Iran Newspaper - گزارش

محمدرضا هاديلو

گرد آمديم
شبچره اى بود و آتشى
گفت و شنود و قصه و نقلى زسير و گشت...
وقتى كه بر شكفت گل هندوانه ، سرخ
در اوج سرگذشت
يلدا، شب يلدا، شب بى ستارگى
لختى به تن تپيد و به هم رفت ودر شكست
با خانه مى شديم كه گرد سپيده دم
بر بام مى نشست

علامه محمد قزوينى در يادداشت هاى خود بر «برهان قاطع» نوشته است: «يلدا لغت سريانى است و در آن لسان همان كلمه ميلاد عربى است كه عبارت از زمان ولادت عيسى (ع) است...»
محمدعلى تربيت در «تذكره دانشمندان آذربايجان» مى نويسد: «يلدا كلمه اى سريانى است به معنى ميلاد عربى، چون شب يلدا را با ميلاد مسيح (ع) تطبيق مى كرده اند، از اين رو بدين نام ناميدند...»
دكتر محمد معين در حواشى «برهان قاطع» مى نويسد: «در قاموس سريانى به انگليسى «پاين اسميت » زوجه مرحوم «مرگليوث» عيناً يلدا را به معنى ولادت و ميلاد تفسير كرده ...»
ابوريحان بيرونى در «آثار الباقيه» نوشته است:
«و در شبى كه روز بيست و پنجم اين ماه بر آن مقدم است، به عقيده روميان شب بيست و پنجم محسوب مى شود و عيد ميلاد در آن روز است كه عيد ميلاد
مسيح (ع) باشد و عيد يلدا...» و در «يشت ها» آمده است: «بايد دانست كه جشن ميلاد مسيح (ع) (نوئل) كه در ۲۵ دسامبر تثبيت شده، طبق تحقيق محققان در اصل جشن ظهور ميترا (مهر) بوده است كه عيسويان در قرن چهارم ميلادى آن را روز تولد عيسى (ع) قرار دادند...»
به روايتى يلدا، روز تولد ميترا و مسيح (ع) است اما شهرت اين شب در ادبيات فارسى به دليل طولانى ترين شب سال بودن آن است. در بلندترين شب سال، افراد دور و نزديك خانواده در منزل بزرگان قوم گرد آمده، با خوردن آجيل و ميوه شب را به شادى مى گذرانند.
از ديرباز، يكى دو روز پيش از فرارسيدن شب چله، مردهاى جوان، خوانچه هاى آراسته ميوه را به منزل نامزد خود فرستاده، خود به ميهمانى خانه عروس مى رفتند. خانواده دختر نيز لباس و پارچه نبريده اى به جاى آن هديه مى فرستادند. نخستين اشاره ها به مراسم يلدا مربوط به دوران پيش از زرتشت است، يعنى شب زاده شدن ايزد مهر ؛ ايزدى كه خورشيد گردونه اوست. هنگام رواج آيين مهر در اروپا، مراسم شب يلدا با شكوه هر چه تمام تر برگزار مى شد. هنگامى كه مسيحيت از كشتار بى رحمانه پيروان مهر، در اروپا رواج يافت، اولياى دين پى بردند كه برانداختن برخى سنت ها و آيين هاى مهر غيرممكن است. از اين رو شب ميلاد ايزدمهر را به ميلاد مسيح (ع) در ۲۵ دسامبر بدل كردند. فاصله مختصرى كه ميان اين ۲ جشن وجود دارد، حاصل اشتباه در محاسبه تقويم است. در حقيقت ميلاد مسيح (ع) همان شب يلداى پيروان مهر است كه در ايران نيز گراميداشت آن با رواج دين زرتشت از ميان نرفته و هنوز هم مردم اين شب و مراسم آن را فراموش نكرده و بزرگ مى دارند. روميان نيز اين شب را «ناتاليس انويكتوس» يعنى روز تولد مهر شكست ناپذير مى نامند و آن را گرامى مى دارند.
يلدا، جشن ايرانيان
«يلدا واژه اى سريانى است به معناى ميلاد و تولد» اين را دهخدا مى گويد. همه چيز از ايران و آيين مهر و جشن ظهور ميترا آغاز شد و در گردشى به وسعت كل تاريخ، دوباره به ايران بازگشت. ايرانيان باستان اين شب را شب تولد الهه مهر «ميترا» مى پنداشتند و به همين دليل اين شب را جشن مى گرفتند و گرد آتش جمع شده و شادمانه پايكوبى مى كردند. آنگاه الوان مى گستردند و «ميزد» نثار مى كردند. «ميزد» نذر يا وليمه اى بود غيرنوشيدنى، مانند گوشت و نان شيرينى و حلوا، و در آيين هاى ايران باستان براى هر مراسم جشن و سرور آيينى، خوانى مى گستردند كه برآن افزون بر آلات و ادوات نيايش، آتشدان، عطردان، بخوردان، برآورده ها و فرآورده هاى خوردنى فصل و خوراك هاى گوناگون. از جمله خوراك مقدس مى نهادند.
