وفا شمس
اروند پاره اى از خوزستان است، خوزستانى كه سرزمين ديگرى است، دنيايى متفاوت همراه با ويژگى ها و تنوعات خاص، سرزمينى با آفتابى داغ و سوزان كه گرمابخش حيات، منشأ صفا، صميميت و خونگرمى جنوب و جنوبى هاست. خوزستان يا «شكرستان» از ديرباز مهدتمدن و فرهنگ بوده و قابليت هاى سرشارى در اين زمينه داشته كه تاريخ گواه صادق بر اين مدعاست. خوزستان در دوران باستان، بويژه در دوره هخامنشى به دو ناحيه تقسيم مى شد. بخش هاى شمال و شمال شرقى كه «آنشان» (انزان) نام داشت و سرزمين هاى با صفا و كوهستان ها و جنگل هاى فراوانى را شامل بود و ناحيه جنوبى كه داراى آب و هواى گرم و مرطوب و دشت هاى حاصلخيز و جلگه اى جنوبى كه داراى آب و هواى گرم و مرطوب و دشت هاى حاصلخيز و جلگه اى سرسبز و پرآب بوده كه به قاره اى كوچك و مستعد مى مانست. بخش هاى جنوبى كه «عيلام» نام داشته يادآور تمدن هاى ديرينه خوزستان است و به شدت تحت تأثير فرهنگ «ميان رودان» بوده و جغرافياى وسيعى را شامل مى شده كه حدفاصل لرستان و خوزستان و سواحل خليج فارس امروزى است. «استرابون» جغرافيدان عهد باستان، خوزستان را حاصلخيزترين جلگه هاى جهان مى داند. زيرا رودخانه هاى زيادى اين دشت را مشروب مى كرده كه امكان كشاورزى و آبادانى را در اين منطقه ميسر مى ساخته است. شايد بر همين اساس بوده كه عده اى بر اين اعتقادند كه نام اين سرزمين «هند» يا «اند» بوده كه به معناى جايى با آب و هواى فراوان است.
طبقه مصوبه دولت در پائيز ۱۳۸۳ بخش هايى از آبادان و خرمشهر در محدوده منطقه آزاد «اروند» قرار گرفت. تعيين محدوده نهايى در هشتم خرداد ۸۴ به تصويب رسيد تا منطقه آزاد اروند رسماً فعاليت خود را با ۱۰ ميليارد تومان سرمايه اوليه آغاز كند. همزمان با منطقه آزاد اروند، دولت وقت مناطق ديگر را نيز (ارس و انزلى) به عنوان مناطق آزاد اعلام كرد.
اگرچه فعال ترين منطقه آزاد تجارى كشور در حال حاضر جزيره كيش است ولى به عقيده بسيارى از كارشناسان، آينده بهتر را بايد در منطقه آزاد اروند جست وجو كرد. آمارها نشان مى دهند بهترين درآمد را در سال گذشته اين منطقه داشته. با وجود مشكلات فراوان - كه عمده آنها تأثيرات منفى به جا مانده از دوران جنگ تحميلى است - مى توان به يك بخش فعال تجارى - اقتصادى در چند قدمى كشور عراق اميدوار بود.
چند ماه پس از پايان ظاهرى جنگ عراق و آمريكا، زمزمه تشكيل يك منطقه آزاد از سوى آمريكا در شهر فاو كه فقط چند كيلومترى با آبادان فاصله دارد، شنيده شد و اگرچه عملاً هنوز فعاليت خاص فيزيكى در اين باره ديده نمى شود. ولى اين به معناى تغيير عقيده آمريكايى ها براى ايجاد يك قطب اقتصادى در همسايگى ايران بزرگ نيست. منطقه آزاد اروند از اين حيث نيز مى تواند اهرمى قدرتمند براى سنگين كردن كفه ترازو به نفع ايران باشد.
