فاطمه اميرى
وحشتى در كار نيست. نه نيازى به نصب پلاكاردهاى آموزشى بر در  و ديوارهاى شهر است و نه به پخش پيام هاى كوتاه بهداشتى لابه لاى برنامه هاى پر بيننده تلويزيونى. نه احساس خطرى هست و نه جاى نگرانى. ديابت كه ايدز نيست! پس لابد تهديدى هم نيست. مرضى كه نه علاجى دارد و نه كنترلى و نه دردى، اما به سادگى در بدن مبتلايانش جا خوش مى كند و چنان تأثيرى بر زندگى آنها مى گذارد كه رهايى از آن به راحتى ممكن نيست.
بيش از ۴ ميليون مبتلا به بيمارى ديابت در كشور با وجود ساده انگاشتن آن از سوى مردم و مسئولان پزشكى كشور با پيامدهاى هزينه هاى ناشى از درمان و آثار سوء آن، در حال مبارزه اند. ضمن آنكه به گفته «اسدالله رجب» رئيس انجمن ديابت ايران در ۳ سال آينده تعداد مبتلايان ۳ برابر خواهد شد.
اسدالله رجب مى گويد: «سالانه بيش از ۹ هزار ميليارد ريال هزينه درمان بيماران ديابتى كشور است و هزينه درمان يك بيمار ديابتى نسبت به ديگر بيماران ۱۰ برابر است.»
طبق اعلام سازمان بهداشت جهانى در هر ۱۰ ثانيه ۲ نفر به ديابت مبتلا مى شوند و يك نفر نيز از اين بيمارى جان خود را از دست مى دهد. ميزان بالاى شيوع ابتلا به ديابت كه تخمين زده مى شود در سال ۲۰۱۵ تعداد مبتلايان به ۳۵۰ ميليون نفر در جهان برسد، ديابت را در رأس تهديد كننده ترين بيمارى هاى غير واگير قرار داده است.
در ايران، بوشهر و يزد بالاترين ميزان شيوع ديابت در كشور را دارند. سهم مبتلايان به ديابت بالاى ۳۰ سال در روستاها ۳ درصد و در شهرها ۵ درصد است.
***
همه تلاش خود را براى راضى كردن خانواده اش به كار گرفته بود. اما اسم يك بيمارى مرموز كه به ميان آمد، همه نظرها عوض شد، اين بار اين اطرافيان بودند كه نگران ازدواج پسرشان با دخترى مبتلا به ديابت بودند. همه تلاششان را براى سرنگرفتن اين ازدواج به كار بردند و سرانجام هم موفق شدند. برخوردهايى از اين دست فقط يك نمونه از تلخى نگاه جامعه به بيمارى ديابت و مبتلايان به آن است.
دكتر «مسعود سرمدى» متخصص روانپزشك مى گويد: «ما هنوز با مسائل فرهنگى درباره خيلى از بيمارى ها روبه رو هستيم. شناخت از بيمارى اى مانند ديابت و حتى صرع با وجود واگير نبودن آنها ميان مردم محدود است. از طرفى نبود شناخت، منجر به بى توجهى نسبت به پيشگيرى و حتى درمان مى شود و از طرفى ديگر به هنگام روبه رويى با چنين بيمارى هايى مردم گمان مى كنند قادر به يك زندگى عادى و طبيعى نيستند و آنها را به معناى محروميت دايمى از لذت هاى زندگى مى دانند. به عنوان نمونه نتايج يك پژوهش علمى كه روى حدود ۵ هزار بيمار ديابتى و ۳ هزار پزشك و پرستار اين نوع بيماران انجام شده، نشان مى دهد كه حدود ۲ درصد اين افراد شرايط روحى نامناسبى داشته و از مواردى مانند افسردگى، سلب مسئوليت و نگرانى از آينده رنج مى برند، كه در بروز همه اين حالت هاى روحى و احساس هاى درونى اطرافيان نيز نقش به سزايى داشته اند. گاهى خجالت، ترس و احساس گناه از طرف والدين فرد مبتلا ناخود آگاه او را نسبت به بيمارى اش بسيار بدبين و نا اميد مى كند، تا جايى كه افسردگى در افراد ديابتى دو برابر بيشتر از افراد عادى است.»
در انجمن ديابت ايران سعى شده با برگزارى كلاس هاى آموزشى براى بيماران ديابتى و اطرافيان و اعضاى خانواده آنها، اطلاعاتى در باره اين بيمارى، عوارض آن، نحوه كنترل، وضع تغذيه و ساير موارد ارائه شود.
