داوود پنهانى

تلفن هاى همراه امكان مى دهند آنهايى كه دور از يكديگر هستند، با هم در ارتباط باشند و آنهايى كه با هم در ارتباط هستند دور از يكديگر بمانند. «زيگموند باومن» فيلسوف معاصر در اين نكته، به وجهى ديگر از كاركرد دوگانه يكى ديگر از دست ساخته هاى بشر اشاره مى كند. امكان ارتباط آسانتر، در اين معنا لزوماً به معناى امكان رابطه نزديكتر نيست. اين را يك فيلسوف به ما گوشزد مى كند تا نشانمان دهد چگونه تكنولوژى مورد استفاده بشر در عين حال كه مى تواند به نيازهاى انسان ها پاسخ دهد، اين اشكال اساسى را هم دارد كه بشر را با معضلاتى ديگر روبه رو كند. وجه آسايش بخش تلفن همراه نيز در كنار وجه آزار رسان آن قرار مى گيرد ولى انسان مى تواند در جهت آسايش و زندگى بهتر به شكلى كامل از آن استفاده كند. بررسى موردى تلفن همراه از اين زاويه حائز اهميت فراوانى است. اين وسيله جالب و جذاب كه به مدد تلاش شركت هاى بزرگ ساخت گوشى در سراسر دنيا هر روز بر دامنه امكانات آن افزوده مى شود، به وسيله اى با كاركردهاى متنوع تبديل شده است. به اعتقاد كارشناسان امكان حرف زدن تنها گزينه اى نيست كه افراد را وادار به خريد و استفاده از اين وسيله مى كند. اين نكته در شكل «SMS» هاى ارسال شده از سوى افراد مختلف كاملاً مشخص است. SMS هايى كه به گفته «محمدحسين فلاح اصغرى»، معاون طرح و مهندسى شركت ارتباطات سيار، در كل كشور به طور متوسط بين ۴۰ تا ۵۰ درصد پيام هاى آنها، غير ضرورى و به عنوان سرگرمى و لطيفه ارسال مى شود. همچنين بنابر اعلام مسئولان وزارت ارتباطات تقريباً ۲۵ تا ۳۰ درصد پيام هاى ارسالى كاربران كشورمان، تبليغى بوده و حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد ديگر نيز به منظور كارهاى شخصى ارسال مى شود. در حالى كه باز به گفته مقامهاى مسئول اگر پيام هاى كوتاهى كه به منظور تبليغ ارسال مى شود، مخل نظم و امنيت عمومى بوده و مغاير با قوانين موضوعه باشد، قطعاً مورد بررسى قرار مى گيرد و از ارسال مجدد آن جلوگيرى به عمل مى آيد.
ارقام ارائه شده نشان مى دهد كه ماهانه به طور متوسط ميزان ۵۰۰ تا ۶۰۰ ميليون SMS (پيام كوتاه) از طريق شبكه ارتباطات مبادله مى شود، و تنها در هفت ماهه نخست امسال ۴ ميليارد و ۲۰۰ ميليون SMS (روزانه ۲۰  ميليون پيام كوتاه) توسط يازده ميليون مشترك تلفن همراه ايرانى فرستاده شده است. به گفته «داوود زارعيان» مدير كل روابط عمومى مخابرات ايران گر چه بيشترين تعداد پيام هاى كوتاه رد و بدل شده به مناسبت هاى مختلف ملى و مذهبى از قبيل عيد نوروز و عيد فطر بوده است اما صاحبان صنايع و شركت هاى خدمات، بسيار زود از امكان كاربرد اين رسانه در تبليغات كالا وخدماتش با خبر شدند، به طورى كه هم اكنون سه شبكه در بخش خصوصى هر ماه ۹ تا ۲۰  ميليون پيام بازرگانى را به مقصد تلفن هاى همراه كاربران ايرانى ارسال مى كنند.