«محمد مرادى» كارشناس سرمايه گذارى مى گويد: اين منطقه داراى ۳ بخش صنعتى، گردشگرى و بازرگانى خواهد بود كه اتفاقاً ظرفيت لازم براى سرمايه گذارى در هر ۳ بخش وجود دارد و مى توانيم شاهد پيشرفت فيزيكى طرح هاى موجود در هر ۳ بخش به صورت موازى باشيم.
اگر آنچه مرادى مى گويد به حقيقت بپيوندد، آنگاه شاهد اتفاقى جداى از آنچه در كيش افتاد خواهيم بود. كيش با وجود طرح هاى اوليه، تبديل به بازارى براى واردات كالا و جذب توريست هاى داخلى شد. در حالى كه مناطق آزاد در منشور سياست هاى كلان خود چيز ديگرى را ترسيم مى كردند. منطقه آزاد اروند با مساحتى نزديك به ۱۷۲ كيلومتر مربع و مشخصات جغرافيايى ۴۸ درجه و ۱۵ دقيقه شرقى و ۳۰ درجه و ۲۴ عرض شمالى در جنوب غربى ايران در استان خوزستان واقع است و از سوى شمال با استان لرستان ، از شمال خاورى به استان اصفهان ، از شمال باخترى به استان ايلام، از خاور و جنوب خاورى به استان هاى چهارمحال و بختيارى و كهگيلويه و بويراحمد، از باختر به كشور عراق و از جنوب به استان بوشهر و خليج فارس محدود است.
اين منطقه در مجاورت مرز عراق و در نقطه شمال غربى خليج فارس است. منطقه اروند در كنار تالاب بين المللى شادگان كه يكى از بزرگترين تالاب هاى جهان است، قرار دارد. وجود زمين هاى پست و هموار و رودخانه هاى پرآب و قديمى ترين سيستم آبيارى جهان موجب شده شاهد چشم اندازهاى زيبايى باشيم. موقعيت هاى خاص طبيعى در جغرافياى سياسى امكان هرگونه فعاليت اقتصادى را فراهم مى كند. از رودخانه هاى داخلى فقط كارون است كه قابل كشتيرانى است. اين رودخانه در فاصله خرمشهر تا اهواز به طول ۱۸۰ كيلومتر كه به كارون سفلى موسوم است و همچنين از اهواز تا شوشتر به مسافت ۱۰۰ كيلومتر كه كارون عليا ناميده مى شود، قابل عبور و مرور قايق هاى موتورى و كشتى هاى كوچك رودخانه اى است. علاوه بر رودخانه كارون ، رودخانه هاى دز، كرخه و جراحى نيز از اين خطه مى گذرند كه باعث رونق كشاورزى و احداث نيروگاه هاى برقى شده است.
اين منطقه با وجود رودخانه بهمنشير كه انشعابى از رودخانه كارون است و رودخانه اروند كه از به هم پيوستن رودخانه هاى كارون و شط العرب به خليج فارس سرازير شده و در نهايت جزيره آبادان را با مساحتى قابل توجه به وجود مى آورند، از پرآب ترين مناطق كشور است.
به اميد تكرار تاريخ
جاده تهران - خرمشهر به طول ۱۰۰۱ كيلومتر كوتاهترين فاصله بين تهران تا خليج فارس است كه به واسطه عبور از سرزمين پربركت و نفت خيز خوزستان اهميت خاصى دارد. به علاوه چون بندر خرمشهر يكى از بنادر مهم تجارى ايران است و بيشتر كالاى تجارى به وسيله اين راه حمل مى شود، از اين رو راه موصوف بيش از ديگر راههاى ايران ارزش و اعتبار اقتصادى دارد كه متوسط ترافيك روزانه راه حدود ۲۲هزار و ۳۹۰ وسيله نقليه است كه حدود ۱۳ هزار و ۹۳۷ دستگاه آن را ماشين هاى سنگين و ۴۸۵۳ دستگاه ديگر را ماشين هاى سبك تشكيل مى دهد.
