هاشم رجب زاده : متولد ۱۳۲۰ تهران
- مترجم، تاريخ نگار و اديب
- پايان تحصيلات متوسطه در تهران
- تحصيلات عاليه در رشته تاريخ
- دريافت دكتراى تاريخ باگرايش تاريخ ايلخانان و تاريخ ايران
- پايان نامه دكترا درباره سياست و كشوردارى رشيدالدين فضل الله
- وابسته فرهنگى ايران در ژاپن و استراليا
- تدريس در دانشگاه ژاپن از اوايل دهه ۶۰
- استاد ايران شناسى ادبيات فارسى دردانشگاه اوساكاى ژاپن
برخى از آثار او عبارت اند از:
- انديشه و احساس در شعر معاصر ژاپن ۱۳۵۸
- قصه هاى ژاپنى ۱۳۶۳
- گل صدبرگ (گزينه اى از اشعار كهن ژاپنى)
- چنين گفت بودا
- آيين كشوردارى در عهد وزارت رشيدالدين فضل الله همدانى ۱۳۵۲
- ترجمه سفرنامه هاى ژاپنى بوتجان، يوشيدا، سفرنامه و خاطرات آشى كاگا، سفرنامه فوروكاوا
- قصه هاى ژاپنى
- نگاهى به تاريخ اسلام در ژاپن
و...
كيوان آرام: حوزه هاى تمدنى مشرق زمين ،با همه پيوستگى ها و اشتراكاتى كه دارند، به سبب پهنه گسترده و تنوع پراكنده،براى يكديگر نيز ناشناخته اند.هندوستان را به ياد بياوريد با بى كرانگى فرهنگى اش،چين را به ياد بياوريد با هزارتوهاى تاريخ و حكمت و انديشه اش وژاپن را با پيشينه تاريخى و جهش هاى اجتماعى و فرهنگى دوران هاى مختلف اش....شناخت فرهنگ هاى پيرامونى ما از ضروريات فهم موقعيت امروز مشرق زمين و رديابى مسير پيشروى تمدن هاى كهن اين سوى عالم خاكى است.در اين ميان گرچه سهم مستشرقان اروپايى و آمريكايى را در بازشناسى شرق نمى توان ناديده انگاشت،اما روايت مستشرقين شرقى به مراتب با توجه به فهم عميق تر از فرهنگ و اجتماع،روايتى دقيق تر و نزديك تر به واقعيت بوده است.
در ميان ايرانيانى كه در فرهنگ هاى ملل مشرق زمين،تعمق و تحقيق مى كنند ،نام هاشم رجب زاده سال هاست كه با فرهنگ و تاريخ و تمدن سرزمين ژاپن گره خورده است.
هاشم رجب زاده مورخ و تاريخدان ايرانى،اكنون بيش از ۳ دهه است كه مطالعات تاريخى و فرهنگى اش را معطوف ژاپن كرده و گرچه در آن كشور نيز ساكن شد،امامراودات فرهنگى و نقش واسطه گرانه اش را در آشنايى ايرانيان با تاريخ و تمدن ژاپن همچنان حفظ كرده است....
رجب زاده بعد از طى مدارج رسمى تحصيلى در دوره متوسطه،با گرايش تاريخ به دانشگاه مى رود و تحصيلات دانشگاهى اش را تا دريافت درجه دكترا با گرايش تاريخ ايلخانان و تاريخ ايران ادامه مى دهد. پايان نامه دكتراى او درباره سياست و كشوردارى رشيدالدين فضل الله بوده است. رجب زاده بعد از تحصيلات دانشگاهى به عنوان وابسته فرهنگى ايران به ژاپن سفر مى كند.اين آغاز يك ارتباط پيوسته با تاريخ وفرهنگ ژاپن مى شود: « بار اول در سال ۱۳۵۲ بود كه به ژاپن رفتم و مدت چهار سال در مأموريت بودم. به عنوان وابسته سفارت و نماينده فرهنگى ايران فعاليت داشتم. بعد از آن ،دو سال را در ايران گذراندم . يعنى از ۱۳۵۶ تا ۱۳۵۸ در ايران بودم كه مصادف با انقلاب اسلامى بود. بعد از انقلاب هم از طرف وزارت امورخارجه به مأموريت استراليا رفتم و حدود دو سال در كانبرا بودم. در همين هنگام تدريس در دانشگاه ژاپن را پذيرفتم و دوباره به آن كشور بازگشتم. در مجموع ۲۴ سال در ژاپن زندگى كردم.»
