ليدا هادى
هرات براى ما ايرانيان يادآور نام هاى بزرگى چون مولانا، جامى، امام فخر رازى،ملا واعظ كاشفى و پير هرات ـ خواجه عبدالله انصارى ـ است. شهرى كه بايد آن را خواهر خوانده ديرين سمرقند و بلخ و مرو و بخارا بناميم.
هرات را پيش از اين قلب خراسان بزرگ نيز گفته اند و بيهقى در تاريخ خود مى نويسد: «در سنه ثمان و اربع مائه فرمود ما را تا هرات رفتيم كه واسطه خراسان است. » اين شهر مركز ولايت هرات و يكى از ۳۴ ولايت افغانستان است كه در شمال غربى اين كشور، نقش پل فرهنگى را با ايران بازى مى كند.
كوه هاى هندوكش كه همچون ديوارى بلند، راه خود را از شمال شرق به سمت شمال غرب افغانستان كشيده است، هرات را نيز در ميانه راه از وجود خود بهره مند كرده تا ارزش استراتژيكى ويژه اى به آن بخشيده باشد و بعد هريرود پر آب كه از كوه هاى بابا در مركز كشور سرچشمه مى گيرد و پس از سيراب كردن هرات در ريگزارهاى تركمنستان ته نشين مى شود و فرو مى رود.
امير تيمور در سال ۷۸۲ ه. ق هرات را فتح كرد و شاهرخ فرزندش به همراه همسر خود گوهرشاد، پايتخت تيموريان را از سمرقند به اين شهر انتقال داد. در اين دوره هرات به اوج رونق خود رسيد و توانست هنرمندان و اديبان بسيارى چون كمال الدين بهزاد نقاش و اميرعليشير نوايى، وزير سلطان حسين بايقرا را تربيت كند. عليشير نوايى كه خود شاعر بود به تشويق هنرمندان پرداخت و بناهاى بسيارى ساخت كه اكنون نيز هرات زيبايى خود را مديون اوست.
نادر شاه افشار اين شهر را فتح كرد و از دست طايفه ابدالى درآورد تا آن كه پس از مرگ وى دوباره افغان ها برآن مسلط شدند.
هرات مدرن
اكنون هرات با يكصد و هفتاد و هفت هزار جمعيت پس از كابل پايتخت افغانستان (۲ميليون و ۳۴۰ هزار) و قندهار(۵۰۰ هزار) سومين شهر پرجمعيت افغانستان و در عين حال مهم ترين قطب صنعتى اين كشور است.
در حال حاضر در شهرك صنعتى هرات كه چند سال از عمر آن نمى گذرد، علاوه بر مونتاژ كردن موتو سيكلت، شاهد توليد لوازم برقى ساختمان و نيز توليد مواد شوينده و مواد غذايى هستيم كه جانى تازه به صنعت افغانستان بخشيده است. پيش از اين يكى از مهم ترين انتقادها به دولت هاى پيشين، كم توجهى به بخش صنعت بوده كه اكنون اين نقيصه در دولت حامد كرزاى آرام آرام رو به بهبود نهاده است.
هرات به عكس ديگر شهرهاى افغانستان كمتر با معضل بيكارى جوانان و همين طور كمبود انرژى بويژه برق روبه روست. دو معضلى كه افغان ها از آن رنج بسيار مى برند.
هرات توانسته است با خريد برق از ايران، مشكل انرژى خود را برطرف و نيز با پيشروى به سوى صنعتى شدن به عنوان شهرى نمونه در افغانستان مطرح شود.
كار ساخت شهرك صنعتى هرات را اسماعيل خان، والى پيشين اين ولايت در ۲۰ كيلومترى جنوب هرات آغاز كرد و تا كنون بيش از ۴۳۰ كارخانه توليدى در آن تأسيس شده است كه همين موضوع توانسته است زمينه خوبى براى اشتغال زايى جوانان اين ديار فراهم كند. اين شهرك در زمينى به مساحت ۳۰۰ هكتار ساخته شده است و سرمايه گذاران افغان از سراسر اين كشور ۳۵۰ ميليون دلار در آن سرمايه گذارى كرده اند.
غلام حضرت صافى، رئيس كارخانه گچ برادران صافى كه نزديك به ۲۰ ميليون دلار را براى ساختن اين كارخانه هزينه كرده است، مى گويد كه كارخانه گچ او، ظرفيت توليد ۱۰۰۰ تن را در روز دارد كه مى تواند نياز تمام كشور را تأمين كند. با ساخت اين كارخانه سالانه از خروج ۳۰ ميليون دلار ارز براى خريد گچ از خارج، جلو گيرى شده است.