نتايج پژوهش هاى انجام شده در آمريكا، ايتاليا و انگلستان نشان مى دهد در اين كشورها زنان بيشتر از مردان از SMS استفاده مى كنند به طورى كه تنها ۴۰ درصد مردان تمايل دارند از اين امكان استفاده كنند. در حالى كه در كشور ما هنوز آمار مشخص و تفكيك شده اى در اين زمينه به دست نيامده است. با اين حال گزارش هاى به دست آمده حاوى اين نكته است كه شهروندان ايرانى كه پيش از اين در مبادله خبرهاى تازه بويژه در جريان انتخابات به كاربرد SMS در خبر رسانى پى برده بودند، به تازگى در موارد ديگرى نيز ازاين امكان استفاده مى كنند. به عنوان مثال برخى سازمان هاى مطبوعاتى به صورت سازماندهى شده از اين رسانه براى ارسال اخبار مورد علاقه مشتركانشان به آنها استفاده مى كنند. به گفته زارعيان، طنز، فكاهى، موضوعات اجتماعى، سياسى، عشقى، مذهبى، ادبى و ورزشى به ترتيب بيشترين موضوع هايى است كه در ميان SMS ها ديده مى شود و ايرانى ها يكى از فعال ترين كاربران پيام كوتاه در جهان هستند. از ميان حجم انبوه پيام هاى ارسال شده ۱۰ تا ۲۰ درصد اين ميزان به دليل شرايط مختلف ممكن است با موفقيت ارسال نشود. شركت ارتباطات سيار در توضيح عدم ارسال موفق پيام كوتاه به مشتركان تلفن بر دلايلى چون عدم پوشش دهى در ساعاتى از روز، پر شدن حافظه SMS و خاموش بودن گوشى تلفن همراه مشترك اعلام كرده است. بخشى از SMS ها نيز به دليل اشتباه در شماره تلفن به مشترك نمى رسد.
تلفن همراه از زاويه اى ديگر
ارقام و اطلاعات موجود تنها به همان وجه شناخته شده تلفن همراه و امكاناتى چون SMS در اين دستگاه اشاره مى كند. به تعبيرى ديگر مى توان گفت اين اطلاعات در اشاره به بخش نخست سخن عنوان شده از سوى «زيگموند باومن» معنا پيدا مى كند. اما در سوى ديگر ماجراى تلفن همراه و ابزارى با نام SMS خود به معضلى تازه براى استفاده كنندگان از اين وسيله تبديل شده است. مزاحمت هاى گاه و بيگاه ديگران، SMS هايى كه حاوى مطالب غير اخلاقى است، و انتظاراتى كه به دنبال ارسال آن ايجاد مى شود در كنار چند موضوع ريز و درشت ديگر همه و همه باعث شده تا اين ابزار در كنار همه قابليت هاى آن معضلاتى نيز براى ديگران به وجود آورد. حتماً با افرادى برخورد كرده ايد كه از ارسال گاه و بيگاه SMS در موقعيت هاى گوناگون اظهار ناراحتى مى كنند. محمد يك شهروند تهرانى در اين باره به نكته اى اشاره مى كند كه ذكر آن خالى از لطف نيست: «متأسفانه ارسال SMS براى ديگران باعث شده خيلى ها تصور كنند كه ارسال هر پيغامى بايد پاسخى به دنبال داشته باشد. مثلاً يكى از دوستان من از اين كه به SMS او جواب نداده بودم تا مدت ها با من سرسنگين بود.»
