Iran Newspaper - فرهنگ و انديشه

محمد حسنى
در دوره جديد (پس از رنسانس) واقعه اى رخ داد كه اتوپيايى بودن اين دوران را معناى جدى ترى بخشيد و آن اين كه بشر غربى، بالاخره پس از قرن ها جدال درونى و بيرونى ميان آسمان و زمين (آفاق معنوى و اثير خاكى) خواهش هاى مادى و رؤياى جاويد كردن زمين را برگزيد و اتوپيهايى كه در اين دوره نگاشته شد، در اين باره معنايى تازه و جدى يافت.
«اتوپيا» تامس مور، «آتلانتيس جديد» فرانسيس بيكن، «شهر خورشيد» كامپانلا و... نمونه هايى هستند كه جهت گيرى روح زمانه خود را بازمى شناسانند. در اين پژوهش، درصدد بررسى تك تك آنها نيستيم، ولى بسيار كوتاه، ويژگيهاى مشترك اتوپيها را بيان مى كنيم:
(اين اوصاف با اندكى تلخيص و تصرف و اضافه برگرفته از اين كتاب است: (رضا داورى اردكانى، «فارابى» مؤسس فلسفه اسلامى، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، چ،۳ صص ۲۷ و ۲۸)
۱. در اتوپى، خدا، غايب است و دين جايگاهى ندارد...؛ زيرا در حقيقت دين، به عجز و فقر ذاتى معتقد بود و اتوپى كه عهده دار بركنار داشتن بشر از هرگونه احساس عجز و ترس است، با حقيقت دين بيگانه مى ماند و بر آن حجاب غفلت مى كشد.
۲. از اهل مدينه اتوپى، تفكر و اختيار سلب مى شود تا بار گناه سرپيچى را هيچ گاه بر دوش خود احساس نكنند. پس سرپيچى از نظام اتوپى مجاز نيست؛ اهالى، منحل در مدينه اند و فرصت خلوت ندارند.
۳. موقعيت ويژه جغرافيايى اتوپيها، فضاى خيالى و بريدگى را تداعى مى كند يا جزيره محاط در درياها و اقيانوس هاى آرام و ساكت است و مردم آن از بيم موج و گرداب هاى هراسناك در شب تاريك بى خبرند يا اگر جزيره نيست، آنچنان از بقيه سرزمين ها جداست كه اهل آن تماسى با خارج ندارند. در «آتلانتيس جديد» فرانسيس بيكن، فقط اهل علم كه حكام مدينه اند و در مركز شهر در جايى به نام «خانه سليمان» منزل دارند، مى توانند براى پژوهشهاى علمى از جزيره خارج شوند.
۴. اتوپى از نظر زمان دورافتاده است و در رؤياى بى تاريخى به سرمى برد تا از رنج خودآگاهى تاريخى نيز در امان باشد.
۵. طرح معمارى اتوپى ها شبيه به هم است و نظام معمارى مناسب اتوپى به گونه اى است كه براساس آن، تعلق فرد نسبت به مدينه آنچنان مستحكم باشد كه درباره مسائل آن چون و چرا نكند و امتياز موجب تنبه و تفكر نگردد و انحلال كامل حاصل شود.
غرب، تا وقتى به صورت فرهنگ و تفكر بود، پارادوكس هاى ذاتى خويش را آشكار نمى ساخت و خود را آنچنان مطلق نشان مى داد كه انديشه ها و فرهنگ هاى ديگر را به انفعال مى كشاند، ولى از همان نخستين سالهاى انقلاب صنعتى كه آغاز تبلور غرب به شكل تمدنى است، تعارض ها و تضادها آغاز شد. بايد گفت نوع بشر پس از شكل گيرى ساختارهاى تمدنى و عواقب آن ميان آنچه در ذهن خود به عنوان آرمانشهر پرورانده بودند و آنچه به صورت واقعيت محقق شده بود، تضاد جدى ديد و رفته رفته در دوره ماركس، اتوپى مفهومى منفى به خود گرفت.
در دوره اخير نيز به ضد اتوپى هايى همچون «دنياى قشنگ نو» آلدوكس هاكسلى و «۱۹۸۴» جورج اورول انجاميد كه چهرهاى مخوف از آينده را به نمايش گذاردند. نيهيليسم، پست مدرنيسم، تعارض هاى سياسى و اجتماعى و... همه از نتايج اين تضاد و شكافند؛ شكافى كه روز به روز و لحظه به لحظه خود را بيشتر و بهتر مى نماياند.
اعتماد عمومى، سنگ بناى يك تمدن است و اين اعتماد در اثر خوشبينى نسبت به غايت آن تمدن كه به صورت اتوپى ظهور مى كند، به وجود مى آيد و وقتى اين خوشبينى جاى خود را به ترس و اضطراب عمومى داد، تمدن فرومى پاشد. تمدنهاى پيشين همينگونه به وجود آمده و همينگونه از ميان رفته اند.