از جمله ويژگى هاى مدرن هرات اين است كه به عنوان شهرى نمونه از دو شاخصه بهداشت عمومى و امنيت بهره مند است : در تمام دوران جنگ و ناامنى افغانستان اين شهر با وجود حملات پراكنده، يكى ازامن ترين شهرها بود. علاوه بر اين هراتى ها هيچ گاه از ناامنى اجتماعى نيز گله و شكايتى نداشته اند. وجود برق فشار قوى ۲۴ ساعته، آب آشاميدنى لوله كشى، آسفالت خيابان هاى اصلى و فرعى و رفاه نسبى مردمان اين شهر از آن چهره اى متفاوت در دل سرزمين سنگلاخ و صخره هاى صعب العبور ساخته است.
در مورد رعايت و حساسيت نسبت به بهداشت عمومى همين بس كه بگوييم هرات نخستين و يگانه شهرى است كه مقام هاى آن، سال گذشته مصرف دخانيات را در اماكن عمومى ممنوع كردند و اين گام مهمى در نزديك شدن اين شهر به شاخصه هاى توسعه بود. با اين وجود اكنون هرات نقش پيشگامى در پيشبرد افغانستان به دوش دارد و همچون گذشته در رأس تمدن و تاريخ اين كشور ايستاده است.
يكى ديگر از ويژگى هاى مهم هرات كه ممكن است نشان دهنده پيشاهنگى آن باشد، دانشگاه، چاپخانه و از همه مهم تر تعداد نشريات چاپ شده در اين شهر است . شهر هرات، پس از كابل، داراى بيشترين رسانه هاى نوشتارى است. هم اكنون در اين شهر، بيش از سى نشريه منتشر مى شود كه از مهم ترين آنها مى توان به اتفاق اسلام (دولتى)، اخبار روز (غيردولتى) اشاره كرد. جالب اين كه روزنامه پگاه (دانشجويى) در اين شهر به صورت روزانه منتشر مى شود.
جالب اين كه سايت استاندارى هرات نيز كه ماه گذشته افتتاح شد توانسته است عنوان نخستين سايت رسمى در ميان ولايات (استاندارى ها) را به خود اختصاص دهد. آخرين خبرهاى مربوط به ولايت هرات، بازديدها وملاقات هاى رسمى مقام هاى ولايتى، طرح هاى بازسازى ولايت هرات، تشكيلات ادارى آن، معرفى آثارتاريخى و مشاهير هرات، نمايشگاه عكس و ارتباط با والى، از بخش هاى مختلف اين سايت است.
در سايت اينترنتى «صحت عامه» (بهداشت) هرات نيز فعاليتهاى اين اداره، معرفى بخش هاى مختلف بيمارستان مركزى شهر هرات و اطلاعاتى در مورد بيمارى هاى رايج، به همراه عكس هايى از بخش هاى درمانى صحت عامه، بازتاب يافته است.
در كل اينترنت امكان تازه اى است كه پس از حكومت طالبان به افغانستان راه يافته و در حال حاضر بيش از پانزده وزارتخانه و نزديك به ده نهاد دولتى وحكومتى افغانستان نيز، از جمله دفتر رياست جمهورى اين كشور، سايت اينترنتى دارند.
اينترنت، همانگونه كه در خانه و محل كار مردم افغانستان پديده اى جديد محسوب مى شود، در دستگاه هاى دولتى وحكومتى اين كشور نيز، يك تازه وارد است.
اماكن تاريخى هرات
اسكندر مقدونى، «ارگ هرات» را كه به قلعه اختيارالدين مشهور است، ساخته است و بناى عظيم آن اكنون يكى از كهن ترين و زيبا ترين اماكن هرات است. در اواخر دوره محمد ظاهر شاه و دوران سردار داود خان، بودجه اى براى بازسازى آن اختصاص دادند كه در پايان دوره داودخان دوباره احيا و بازسازى شد. برج و باروهاى بزرگ اين قلعه از دوردست ها ديده مى شود.
مسجد جامع بزرگ شهر هرات نيز كه به پنجمين مسجد جامع بزرگ جهان شهرت دارد يكى از شگفتى هاى اين مرز و بوم است. ساختمان اين مسجد به اين دليل كه پيش از اسلام نيز عبادتگاه آريايى هاى يكتاپرست بوده، بيش از ۱۴۰۰ سال قدمت دارد و مساحت آن به ۴۶ هزار و ۷۶۰ متر مربع مى رسد. اين بناى زيبا و شگفت انگيز كه چند هزار سال قدمت دارد در سال ۲۹ هجرى بعد از گرايش مردم هرات به دين اسلام، از حالت ساختمان معبدى بزرگ به مسجد مسلمانان بدل شد. هر بيننده اى كه بار اول آن را ببيند، چنان مبهوت عظمت و معمارى باشكوه مسجد و غرق در نقش و نگارهاى پر رنگ و كاشى هاى معرق هفت رنگ ايوان ها وگلدسته هاى كاشى كارى شده، خواهد شد كه سر از پا نخواهد شناخت. حتى در نگاه شهروندان هراتى نيز كه هر روز به تماشاى آن مى ايستند و يا براى نماز وارد مسجد مى شوند، باز هم ديدار معمارى جادويى مسجد، نفس هايشان را در سينه حبس مى كند.