«حميد پورنگ» پژوهشگر و كارشناس مسائل اجتماعى در تحليل وسيله اى به نام تلفن همراه از منظرى فرهنگى به موضوع نگاه كرده و مى گويد: تلفن همراه مانند هر وسيله ديگرى، يك ابزار در دست بشر محسوب مى شود. اين ابزار قطعاً در ابتدا با هدف خدمات رسانى بهتر و تسهيل ارتباطات ميان فردى ساخته شده اما اين كه بعدها چگونه مى شود كه نقش و كاركردى فراتر به خود مى گيرد را تنها از منظرى فرهنگى مى توان مورد مطالعه و بررسى قرار داد. اين جامعه شناس مى افزايد: به عنوان مثال اكنون جوانان به عنوان يكى از مهمترين اقشار در استفاده از تلفن همراه و ساير امكانات مورد استفاده آن به حساب مى آيند. حتى شرايط به گونه اى پيش رفته كه در بعضى مواقع بزرگتر ها با بدبينى نسبت به اين موضوع نگاه كنند. در حالى كه در قالب نظريه هاى فرهنگى مى توان از تلفن همراه به مثابه يك حاشيه  امن در زندگى جوان ايرانى نام برد. يك محيط خصوصى كه در آن از حضور والدين خبرى نيست و كنكاش هاى هميشگى آنها در زندگى جوان، در اينجا مجال بروز پيدا نمى كند. شايد اگر از اين زاويه نگاه كنيم بتوانيم بخشى از رموز استفاده گسترده اين وسيله را در جامعه پيدا كنيم. وى ادامه مى دهد: آزادى و امكان صحبت آزادانه تر در اين وسيله براى بسيارى از افراد فراهم است. شما حتى اگر نخواهيد با كسى به شكل رو در رو يا حتى تلفنى صحبت كنيد مى توانيد با ارسال يك SMS از حال او خبر بگيريد. در نتيجه همين امكان ارتباط آسان و راحت است كه معضلات آشكار شده اين وسيله و تناقض هاى آن را با هدف اوليه از ساخت اين وسيله آشكار مى كند. پيچيده تر شدن روز به روز دستگاه هاى ارتباطى و امكانات طراحى شده در درون آنها از يك سو نويد زندگى راحت تر را براى بشر به دنبال دارد و از سوى ديگر به گسترده شدن معضلاتى از اين دست كمك مى كند. بر اساس يافته هاى يك طرح تحقيقاتى كه به صورت مشترك از جانب LogicaCMG و STL انجام شده است و نتايج آن در ميزگرد نمايشگاه سرويس هاى جديد Telco2.۰ و IMS امسال لندن ارائه شده، موفقيت آينده سيستم هاى ارسال پيام هاى كوتاه تلفن همراه به برقرارى ارتباطات قوى بين اپراتور هاى تلفن همراه و بازيگران اصلى در عرصه اينترنت بستگى دارد. اين تحقيق كه بين هفتاد نفر از شخصيت هاى ارشد دست اندركار در صنعت تلفن همراه انجام شده است نشان مى دهد كه در آينده ارسال موفقيت آميز SMS ها و ديگر پيام هاى تلفن  همراه نيازمند همكارى نزديك بين اپراتور ها و شركت هاى اينترنتى خواهد بود، تا تبادل انواع پيام ها با اتكا به توانمندى هاى دو صنف به خوبى ميسر شود. در نمايشگاه ياد شده مسئولان شركت هاى LogicaCMG و STL از ديگر شركت كنندگان در ميز گرد پرسيدند چه تصورى از ارسال پيام هاى تلفن همراه در آينده دارند. نزديك به دو سوم (۶۵ درصد) پاسخ دهندگان گفتند به نظر آنها برقرارى ارتباط متقابل با سرويس هاى پيام دهنده آنى اينترنتى، مثل GoogleTalk, Messenger MSN, Yahoo! Messenger وAOL Instant Messenger مهم ترين عامل براى موفقيت سرويس هاى پيام هاى آنى (IM ها) تلفن  همراه خواهد بود. همچنين، ۲۸ درصد معتقد بودند فراهم آوردن امكان سازگارى متقابل SMS و MMS براى موفقيت پيام هاى آنى تلفن همراه يك ضرورت است و تنها ۷‎/۵ درصد معتقد بودند پايين بودن تعرفه ها نقش كليدى در موفقيت اين سرويس خواهد داشت.
در چنين وضعى همراه با گسترش امكانات عمومى براى زندگى بهتر بشر در روى كره خاكى، احتمالاً بايد منتظر پيچيده تر شدن سوء استفاده از اين وسايل نيز بود. رويه مخربى كه بر وجه مثبت اين ابزار هاى تكنولوژيكى سايه انداخته زندگى معقول و آرام بشر را با مشكلات پيچيده اى روبه رو مى كند. آيا گريزى وجود دارد؟