|
نگاهى جامعه شناختى به تكنولوژى «نانو»
نانو و كابوس ۱۹۸۴ جرج ارول
|
|
|
مايكل دى مهتا ترجمه: سبحان رضايى «سرانجام، تنها جامعه اى باقى خواهد ماند كه به نانوتكنولوژى اعتماد كرده است.» پيشرفت هايى پيش آمده در نانوتكنولوژى راهنماى نوع جديدى از انقلاب علمى و صنعتى جديد است. از ديدگاه شيميدانان و مهندسان علم شيمى، نانوتكنولوژى راه اصلى رشد و تجديد حيات علوم را نشان مى دهد. نانوتكنولوژى در حوزه اجتماع مى تواند مجموعه پندارها و راه حل هاى محتمل را در جهانى كه منابع طبيعى رو به اتمام است، آلودگى هاى محيطى و نيز بيماريهاى مختلف غير قابل تشخيص را گسترش دهد. نانوتكنولوژى روابط اصلى مواد را تغيير مى دهد و رشد تكنولوژى هاى پاك تر و مؤثرترى را ممكن مى سازد. اما باز هم واضح است كه از نانوتكنولوژى انتظار بيشترى بايد داشت. به علاوه، در آينده نانوتكنولوژى دگرگونى هاى اجتماعى بسيارى پديد خواهد آورد. چنان تغييراتى كه نقشى مؤثر و مهم بازى خواهند كرد، اما در مقابل هم ممكن است جامعه را به سمتى هدايت كند كه چندان خوشايند نباشد. در اين مقاله ما به اين موضوع مى پردازيم كه چگونه توسعه تجهيزات نانويى كه در نظارت، پيگيرى و بازبينى به كار مى روند، ممكن است جامعه را به نمايشگاه رفتارها (Panopticon) مبدل سازد. به طور خلاصه مى توانم بگويم يك نمايشگاه رفتار، فرم نهادينه شده نظارت است. نمايشگاه رفتارها چيست؟ جامعه شناسان مطالب بسيارى درباره چگونگى واكنش افراد در برابر نظارت نوشته اند. در اواخر سال ۱۹۲۰ يك استاد دانشگاه هاروارد به نام التون مايو مجموعه اى از پژوهشهاى اجتماعى را در كارخانه هارتون در شركت Western Electric Company و در سيسرو ايلى نويز پيش مى برد. مايو و همكارانش براى دستيابى به بازدهى بالاتر مجموعه متغيرات محيطى (مانند روشنايى، ميزان رطوبت و دماى هوا) را تغيير دادند كه ببينند آيا كارگران با وجود شرايط معين در كارخانه بازدهى بالاترى خواهند داشت يا خير. بعد از گذشت بيش از ۵ سال از شروع تحقيق، محققان به اين نتيجه دست يافتند كه ميزان بهره ورى كارگران با تنظيم شدن هر متغير محيطى بالاتر مى رود. امروزه پژوهش هارتون به عنوان يكى از معروفترين تحقيقات در زمينه تأثير يكتا و مستقيم مشاهدات بر تغيير رفتارها مطرح است. به طور خلاصه كارگران در كارخانه هارتون وقتى از جانب كارفرمايان خود مورد توجه و مطالعه قرار مى گرفتند، كاراتر و مؤثرتر عمل مى كردند (احتمالاً به خاطر ترس از اقدامات تلافى جويانه) حال مى توانيم بگوييم كه پيشرفتهاى كنونى نيز همين قابليت يعنى ميزان قدرت مشاهدات و تأثير آنها را بشدت افزايش خواهد داد. براى فهم تأثيرات اجتماعى بر مشاهدات، اگر به كار نظريه پردازانى چون ميشل فوكو و ارزيابى اش در نمايشگاه رفتارى زندانها و جاهاى ديگر توجه كنيم، پرفايده است. در سال ۱۹۷۷ ترجمه انگليسى كتاب اصلى فوكو درباره تاريخ سيستم زندان هاى جديد به چاپ رسيد. بحث محورى كتاب او درباره نظام زندان هاى جديد بود كه بعد از انقلاب فرانسه تأسيس شده بود و از صورت قديمى مجازات ها كه بر مبناى حاكميت استبدادى پادشاه و به كارگيرى شكنجه استوار بود، تفاوت محسوسى داشت. اين ديدگاه يك دگرگونى راديكال را در اعمال قدرت به نمايش گذاشت و متأثر از رشد فزاينده حس دموكراتيك و بافت روشنفكرى، شكنجه را در سيستم مجازات دولتى كمتر امكانپذير يا