رجب زاده سال هاست كه در دانشگاه اوساكاى ژاپن ادبيات فارسى درس مى دهد:
« البته من در آنجا علاوه بر زبان و ادبيات فارسى، ايران شناسى هم تدريس مى كنم.»
در اين سال ها او از مهمترين منابع شناخت فرهنگ و تمدن ژاپن بوده و تأليفات و ترجمه هايش نيز در راستاى اين مرجعيت شكل گرفته است.بسيارى از ايرانيان در سال هاى اخير اگر شناختى از فرهنگ و تاريخ ژاپن به دست آورده اند، يا به ادبيات ژاپنى و نيز شعر آن ديار دلبستگى يافته اند،اين شناخت و دلبستگى را مديون آثار رجب زاده نيز هستند. همچنين در سالها اقامت رجب زاده در ژاپن ارتباط نشريات داخلى با او هرگز گسسته نشده و در بسيارى از مجلات و نشريات تخصصى ايران شناسى يا تاريخ و فرهنگ،مقالات پربارى را در حوزه هاى كارى اش به چاپ رسانده است. از آن جمله است سلسله يادداشت هاى او در مجله بخارا با نام يادداشت هايى از ژاپن كه چندين سال در هر شماره به چاپ مى رسيد.علاوه بر اين رجب زاده حوزه تأليف و ترجمه كتاب را نيز با جديت دنبال كرده و آثار ويژه اى از زبان ژاپنى به فارسى برگردانده است.«انديشه و احساس در شعر معاصرژاپن»، « قصه هاى ژاپنى» ،«گل صدبرگ» ،«چنين گفت بودا» و ...بخشى از آثارى است كه در كارنامه او به ثبت رسيده اند.« در ژاپن من در مورد تاريخ وفرهنگ ايران تدريس مى كنم. ادبيات فارسى را يك خانم ژاپنى تدريس مى كند به اسم فوجى موتو. اين استاد، زبان فارسى را خوب مى داند و كتاب «گل صدبرگ» را با همكارى او به فارسى برگردانده ام. اين كتاب در واقع گزيده اى از ۴ هزار و پانصد قطعه شعر قديم ژاپنى است كه بيش ازهزارسال پيش سروده شده بود.» كتاب هاى شعر معاصر ژاپن و شعر ژاپنى به قلم دكتر هاشم رجب زاده ، ما را به خوبى با تاريخچه شعر ژاپنى، پيشينه و شاعران امروز آن آشنا مى كند؛ ضمن اين كه اطلاعات آن در اين زمينه دست اول و موثق است چون از زبان ژاپنى ترجمه شده، نه از زبان هاى ديگر.كتاب «شعراى بزرگ معاصر ژاپن» به فارسى نوشته ناهوكو ـ تاوارتانى استاد زبان ژاپنى دانشگاه تهران نيز دريچه تازه اى به روى شعر ژاپن براى خوانندگان مى گشايد.
از جمله آثار با ارزش هاشم رجب زاده در حوزه شناخت تاريخى ايران و ژاپن بايد از مجموعه ترجمه هاى او از سفرنامه هاى ژاپنى بويژه سفرنامه هايى درارتباط با ايران ياد كرد.رجب زاده پس از انتشار هشت مجلد از سفرنامه مستشرقان و ژاپنى هايى كه به ايران سفر كرده اند، دو مجلد ديگر از اين مجموعه را نيز آماده انتشار كرد.هاشم رجب زاده، از اين مجموعه، سفرنامه «فوكو شيما ياسوماسا» - سردار ژاپنى - را كه سال ۱۸۹۶ ميلادى و اوايل سلطنت مظفرالدين شاه به ايران سفر كرده، به همراه سفرنامه «اينووه ماساجى» كه در سال ۱۹۰۰ ميلادى به ايران آمد را ترجمه كرده است.