يكى از اعضاى انجمن مى گويد: «از زمان برگزارى اين كلاس ها تاكنون حدود ۱۷ هزار نفر در اين كلاس ها شركت كرده اند. غير از تهران در چند شهر ستان به شدت تعداد مبتلايان، اين كلاس ها تشكيل مى شود. ديابت بيمارى پر خرجى است. علاوه بر گرفتارى جسمانى ، عوارض روحى ناشى از آن هم كم نيست. با آموزش مى توانيم از هزينه هاى اين بيمارى براى خانواده ها و مبتلايان كم كنيم.»
***
كابوس ديابتى ها
« قطع عضو»، كابوس بيمارى ديابت است. نارسايى كليه، افزايش فشار خون، آسيب چشم، مشكلات بينايى، افسردگى و بيمارى هاى قلبى و عروقى، همه از عوارضى است كه بيمارى ديابت به دنبال خود مى آورد. به گفته متخصصان هر ۳۰  ثانيه در جهان يك پا بر اثر بيمارى ديابت قطع مى شود و در حال حاضر ديابت چهارمين علت مرگ و مير در بيشتر كشورهاى توسعه يافته است.
دكتر «مرضيه بديعى» فوق تخصص غدد مى گويد: «ديابت بيمارى مزمنى است كه در اثر توليد نشدن انسولين از پانكراس (لوز المعده) اتفاق مى افتد يا بدن بيمار نمى تواند از انسولين توليد شده استفاده كند. به عبارت ديگر ديابت بيمارى است كه در آن سطح قندخون بيشتر از حد طبيعى است. و البته دو نوع مختلف از آن وجود دارد. در ديابت نوع اول بدن فرد مقدار خيلى كمى انسولين توليد مى كند و يا اصلاً توليد نمى شود و بيمار لازم است براى ادامه زندگى انسولين تزريق كند. اين نوع ديابت بيشتر در كودكان و نوجوانان است. در ديابت نوع دوم افراد مبتلا نمى توانند از انسولين استفاده مؤثر كنند. آنها فقط بايد با تغيير روش زندگى و در نظر گرفتن برنامه رژيم غذايى و ورزش، بيمارى خود را كنترل كنند. به طور كلى وراثت (ژنتيك) بيمارى هاى عفونى، استرس و شرايط محيطى از عوامل ايجاد بيمارى ديابت يا مرض قند هستند.»
به عقيده دكتر بديعى هزينه تهيه انسولين، نوارهاى تست قند خون، سرنگ هاى مخصوص و قرص هاى مورد نياز بيماران ديابتى، در كنار آثار جسمانى و روحى بيمارى ديابت يا قندخون بر خانواده و جامعه، هشدارى جدى براى جلوگيرى از افزايش بيمارى ديابت در كشور است. پيش بينى ها نشان مى دهد در ۲۰ سال آينده ديابت در كشورهاى در حال توسعه تا ۱۷۰ درصد رشد خواهد كرد. اما اين رشد در كشورهاى پيشرفته كه برنامه هاى پيشگيرى از ابتلاى ديابت در آنها موفق عمل كرده فقط ۴۲ درصد خواهد بود.
دكتر بديعى معتقد به گونه اى برنامه ريزى است كه در آن هزينه صرف شده براى بيماران ديابتى، خيلى جلوتر از زمان ابتلاى افراد در اختيار آنها قرار گيرد. او مى گويد: «در كشورهاى غربى در حال حاضر عمده برنامه ها براى از بين بردن زمينه مبتلا به ديابت متمركز شده است. چون براى كنترل عوامل ژنتيكى در بروز ديابت كار چندانى نمى توان انجام داد. به عنوان نمونه بامطالعه انجام شده در برخى كشورهاى پيشرفته اين نتيجه به دست آمده كه با ۱۰ درصد كاهش وزن حدود ۵۸ درصد ريسك بروز ديابت كم مى شود. يا در مراكز پزشكى ودرمانى اين كشورها، درباره رژيم غذايى مناسب آگاهى داده مى شود. بحث آموزش را مى توان از طريق صدا و سيما، مطبوعات، مدارس وكانون هاى محلى ومساجد پيگيرى كرد. اين كه مردم بدانند با انجام دادن كار ساده اى مانند روزى نيم تا يك ساعت ورزش كردن و داشتن برنامه غذايى سالم و مناسب، مى توانند تا درصد زيادى خطر ابتلا به ديابت را كاهش بدهند. چرا كه چاقى، اضافه وزن و نداشتن تحرك كافى از عوامل اصلى بروز بيمارى ديابت است.»