حتى ناممكن جلوه مى داد. رژيم بورژوازى جديد متعهد شد كه تغييراتى گسترده در سيستم جزايى دولتى دهد تا جزا و كيفر بر مبناى انسانيت و رفتار يكسان با همه زندانيان باشد. بخشى از جنبش اصلاحات در مجمع ملى فرانسه يك مسابقه براى طراحى زندان جديد برگزار كرد كه مديريت آن از ديدگاه دولت مقرون به صرفه باشد و به علاوه به ايجاد شهروندان نمونه يا حداقل زندانيان نمونه كمك كند. مطابق با گفته فوكو، جرمى بنتان وارد رقابت شد و ساختارى مانند يك نمايشگاه رفتارى پيشنهاد كرد. زندان مورد نظر او داراى يك برج مراقبت در مركز زندان و نيز سلولهايى بود كه يك طرفش پوشيده از ميله هاى آهنى مى شد كه مشاهده و نظارتش را براى نگهبان كاملاً امكانپذير مى ساخت و پنجره خارجى در هر سلول هم نور طبيعى لازم را تأمين مى كرد و هم امكان رؤيت بيرون را به زندانى مى داد. اين سيستم براى كاهش هزينه هاى نگهبانى، مراقبت و مشاهده همزمان تمام زندانيان طراحى شد. درست مانند ماهى قرمزى كه در يك تنگ شيشه اى قرار گرفته، زندانيان در اين نمايشگاه رفتارى كمترين يا هيچ گونه حوزه خصوصى نداشتند. روش اصلى و مهم اين نمايشگاه اين است كه داراى سيستم مشاهده يك طرفه است، به اين معنى كه در آن، زندانيان قادر نيستند تشخيص دهند كه چه زمانى نگهبان ايشان را زير نظر دارد. منظور اين است كه در نظريه نمايشگاه اين قابليت ايجاد مى شد كه با وجود حتى هيچ گونه نگهبانى، زندانيان به گونه اى رفتار كنند كه انگار در حال مشاهده شدن هستند. حتى بدون وجود واقعى چشم مراقب نگهبان، قدرت سيستم اين نمايشگاه بر زندانيان احساس مى شد. اين حرف به اين معنى است كه افراد در هر سلول مجبورند ياد بگيرند كه يك خود كنترلى بر رفتارشان داشته باشند تا مانند زندانيان پسنديده طبق مقررات زندان رفتار كنند. باوجود غيبت خشونت فيزيكى نهادينه شده عليه زندانيان، آن نگاه خيره هميشگى نه تنها رفتارها، بلكه ادراك و شخصيتشان و نيز بربينش ايشان نسبت به جهان هم تأثير مى گذارد. اين روياى مشاهده كامل و نگاه خيره بازدارنده در آينده نزديك با دستگاه هاى نظارتى كه توسط تكنولوژى جديد ساخته مى شوند، قابل تحقق خواهدبود. اكنون نيز تا حدودى اين ايده محقق شده است كه به واسطه آن مى توان، ميزان اعتبارات، معاملات اقتصادى، سوابق سلامتى، پرونده هاى پليس، فضاهاى عمومى و سليقه هاى مشتريان را زير نظر داشت. مهمتر از آن در تكنولوژى پردازش اطلاعات امكان طبقه بندى هاى مؤثر در انبوه اطلاعات به دست آمده كه با كمك آن مى توان افراد را در هنگام كار با شبكه هاى ارتباطى چون اينترنت زير نظر گرفت. اما آيا نانو تكنولوژى مى تواند اين تأثيرات را تقويت و تكميل كند؟ آيا نمايشگاه كارى نانويى يك تهديد واقعى است؟ نانو تكنولوژى داراى پيشرفت هاى مهيج و قابل توجهى در ترغيب تكنولوژى نظارت و مراقبت است. با آسان سازى و كوچك كردن تكنولوژى هاى دوربين هاى كنترل از راه دور، عوامل تصوير بردارى در نظارت و مراقبت تقويت مى شوند. به زودى اين امكان پذير مى شود كه در هر جايى بخواهند دوربين هاى ويديويى، ميكروفون و فرستنده هاى نامحسوس جاى بگذارند. براى مثال، محققانى از دانشگاه هيروشيما و نيپون هوسو كيو كاى (NHK) سيليكون فيلم نانو- كريستال را كشف كرده اند كه حساس به نور و قابل استفاده در تصوير بردارى است. آن هنگام كه كنترل بيشترى بر اندازه كريستال ها به دست