گذشته از ارگ هرات و مسجد جامع، كازرگاه شريف (آرامگاه پير هرات)، شاهرخ ميرزا، مناره ها، مسجد گوهرشاد بيگم و چشت شريف از جمله بناهاى تاريخى هرات است كه در اوج زيبايى قرار دارند. علاوه بر اين مقبره ها و آرامگاه هاى مولانا، جامى، امام فخر رازى، شهزاده قاسم ،شهزاده عبدالله، سلطان آغا، خواجه غلطان ولى، ملا واعظ كاشفى، ملا ناسفنج وسيد عبدالله مختار، قدمت فرهنگى اين شهر را به رخ هر بازديد كننده اى مى كشد.
بنابر اين بى دليل نيست كه اين شهر در ۲۸ آوريل ۲۰۰۵ در فهرست ميراث فرهنگى جهان قرار گرفت. بر اين اساس سازمان جهانى يونسكو متعهد شد تا علاوه بر بازسازى تنديس هاى بودا در شهر باميان خرابه هاى ناشى از جنگ در هرات را هم ترميم و به احياى ميراث فرهنگى كمك كند. سال گذشته كارگاهى براى بررسى آثار باستانى هرات ـ كه به مدت ده روز ادامه داشت و ۲۴ تن از محققان و باستان شناسان خارجى و داخلى در آن شركت داشتند ـ از سوى وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان و با همكارى يونسكو راه اندازى شد كه در آن راهكارهاى حفظ و مرمت آثار ارزشمند تاريخى مورد ارزيابى قرار گرفت. افغان ها همچنان اميدوارند بتوانند آثار باستانى ولسؤالى بلخ در ولايت بلخ و بند امير را نيز در ولايت باميان بازسازى كنند و در فهرست ميراث فرهنگى جهان به ثبت رسانند.
يك پديده عجيب
در هرات حساسيت عجيبى نسبت به عدد ۳۹ كه يكى از عجيب ترين پديده هاست، وجود دارد. كريم الله گذر، رئيس اداره ترافيك ولايت هرات در نهايت استيصال مى گويد: «در حال حاضر، نزديك به ۳۹ هزار موتر (خودرو) سوارى در هرات وجود دارد، اما از دو ماه پيش، رانندگان بسيارى از خودروها، از گرفتن پليت (پلاك) داراى شماره ۳۹ خوددارى مى كنند».
همچنين محمد نعيم يوسفى از مسئولان دفتر نمايندگى تلفن همراه نيز از مشكل مشابهى در اين شركت خبر مى دهد: «از زمان آغاز به كار شركت روشن در شهر هرات، تاكنون كسى حاضر به پذيرش شماره تلفن هايى كه عدد ۳۹ دارد، نشده است و شركت روشن مجبور شده است، همه اين شماره ها را به مركز بازپس بفرستد.
وى مى گويد: «خاطرم هست يك بار سيم كارتى را كه در آن عدد ۳۹ وجود داشت، به يك شهروند هراتى فروختيم، اين مشترى روز بعد به ما مراجعه كرد و سيم كارت را با عصبانيت پس داد».
توصيفات زيبا
در مورد هرات توصيف هاى جالب توجهى وجود دارد كه ارزش تاريخى و جايگاه فرهنگى آن را بخوبى نشان مى دهد، براى مثال احمد رشيد كارشناس مسائل افغانستان مى نويسد: «هرات گهواره تمدن و تاريخ افغانستان محسوب مى شود. اين شهر واحه اى در ميان صحراست كه سابقه آن به پنج هزارسال مى رسد. دشت حاصلخيز هرات كه ۳۲۰ كيلومتر مربع وسعت دارد، چون نگينى در ميان حلقه كوه ها قرار گرفته است و گفته مى شود حاصلخيز ترين خاك در آسياى مركزى است. مورخ يونانى «هرودت»، هرات را سبد غذاى آسياى مركزى توصيف كرده است. امپراتور بابر در خاطراتش نوشته است: «در همه نقاط مسكون جهان شهرى چون هرات وجود ندارد».
بريتانيايى ها زيبايى هرات را به جزيره انگليس تشبيه كرده اند. جاسوس و جهانگرد انگليس، كاپتن «كنولى» در سال ۱۸۳۱ نوشت: «در ميان تپه هاى سرسبز، روستاهاى كوچك و زيبا، باغ ها و تاكستان ها و مزارع گندم قرار دارند. نهر هاى كوچك و زلال كه از هر طرف، دشت حاصلخيز هرات را قطع مى كنند، اين مناظر دلربا را زيباتر ساخته است» و. . .