به اعتقاد كارشناسان مصرف چربى و قند در ايران ۴۰ درصد بيشتر از ميزان متوسط جهانى است. لبنيات، شير وگوشت ۳۰ درصد كمتر و سبزى ها وميوه ها نيز ۴۰ درصد كمتر از ميزان متوسط جهانى مصرف مى شود. توجه به اين موضوع به دليل تأكيدمتخصصان بر تأثير چگونگى تغذيه و عادت هاى غذايى در ابتلا به بيمارى ديابت، صورت مى گيرد. هموار كردن زمينه ابتلا به ديابت باتمايل به مصرف بيش از اندازه چيپس، پفك، سوسيس، كالباس، سس مايونز، انواع شيرينى ها، لبنيات پرچرب، غذاهاى سرخ كرده و كنسرو شده فقط يكى از عوارض مصرف چنين موادغذايى است.
دكتر بديعى مى گويد: «بويژه، ديابت نوع دوم با ورزش كردن، كم كردن اضافه وزن وكنترل فشار خون تا اندازه زيادى قابل پيشگيرى است. در حال حاضر حدود ۴۰ درصد مردم كشور چاق اند و كنترل چاقى يكى از راه هاى پيشگيرى ازديابت است.»
نتايج حاصل از مطالعه درباره حدود سه هزار نفر از افرادى كه احتمال خطر ابتلا به ديابت در آنها زياد بوده، نشان مى دهدكه رژيم غذايى مناسب و برنامه ورزشى ضمن آن كه توانسته در اين افراد بين ۵ تا ۷ درصد كاهش وزن ايجاد كند، در پيشگيرى از ديابت يا به تأخير انداختن آن هم مؤثر بوده است. نتيجه برخى ديگر ازمطالعات نشان مى دهد افرادى كه تغييرى در شيوه زندگى خود داشته اند خطر ابتلا به ديابت نوع دو را در خود تا ۵۰ درصد كاهش داده اند.
***
ديابت ـ افسردگى
تشنگى مفرط، احساس گرسنگى دائمى، خستگى و ضعف دائمى، پرادرارى بويژه شب ها و كاهش وزن سريع، نشانه هاى ابتلاى فرد به ديابت نوع ۲ هستند.
اما استرس، فشارهاى عصبى و هيجان هاى منفى روحى به همان ميزان كه در شيوع بيمارى ديابت مؤثرند، بعد از مبتلا شدن فرد نيز كماكان موجبات افسردگى بيش ازحد فرد مبتلا را فراهم مى كنند. برمبناى برخى تحقيقات انجام شده، يك فرد ديابتى افسرده ۴ برابر بيشتر از يك فرد غيرافسرده در تهديد خطر مرگ قرار دارد.
دكتر سرمدى متخصص روانپزشكى مى گويد: ما مى دانيم كه بين بيمارى ديابت و افسردگى، رابطه مشخص وجود دارد. اما هنوز از علت مستقيم اين ارتباط اطلاع كافى نداريم. گاهى فشارهاى عصبى روحى كه بيمار ديابتى به خاطر درمان و درگيرى روزانه اش براى مصرف قرص و انسولين دارد، مى تواندموجب افسردگى فرد شود. گاهى نيز تغييرات فيزيكى در فرد مبتلا عامل افسردگى او مى شود. متأسفانه در خانواده هاى ايرانى وحتى درميان پزشكان نيز توجه چندانى به نشانه هاى افسردگى در فردديابتى نمى شود كه خوداين مسأله مى تواندزندگى با اين بيمارى را براى فرد مبتلا سخت تر هم بكند.
از آنجا كه بخش زيادى از افرادمبتلا به ديابت نوع دوم علامت مشخصه اى از ابتلا به اين بيمارى ندارند، دكتر بديعى معتقد است: «طرح غربالگرى افراد بالاى ۳۰ سال دركشور با كنترل قند خون بايد هرچه زودتر عملى و اجرا شود. اختصاص دادن مراكز خاص براى كنترل ميزان قندخون افراد قبل ازابتلا نيز ازجمله اقدام هاى مهمى است كه بايد پيگير آنها شد.»
دكتر «محمد مهدى گويا»، رئيس مركز مديريت بيمارى هاى وزارت بهداشت، ادامه تحقيق در زمينه ديابت و انجام غربالگرى براى كارمندها و اصناف را از برنامه هاى پيش روى مراكز پزشكى بهداشتى مى داند. كاهش هزينه هاى اقتصادى، كاهش مرگ و مير و افزايش طول عمر مفيداز نتايج پنهان و آشكار طرح غربالگرى است. چنانچه ايجاد مراكز خاص و درمانگاه ها براى مراجعه عموم مردم وانجام آزمايش هاى مورد نظر هر چند وقت يك بار مى تواند تا حد زيادى از تنهايى و نگرانى افراد مبتلا و خانواده هاى آنها بكاهد.