نخستين كتاب از اين مجموعه «سفرنامه يوشيدا ماساهارو» بود كه ۱۵ سال پيش انتشارات آستان قدس رضوى منتشر كرد. هيأتى كه به رياست ماساهارو يوشيدا در سال ۱۸۸۰ ميلادى ، ۱۲۹۷ ه.ق، دوازده سال پس از آغاز تجدّد ژاپن (نهضتِ ميِجى)به دربار ناصرالدين شاه آمد، پس از گذراندن مأموريت خود در ايران، از راه روسيه و درياى سياه و بندر باتوُمى (اكنون در خاك گرجستان)به استانبول رفت تا از دربار عثمانى نيز ديدن كند.ورود اين هيأت به خاك عثمانى چند سالى پس از جنگ روسيه و عثمانى و شكست و ادبار كار آل عثمان بود .
نوبويوشى فوروكاوا نفر دوم اين هيأت سفارت، سرهنگ و نماينده ستاد ارتش ژاپن، جدا از گزارشى كه از ديده ها و شنيده ها ويافته هايش به دولت و دستگاه متبوع خود داد، سفرنامه اى هم نگاشت كه در سال ۱۸۹۰ م.در توكيو با عنوان «پروشييا كيكوء»(يادداشت هاى سفر ايران) چاپ شد.
رجب زاده همچنين ردپاى حضور ايرانيان در ژاپن را نيز دنبال مى كند و بويژه در شناسايى قبيله اى تاريخى از ژاپن كه به نظر مى رسد از دربار ساسانيان به آن ديار عزيمت كرده اند،نقش مهمى داشته است.
از بازماندگان اين قبيله ژاپنى خانمى است به نام هيروكو نيشى زاوا كه اكنون بيشتر از هفتاد سال دارد. او به گواهى اسناد خانوادگى، خود را نسل پنجاه و سوم ازتبار شاهزادگان ساسانى كه در سده هفتم ميلادى و در پى ويران شدن تيسفون به خاور دور آمدند، ميداند و كتابى هم، داستان گونه، با نام«از تبار ايرانى» منتشر كرد كه جلد يكم از چند دفترى است كه درباره خاندان خود در دست نگارش دارد.خانواده او از ديرباز درناگانو، ايالت كوهستانى در ميانه جزيره اصلى ژاپن، هونشو ، مقيم بوده اند، اما او اكنون در شهر توكيو زندگى ميكند.
او گفته است: « از نشان خانوادگى ام و آثارى كه بازمانده، مى توانم تاريخ خاندانم را تا سال ۳۲۰۰ پيش از ميلاد يا بيشتر از آن دنبال كنم». رجب زاده ، حكايت مى كند كه روزى در بهار ،۸۰ تلفنى به او گفته اند يك خانم ساسانى قصد ديدار او را دارد تا پاره اى از مشكلات تحقيقاتى خود را حل كند!
هاشم رجب زاده در نوشته اى سوابقى را مى آورد كه نشان مى دهد بنا به مدارك تاريخى در ژاپن در نيمه قرن هفتم ميلادى ايرانيانى به آن كشور رفته و در آنجا ساكن شده اند.از جمله به نقل از «نيهون شهوكى» تاريخ نامه باستانى ژاپن در ضبط رويدادهاى سال ۶۵۴ ميلادى آورده: تابستان.ماه چهار (آوريل ) دو مرد و دو زن از سرزمين تخارا (ايران) و يك زن از سراواستى را توفان به هيو گو آورد.۶۴۵ ميلادى برابر با سال ۲۴ هـ است.با توجه به اينكه اعراب در سال ۱۲ هـ ۶۳۳ م.به ايران يورش كردند، مى توان حدس زد كه سفر نياكان خانم نيشى زاوا، يعنى آن شاهزادگان ساسانى كه توفان آنها را به سواحل ژاپن رسانده، از ايران به ژاپن چند سالى طول كشيده است.معلوم نيست كه آن توفان زدگان، اجداد خانم نيشى زاوا بوده باشند اما گويا اجداد اين زن ساسانى هم سرنوشتى مشابه آنان داشته اند.