تمدن مدرن نيز از تمدنهاى پيشين مستثنا نيست، ولى تفاوت بسيار مهمى يا به عبارت ديگر، شاخص هايى در تمدن غرب هست كه فروپاشى آن را به تأخير انداخته و آن چيزى نيست جز جادوى رسانه هاى مدرن كه تبلور اساسى آن در سينما و تلويزيون است. بى اعتمادى به تمدن غرب، ديرزمانى است كه به وجود آمده، ولى با يارى رسانه هاى تصويرى، تخديرى كه از خوشبينى هاى گذشته نسبت به آينده وجود داشت و اكنون ندارد، جبران مى شود. وانگهى خواهيم ديد كه اين تخدير رسانه اى و غفلت بشر از حقيقت و وضع خويش، بسيار شديدتر از گذشته است. همچنين بايد بدانيم كه اين تصور سطحى و ساده انگارانه كه مانند تلويزيون را يك وسيله سرگرمى صرف مى داند و تصورها و توجيه هايى اينگونه، مورد تشكيك قرار مى گيرد.
تلويزيون، براى تمدن غرب، وسيله سرگرمى صرف نيست، بلكه ماندگارى غرب، بسته به حكومت تلويزيون بر اذهان بشر است كه با يارى همين رسانه هاى تصويرى به دست مى آيد. بايد گفت تأمل درباره انديشه اتوپيايى و نسبت آن با غرب، بى دليل نيست؛ زيرا ذات و ماهيت تمدن غرب كه با رؤياى بهشت خاكى و بشر ساخته، آميخته است، در اين دوره با آنتن هاى تلويزيونى، ارتباطى چند بعدى دارد. فرويد مى گفت: «برخى از انواع رؤياها، گريز از واقعيت است و اتوپى، گريز از تاريخ و دار ابتلا است.» شايد اگر فرويد زنده بود و امپراتورى رسانه اى غرب و تأثيرات آن را مى ديد، مى گفت: اتوپى، گريز از تاريخ و ابتلا و مسئوليت و خودآگاهى بود و اكنون رسانه، همه آن كاركردها را براى بشر غربى دارد. كاركرد رسانه همان كاركرد اتوپى در ذهن انسان است. خود او مى گويد:
بشر در تمدن، بى آرام و نامراد است و نارسيسيسم(خلسه و غفلت از حقيقت خود)، او نمى تواند رشد پيدا كند و بايد به رؤيايى در بى تاريخى و بى انديشه از مرگ پناه ببرد.
رسانه و بويژه فيلمها و كارتونها، رؤياى بشر مدرن را مى سازد؛ رؤيايى كه او را نه فقط از دنيايى كه در آن زندگى مى كند، بلكه از خود جدا مى سازد تا با شخصيت هايى كه ارباب رسانه ها مى سازند، هم ذات پندارى كند. نسبت رسانه هاى تكنولوژيك و انديشه اتوپيايى غرب را در دو محور خلاصه مى كنيم: رسانه، اتوپى مى سازد و رسانه، كاركرد اتوپيايى دارد.
رسانه، اتوپى مى سازد: بشر در ذهن خود، اتوپى بهشت آرمانى و زمينى را پرورانده بود، ولى در دوران كنونى، آنچه نصيبش شد، به دوزخ بيشتر شباهت دارد تا بهشت. اين شرايط، پايه هاى تمدن غرب را به مخاطره مى اندازد و حافظان وضع موجود و سرمايه داران را به چالش وامى دارد. بنابراين، اربابان رسانه ها، براى كنترل ذهنيت بشر، بهشت هاى رؤيايى خلق مى كنند. كافى است به تاريخ سينما نظرى بيفكنيم تا شمار زيادى از آثار سينمايى را بيابيم كه براى بشر، بهشت مى آفرينند. حتى در همين فرآورده هاى چند سال اخير هاليوود و رسانه هاى تلويزيونى غرب هم مى توان اين شيوه را بررسى كرد. فيلمهايى كه شهرهاى بسيار پيشرفته زير دريا را نمايش مى دهد، فيلم سينمايى كارتونى آتلانتيس شهرهايى فضايى و زندگى هاى بسيار مدرن كرات ديگر، كارتونهايى مانند هركول و فيلمهايى كه آينده را به نمايش مى گذارند، همه نمونه هايى از اين انديشه اند.
رسانه، كاركرد اتوپى دارد: اتوپى اگرچه در خارج تحقق پيدا نكرد و نخواهد كرد، ولى در صورت قانع شدن ذهن كه در دوره جديد (پس از رنسانس) اصالت مى يابد و خود، مصداق عالم عينى و حقيقت مى شود، مى توان از اعتراضهاى بنيان كن و از خودآگاهى و حقيقت آگاهى و رجوع بشر به مبادى ايمانى و فطرت و در نتيجه از به مخاطره افتادن تمدن دنيا محور غرب، جلوگيرى كند.