شبكه هاى راه آهن در سيستم ملى به منزله شريان هاى پيكر انسانى است و توسعه اقتصادى هر كشور مناسب با گسترش شبكه هاى ارتباطى آن است. باتوجه به اين امر ايجاد شبكه راه آهن علاوه بر فراهم آوردن تسهيلات لازم براى مردم و مسافرت آنها به نقاط مختلف، در بالابردن سطح اقتصاد اين كشور و ايجاد تحرك به منظور افزايش ميزان توليدات در عمران و آبادى و بهبود وضع اجتماعى مردم اين كشور نقش اساسى را به عهده داشته است. اين خط سراسرى در طول مسير خود از اهواز، انديمشك، دورود، اراك، قم، تهران، گرمسار و سارى مى گذرد. راه آهن سراسرى ايران درجنوب علاوه بر ارتباط مستقيم با درياى آزاد و حمل كالاهاى وارده به بنادر خوزستان، قسمت اعظم نفت و موادنفتى مصرف داخله و همچنين ديگر محصولات صنعتى و كشاورزى شهرستان هاى جنوبى را به نواحى داخلى ايران مى رساند. ايران در نقاط داخلى كشور جمعاً ۲۶ فرودگاه دارد كه سه فرودگاه تهران، آبادان و شيراز تا قبل از جنگ تحميلى فرودگاه هاى بين المللى كشور بودند. فرودگاه آبادان با حدود ۲۷ پرواز داخلى و خارجى (مراكز مهم سياسى و اقتصادى) به صورت روزانه يكى از فرودگاه هاى بزرگ منطقه خليج فارس به حساب مى آمد.
مرادى مى گويد: «ويژگى هاى فرهنگى اجتماعى اين منطقه بسيار قابل توجه بوده و است. مى توان گفت اين منطقه داراى نخستين شهرهاى ايران با مختصات مدنيت امروزى بوده و ساختارهاى آنها با شهرهاى مدرن دنيا برابرى مى كرد. وجود مراكز آموزش متوسطه و مراكز دانشگاهى در سطوح جهانى و امكانات فرهنگى فراوان كه برخى از آنها در زمان خود در كشور منحصر به فرد بود، راه اندازى شبكه هاى راديو و تلويزيون همزمان با تهران در اين منطقه، ساخت بزرگترين كتابخانه عمومى استان خوزستان، ساخت نخستين سينماى كشور، وجود شركت واحد اتوبوسرانى، ساخت نخستين ايستگاه آتش نشانى در ايران و... از ويژگى هاى خاص بود كه باعث رشد و شكوفايى اجتماعى دراين منطقه شده است.»
وى ادامه مى دهد: «اين منطقه به علت بافت اجتماعى و مهاجرپذير بودن، اقوام مختلف ايرانى را درخود داشت و باعث شده بود فرهنگ جديدى به وجود آيد كه هم تمامى ويژگى هاى فرهنگى و اجتماعى مردم ايران را داشت و هم مشخصاً داراى هيچ يك از اين ويژگى ها نبود. به گونه اى كه هر مهاجر تازه وارد در اندك زمانى خود را متعلق به منطقه مى دانست.»
وجود مراكز علمى و فرهنگى همچون دانشگاه جندى شاپور دراين استان دال بر اهميت و رونق اين خطه ارزشمند است كه استادان بزرگ دانش پزشكى را از يونان، مصر، هند و روم گردهم آورده بوده است.
بندر خرمشهر كه در محل تقاطع دو رود كارون و اروند در ساحل خليج فارس قراردارد پس از اتصال آن به راه آهن سراسرى ايران وپيوستن به درياى شمال به سرعت گسترش يافت. بندر مذكور به طول ۱۳۶۰ متر و به عرض ۳۲‎/۵ متر است كه داراى امكان پهلو گرفتن ۹ فروند كشتى اقيانوس پيماست. ظرفيت بندر خرمشهر براى تخليه كالاى عمومى حداقل ۴ هزار و حداكثر ۶هزار تن در روزبوده و اغلب واردات و صادرات كشور ايران در اين بندر صورت مى گرفت.