اما رجب زاده تاريخ ايران را نيز با توجه به گرايش دانشگاهى اش دنبال كرده و بر اساس پايان نامه دكترايش،تحقيقات ارزنده اى درباره رشيدالدين فضل الله داشته است.خواجه رشيدالدين علاوه بر جامع التواريخ، تأليفات ديگرى نيز دارد كه پاره اى از آنها ازبين رفته و تعدادى از آنها در دست است كه مهمترين آنها عبارت اند از:كتاب الاخبار و آلاثار، مفتاح التفاسير، رساله سلطانيه، لطايف الحقايق ، بيان الحقايق، توضيحات و مجموعه بزرگ مكاتبات رشيدى.همچنين رسالات متعددى در علم طب داشته است .
او نخستين دانشمند جهان است كه به ارزش اثر انگشت بر كاغذ و مشابه نبودن خطوط انگشتان افراد پى برده است. رشيدالدين معمولاً كتاب هاى خود را به دو زبان عربى و فارسى مى نوشت و آنها را ترجمه نيز مى كرد، يعنى از عربى به فارسى و از فارسى به عربى و حتى دستور داد نسخه هايى از كتاب او به زبان چينى ترجمه شود، او يكى از اطباى برجسته و وزراى كاردان بود.«آيين كشوردارى» نخستين كتاب دكتر هاشم رجب زاده بود كه در باب وزارت رشيدالدين فضل الله نوشته شد.رجب زاده درباره يكى از آثار او مى گويد: «بيان الحقايق از جمله آثار رشيدالدين فضل الله همدانى است.بنا به آنچه مؤلف خود در مقدمه كتاب ديگرش لطايف الحقايق اشاره كرده، اين اثر در بردارنده هفده رساله است.اين رساله ها كلامى و بيشتر در تفسير قرآن كريم نگارش يافته و منظور مؤلف از نگارش آنها آشتى دادن ميان فلسفه و كلام است.نسخه اى ناقص از بيان الحقايق در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى محفوظ است كه در سده هشتم هجرى كتابت شده و در بردارنده ده رساله از هفده رساله بيان الحقايق است.در برخى از منابع، رساله هاى بيان الحقايق در بيست عنوان فهرست شده است.در اين گفتار، به معرفى نسخه خطى بيان الحقايق ( محفوظ در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى ) پرداخته شده است.»
|
|
|
رساله هايى كه رشيدالدين فضل الله نوشته، در مجموع پنج كتاب است كه يكى مجمل الرشيدى مركب از چهار كتاب است و يكى هم بيان الحايق كه كتاب جداگانه اى است. رجب زاده درسال ۷۸ درباره زندگى و آثار رشيدالدين فضل الله كتابى نوشت كه انتشارات طرح نو آن را به بازار عرضه كرد.« به غير از گل صدبرگ كه مجموعه شعراست، درديگر حوزه ها هم كاركرده ام و مى كنم. درباره تاريخ دوران ميانه، و به طور اختصاصى پيرامون تاريخ ايلخانيان كاركرده ام. درمورد فضل الله تحقيقات و مطالعات گسترده اى دارم كه انتشارات طرح نو يكى از اين كتاب ها را كه پيرامون زندگى و آثارش بود، منتشركرد.»
هاشم رجب زاده در حال حاضر «بيان الحقايق» مجموعه ۲۰ رساله كلامى، فلسفى و دينى از رشيدالدين فضل الله همدانى را گردآورى، تصحيح و مقدمه نويسى كرده است، كه آن را به همراه «مفتاح التفاسير» - از ديگر رساله هاى رشيد الدين - به ترتيب مركز نشر ميراث مكتوب و مركز بزرگ دايرة المعارف اسلامى منتشر مى كنند.
«جستارها» گزيده اى از مقالات ايران شناسان و شرق شناسان ژاپنى نيز به قلم او نگاشته شده است.
«ايران و ماوراءالنهر» نيز كتابى است كه از اميلى برتشنايدر كه رجب زاده ترجمه كرده و بنياد موقوفات افشار به بازار عرضه كرده است.سياحان و جهانگردان چينى در سده هاى هفتم و هشتم هجرى (سيزدهم و چهاردهم ميلادى) در عهد مغول از راه هاى سخت وبيابانى گذشته به ماوراءالنهر رفته، سرزمين هايى را كه ديده اند و شرح سفر خود را در روزنامه هاى چينى نوشته و توصيف كرده بودند. اين خاطرات كه مشحون از جستارهاى باارزش تاريخى و جغرافيايى است و اطلاعات مفيدى را در بر دارد اساس كار دكتر اميلى برتشنايدرطبيب و جغرافيدان و گياه شناس معروف آلمانى روسى الاصل قرار گرفت كه به اين اسناد دسترسى يافت و كتاب مفصلى فراهم آورد كه بخش ايران آن را محقق توانا دكتر هاشم رجب زاده ترجمه و چاپ كرده است.
