظهار نظر مى كند. «همه مسلمانان، شهروندان روسيه هستندكه جز اينجا پناه و سرزمين ديگرى ندارند.»