طبق گزارش سازمان بنادر و كشتيرانى جمع كشتى هاى وارده به بندر خرمشهر در سال هاى قبل ازانقلاب به ترتيب ۸۰۹ فروند به ظرفيت خالص ۳۷۶۵ هزار تن در سال ۱۳۵۵ طبق گزارش گمرك ايران وزن كالاى تخليه شده در سال ۱۳۵۵ به ۴۶۹۴ هزارتن بوده وزن كالاى بارگيرى شده با همان شاخص بجز موادنفتى در سال ۱۳۵۵ ، ۱۹۷ هزار تن بوده است.
اين بندر در جزيره آبادان ۱۶ كيلومترى جنوب بندر خرمشهر كنار اروند رود قرار دارد. كليد تأسيسات و تجهيزات اين بندر متعلق به شركت ملى نفت ايران است و اسكله هاى متعدد آن اختصاص به صدور مواد نفتى و ورود ماشين آلات مذكور را داشته است.
براساس گزارش سازمان بنادر و كشتيرانى جمع كشتيهاى وارد به بندر آبادان در سال ،۱۳۵۵ ۱۸۴ فروند به ظرفيت خالص ۷۸۶ هزارتن بوده است. وزن خالص كالاى تخليه و بارگيرى شده به استناد گزارش گمرك ايران ۹۴۶ هزارتن در سال ۱۳۵۵ و ۷۵ هزار تن در سال ۱۳۵۹ تخليه و ۱۸ هزارتن در سال ۱۳۵۵ ميزان كالاى بارگيرى شده (به جز موادنفتى) بوده است.
باوجود تمام موارد ذكرشده بزرگترين مشكل منطقه آزاد اروند را مى توان پراكندگى قسمتهاى مختلف محدوده تعيين شده دانست. هركدام از ۳ بخش صنعتى، گردشگرى و بازرگانى در موقعيت جغرافيايى جداگانه اى قراردارند كه مشكلى به نام عدم تمركز مديريت اجرايى را به دنبال داشته است.
از سويى مسئولان شهرى هماهنگى مناسبى با منطقه آزاد ندارند و گويى هنوز در خم انديشه هاى آرمانشهر بومى خود به سرمى برند. به عقيده يكى از مسئولان منطقه آزاد اروند اگر هيچ مشكلى پيش نيايد و سياستهاى كلان نيز از ثبات قابل قبولى برخورد باشد، در ۵-۴ سال آينده مى توان شاهد شكوفايى منطقه بود. ميزان سرمايه گذارى هاى خارجى نيز تاكنون چندان جالب توجه نبوده كه شايد دليل عمده آن را بايد در برخى مسائل بين المللى جست وجو كرد.
مدتى پيش قرارشد شركت چينى «سنترال گروپ» طرح ساخت شهركى را در ۳ فاز ايجاد كند كه به دلايل خاص فعلاً به ايجاد بازارچه نمايشگاهى به وسعت ۲ هكتار محدود شده است. روسها نيز شركتى را به ثبت رساندند و رفتند.
به عقيده محمد مرادى منطقه آزاد اروند از مزاياى قانونى مانند ورود مواداوليه، قطعات و ماشين آلات بدون عوارض گمركى، صدور محصولات بدون پرداخت عوارض گمركى، تسهيلات ويژه براى انتقال كالاهاى توليدشده در منطقه به سرزمين اصلى، مقررات خاص براى اشتغال نيروى انسانى درمنطقه آزاد، مقررات خاص براى بيمه و تأمين اجتماعى درمناطق آزاد، معافيت مالياتى ۱۵ ساله فعاليتها در همه زمينه ها با قابليت تمديد تا ۳۰ سال، امكان مشاركت با سرمايه گذاران خارجى بدون محدوديت در نسبت مشاركت، آزادى كامل ورود و خروج اصل سرمايه و سود حاصل از فعاليت هاى اقتصادى، آزادى انتقال ارز به خارج از كشور بدون هيچگونه محدوديت، صدور رواديد اتباع خارجى در مناطق آزاد و مالكيت صددرصد سرمايه گذارى خارجى نسبت به اعيان مستحدثه در اراضى برخوردار است.»