باورى براين مبنا بين مردم رايج بود كه در شب يلدا، قارون (ثروتمند افسانه اى) در جامه كهنه هيزم شكنان به در خانه ها مى آيد و به مردم هيزم مى دهد و اين هيزم ها در صبح روز بعد ـ از شب يلدا ـ به شمش زر تبديل مى شود، بنابراين باورمندان به اين باور، شب يلدا را تا صبح به انتظار از راه رسيدن هيزم شكن زربخش و هديه هيزمين خود بيدار مى ماندند و مراسم جشن و سرور و شادمانى برپا مى كردند.
مراسم تولد ميترا به عنوان شبى مقدس همراه با آيين مهر از طريق مانويان و نو افلاطونيان مشرق زمين، به اروپا رفت و پس از بسط و گسترش آيين مسيحيت، بسيارى از آداب و رسوم «كيش مهر» جذب آن شد.
يلدا در ادبيات پارسى
در ادبيات پارسى، شب يلدا كنايه از سياهى شب دراز هجران و حرمان و جدايى بوده است. سعدى مى گويد:
روز رويش چو برانداخت نقاب شب زلف
گويى از روى قيامت شب يلدا برخاست
باد آسايش گيتى نزند بر دل ريش
صبح صادق ندمد تا شب يلدا نرود
و حافظ آورده:
صحبت حكام ظلمت شب يلداست
نور ز خورشيد جوى بو كه برآيد
و ناصر خسرو:
قنديل فروزى به شب قدر به مسجد
مسجد شده چون روز و دلت چون شب يلدا
خاقانى از يلدا چنين استفاده مى كند:
هست چون صبح آشكارا كاين صبوحى چند را
بيم صبح رستخيز است از شب يلداى من
همه شب هاى غم آبستن روز طرب است
يوسف روز به چاه شب يلدا بيند
در اشعار اكثر شعرا همچون اقبال لاهورى، منوچهرى، صائب، مسعود سعد و ... نيز شب يلدا خودنمايى مى كند.
يلدا شب عاشقان بيدل است. يلدا شبى است فروهشته به دامان. يلدا شب گره زلف يار است:
معاشران گره از زلف يار باز كنيد
شبى خوش است بدين قصه اش دراز كنيد
يلدا شب ميانه عشق است. شب هاى دراز هجر و حرمان و فرقت به آخر رسيده و شب هاى كوتاه كام و وصل با سحرگاهان تابناك يگانگى در راه است. شب اعتماد بر الطاف كارساز است:
به جان دوست كه غم پرده بر شما ندرد
گر اعتماد بر الطاف كارساز كنيد
يلدا در ميان اقوام
شب يلدا در آيين مردم نقاط مختلف كشور به شيوه هاى متنوعى جشن گرفته مى شود. مردم آذربايجان در اين شب براى دخترى كه نامزد خانواده است يا تازه عروس ها، هدايايى مى فرستند كه با هندوانه و شال قرمزى كه گرداگرد آن مى اندازند، آن را تزئين مى كنند چرا كه معتقدند شال قرمز موجب خوشبختى، شادى و بخت زيبايى عروس مى شود.
مردم اقوام شمالى كشور نيز تمام وسايل شب يلدا را با تزئين به همراه ماهى بزرگ تزئين شده اى براى عروس پيش كش مى برند. در شيراز نيز ميزبان سفره اى مى اندازد كه بى شباهت به سفره هفت سين نيست. سفره اى متشكل از آيينه و قاب عكس حضرت على (ع)، يكى دو شاخه گل لاله، چند شمع زيبا و رنگين و ظرف هايى از اسپند به همراه ميوه ها و تنقلات مخصوص اين شب و البته حلوا ارده و رنگينك و ارده شيره و خرما و انجير و غذاى ويژه سفره شب يلدا نيز در شيراز هويج پلو است. گروهى از مردم معتقدند افرادى كه گرم مزاج هستند بايد از انواع خوردنى هاى سرد مانند هندوانه بخورند و برعكس سردمزاجان، از انواع خوراكى هاى گرم مانند خرما و انجير و عسل...
فال حافظ بى شك جزو لاينفك سفره و مراسم اين شب است كه از قرن ۱۸ به بعد رواج يافته است. يلدا شب بيدارى است. شب دراز مهربانى، شب مهرباوران و مهرياوران، شب مهرگستران و مهركاران. يلدا شب گل آتش است. آتش جاودانه، آتش خاموشى ناپذير عشق. آتش تابناك مهربانى، آتش اميد، آتش شوق و اشتياق، آتش شورانگيز وصلت، شفقت و ايثار و نوع دوستى.