دكتر برتشنايدر مؤلف اين گنجينه معتبر - كه از آثار مكتوب چينى گرد آمده - در سال ۱۸۶۲ به عنوان طبيب در سفارت روسيه در تهران اشتغال داشت و چهار سال در ايران بود، بعد در سال ۱۸۶۶ به پكن منتقل شد و نزديك به ۲۰ سال در آنجا ماند و اين اثر علمى نفيس و معتبر حاصل بهره گيرى او از منابع چينى محفوظ در كتابخانه هاى پكن بوده كه دو بار در سال هاى ۱۸۸۸ و ۱۹۳۷ در انگليس به چاپ رسيده بود. مترجم فاضل اين مجموعه را از نسخه چاپ لندن ترجمه و عرضه كرده است
رجب زاده درباره اين كتاب مى گويد: « برتشنايدر اعتقاد دارد كه كتاب «جوامع التواريخ» رشيدالدين فضل الله بزرگترين تاريخ عالم است. اين حرف را البته اروپاييان ديگرى به مناسبت هاى مختلف مطرح كرده اند. پس اين حرف كه مى گويند، ايرانيان عادت به نوشتن تاريخ نداشتند، درست نيست. چون اگر به شرق دور برويم مى بينيم چينى ها از دوهزار وپانصد سال پيش تاريخ مكتوب دارند و ژاپنى ها ازهزاروپانصد سال پيش «يادداشت روزانه» يا تاريخ نامه به صورت روزنگار مى نوشتند و از ميان ايرانيان هم رشيد الدين فضل الله بزرگترين مورخ عصر خود و قرون بعد بود.»
هاشم رجب زاده همچنين در معرفى ادبيات و فرهنگ ايران در ژاپن نيز نقش مهمى دارد.او آثارى از ادبيات ايران به زبان ژاپنى ترجمه و منتشركرده است، وى دراين باره مى گويد: «ادبيات كلاسيك ايران چون در سال هاى گذشته در ژاپن شناخته شده و مطرح بود، همچنان مطرح است. اما من ابتدا به رباعيات خيام پرداختم. سابقه صدساله ادبيات معاصرايران را در مقالاتى درآنجا معرفى كردم. به غير از اين موارد مطالبى درباره خيام شناسى، سعدى شناسى و فردوسى شناسى نوشته ام. در ژاپن بيش از همه خيام محبوب است كه تاكنون ۱۴ ترجمه از رباعيات او درآنجا منتشرشده و بعد ازخيام، حكيم نظامى بيشترين محبوبيت را دارد. به دليل گيرايى منظومه هاى عاشقانه اش، علاقه عجيبى به آثارش ديده مى شود.» هاشم رجب زاده درباره ترجمه آثار ادبيات معاصر ايران در ژاپن مى گويد:«درآنجا بيش از همه روى آثار صادق هدايت تمركزكرده اند. هدايت را به اين دليل مى شناسند كه ابتدا او را ازطريق ترجمه آثارش درزبان اروپايى شناختند. در دهه اخير توجه بيشترى به ادبيات معاصرايران شده است. براى نمونه يكى از آنها جلال آل احمد است كه ترجمه آثارش قابل مقايسه با ترجمه آثارديگران نيست. سفرنامه و خاطرات ايران نيز اثر ديگرى از ترجمه هاى هاشم رجب زاده است. هاشم رجب زاده از نسل مردان سختكوش عرصه تاريخ نگارى، ترجمه و تأليف است. او نمونه والايى از روحيه جست وجوگرى ايرانى براى شناخت و آموختن براى نسل جديد ايرانيان است.
در هر جاى جهان كه هست، برايش آرزوى طول عمر و سلامتى داريم.