آيد، از چنين فيلم هايى مى توان در دوربين هاى شارژ هم زمان استفاده كرد و ميزان حساسيت بسيار بالايى را براى دوربين هاى ويديويى فشرده امكان پذير ساخت. به علاوه براى كاهش حجم تجهيزات نظارتى و افزايش حساسيت آنها، نانو تكنولوژى مى تواند ظرفيت و قدرت محاسبه دستگاه هاى الكترونيكى را افزايش دهد. تحقيق درباره الحاق وضميمه فولرينز (نوعى كربن) در نانولوله هاى كربن نشان مى دهد كه سيم هاى نانويى مى توانند براى خواص رسانايى و نيمه رسانايى نيز استفاده شوند. از ديگر نتايج به دست آمده كارى است كه محققان دانشگاه ساسكاتچون انجام داده اند و آن اختراع اخير سيم مولكولى با كشف M-DNA است (اين DNA مشتمل بر يون هاى فلزى است). يون هاى فلزى چون روى، كبالت و نيكل به داخل DNA تزريق مى شود تا نيمه رساناهايى تقريباً در اندازه نانوبسازند. همچنين، شركت هايى چون Nano Magnetics در حال رشد و بهبود مواد مغناطيسى جديد هستند كه به زودى جايگزين تكنولوژى امروزى فيلم مغناطيسى كه در درايور هاى هارد ديسك ها به كار مى رود، خواهد شد. با افزايش تراكم و ظرفيت و كم شدن گرانوليته اطلاعاتى به زودى درايور هاى يك تريليون بايتى براى كامپيوتر هاى خانگى و دستگاه هاى همراه ساخته مى شوند و در همين راستا انواع ديگر تجهيزات نظارتى كه براساس پيشرفت هاى به دست آمده در ميكروتكنولوژى و نانوتكنولوژى ساخته شده اند به زودى آماده عرضه خواهند شد. پيشرفت هاى سريع در ساخت دستگاه هاى قابل حمل و گيرنده هاى كوچك متحرك در نظارت و مراقبت بر سلامت انسان، شرايط محيطى و محيط دادگاه ها و مصارف امنيت ملى مجموعه متفاوتى از نتايج را ايجاد خواهد كرد. اين تكنولوژى كه به عنوان «آزمايشگاه طراحى يك تراشه» يا آنتن هاى ميكروشناخته مى شود، اجزاى كوچك را مقياس و با واكنشگرها تركيب مى كند، و به بررسى بازخوردهاى آنها مى پردازد و بعد نتايج را با آشكار سازها تفكيك مى كند. با استفاده از اين تكنولوژى نمونه هاى بسيار كوچك را مى توان در محلشان تجزيه و تحليل كرد. بر همين اساس پيشرفت آناليز PCR-DNA با تسريع و تسهيل فهم ما از ژن هاى سرطانى و ساخت مناسب گيرنده هاى ارزان قيمت در دسته بندى سلولها وتحليل فرم ژنتيكى، كرومزومها و DNA ميتوكوندرى آنها، نويد روزهاى خوشى را در تشخيص سرطان ها مى دهد. از طرف ديگر استفاده از اين تكنولوژى توسط كارمندان و شركت هاى بيمه در محروم كردن حق ايشان از مزاياى آن، مجموعه اى از مشكلات اجتماعى و اخلاقى ديگرى را ايجاد مى كند كه نياز به ريشه شناسى دارد. اما در مقابل، اين وضعيت ويترينى كه با كمك چنين تكنولوژى هايى ممكن است به وجود آيد، ساخت جامعه اى را موجب مى شود كه در آن مثلاً فرق گذارى ژنتيكى امرى است كه ازنظر علمى كاملاً توجيه پذير باشد. آما آيا اين تكنولوژى همانگونه كه ما فكر مى كنيم، مرگ حوزه خصوصى را پديد خواهد آورد؟ چگونه جلوى ايجاد نمايشگاه رفتارى نانويى را بگيريم، بدون آن كه پيشرفت نانوتكنولوژى را به خطر اندازيم؟ حوزه خصوصى در تعريف به معناى حق تنها بودن و حق كنترل جريان اصلى شخصيت در واقعيت هاى هويت ساز است. حوزه خصوصى به عنوان شرط اعتماد اوليه يكى از اجزاى ضرورى در جامعه است كه در آن همواره سرمايه اجتماعى براى ايجاد نوآورى هاى بكر و مهيج امرى ضرورى است. جامعه اى كه داراى سرمايه اجتماعى قوى باشد، محلى است كه اعتماد عمومى، همكارى و كار شبكه اى براى نيل به منفعت متقابل، امرى آسان و در دسترس است. در مقابل نمايشگاه رفتارى نانويى پارادوكسى را ايجاد مى كند كه ممكن است غير قابل كنترل شود. استفاده گسترش تجهيزات نظارتى ممكن است به ساخت جامعه اى با سطح پائين ترى از اعتماد سرمايه اجتماعى كمتر و تعهد اجتماعى پريشان ترى منتهى شود. به صورت خلاصه چنين استفاده هايى از نانوتكنولوژى مى تواند ابتكارات را از بين ببرد و جامعه را به سوى آينده اى چون اوروليان در رمان ۱۹۸۴ بكشاند. نانوتكنولوژى يك شمشير دولبه است. در بسيارى از زمينه ها از نانوتكنولوژى، آينده اى با پيشرفت هاى خيره كننده انتظار مى رود. پيشرفت هايى كه در صنعت، پزشكى، حفظ محيط زيست و... پديد خواهند آمد. به عنوان يك جامعه دموكراتيك، ضرورى است در حالى كه روند پيشرفت زير كنترل ما بايد قرار گيرد براى به حداكثر رساندن منفعت سخت كار مى كنيم. بايد باور كرد نمايشگاه كارى نانويى يك تهديد واقعى است و براى جلوگيرى و رفع آن، يكسرى توصيه ها ارائه مى شود: در كانادا و در بسيارى از قسمت هاى ديگر دنيا بايدسازمان هاى تنظيم و تعديل كننده جديدى در ارتباط با نانوتكنولوژى بوجود آيد. اين كاملاً بعيد است كه سازمان هاى فعلى بتوانند ارتباط كافى را با تغيير شگرف پيش آمده در پيشرفت هاى نانوتكنولوژى برقرار سازند. چنين عواملى به هيچ وجه نبايد همزمان به ترويج اين تكنولوژى و از سوى ديگر تنظيم و تعديل آن بپردازند (براى مثال به مشكلات به وجود آمده در جريان كميسيون كنترل انرژى اتمى و انرژى هسته اى و بخش نظارت بر مواد غذايى كانادا و غذاهاى اصلاح شده ژنتيكى توجه كنيد.) همچنين بايد قوانين شديدترى براى حفظ حوزه خصوصى وضع شوند. اين قوانين بايد به بهترين شكل ممكن، ارتباط ميان دو حوزه عمومى و خصوصى را با حفظ مرزهايشان لحاظ كنند. صنعت نيازمند توجه به اين موضوع است كه چگونه نظام هاى اخلاقى رفتارها مى توانند بازنويسى شوند تا اقداماتى را در ايجاد كاهشى فعالانه در تهديد نمايشگاه رفتارى شامل شوند. نياز است كه عموم مردم به طور كلى در جريان نانوتكنولوژى گذاشته شوند و پذيرش اجتماعى نسبت به كاربردهاى خاص اين تكنولوژى به وجود آيد. لازم است دانشمندان بيشتر از پيش از اين واقعيت آگاه شوند كه اين تكنولوژى در خلأ به دست نمى آيد. در ابتدا دانشمندان در آموزش هايشان بايد پيش زمنيه هايى را در تاريخ، فلسفه علم، اخلاق و جامعه شناسى علم و معرفت پيدا كنند. ضمناً دوره هاى اضافى در موضوع خطرهاى ناشى از مديريت و ارزيابى تأثيرات اجتماعى مى تواند به تكميل تحصيلات دانشمندان كمك كند، توانايى برقرارى ارتباط با عموم مردم را واقعاً افزايش مى دهد و كاملاً ايشان را در توسعه سياست عمومى سهيم مى كند. و در نهايت، نانوتكنولوژى انقلاب هايى را شكل خواهد داد كه در قياس با آن تحولاتى كه ما در دانش تكنولوژى و بيوتكنولوژى ديده ايم رنگ مى بازد. اين رشته از تكنولوژى ها براى فهم ما از طبيعت بنيادى مواد را تغيير مى دهند. اين تغييرات چالش هايى را در افراد و انواع گوناگون نهادها را ايجاد خواهد كرد. تا اين سير از دست ما خارج نشده است لازم است كه بيشتر منابع اجتماعى براى بررسى چنين تأثيراتى اختصاص داده شوند. دكتر مايكل مهتا، استاد جامعه شناسى دانشگاه ساسكاتچون است وى در زمينه جامعه شناسى بيوتكنولوژى مشغول تحقيق است. آدرس سايت دكتر مهتا: www.policynut.com
|