تحقيقات جديد بيانگر آن است كه در ميان تمدن هاى بزرگ و متعددى كه در فلات ايران به وجود آمده و از حدود دست كم ۷هزار سال پيش در مراكز مختلف اين خطه وجود داشته از جمله شهر سوخته سيستان، چشمه على دامغان، سيلك كاشان، منطقه وسيع ايلام به پايتختى شوش و چندين شهر بزرگ ديگر ايرانيان با انواع بيمارى ها و به تبع آن با شيوه هاى درمانى آن ها آشنايى كافى داشته اند.
مثلاً در شهر سوخته سيستان جمجمه اى مربوط به حدود ۳۲۰۰ سال پيش از ميلاد به دست آمده است كه آثار جراحى بر روى آن كاملاً مشهود است. باز در همان محل و از دل ويرانه هاى متعدد دندان هاى رديف شده سفيد و سالمى كشف شده است كه نشان از كاربرد نوعى ماده سفيدكننده و تقويت كننده دندان ها در ميان ايرانيان باستان دارد.
مى دانيم كه در شاهنامه حكيم بزرگ توس، داستان تولد قهرمان ملى ايران، رستم به گونه اى نقل شده است كه بيان مى دارد وى به طريق «رستمى» يا رستم زايى (سزارين) پا به جهان هستى گذاشته است. اين كه پزشكان مى دانستند كه با خورانيدن داروى بيهوشى ، رودابه همسر زال را مست و مدهوش كنند و آنگاه دست به كار تولد رستم شوند، حقيقت بزرگى را معلوم مى دارد كه رشد مراتب دانش ها و خاصه پزشكى را مى رساند.
از زمان شاپور اول ساسانى (۲۷۰-۲۴۱ م) دانشگاه بزرگى در نزديكى پايتخت قديمى سلسله يعنى شوش تأسيس شد كه وظيفه اصلى آن اشاعه دانش هاى مهم بشرى از جمله پزشكى بود. اين دانشگاه تا قرن دهم ميلادى، سرپا بود و چنانكه معلوم است دانشمندان بزرگى از آن برخاسته اند كه نه تنها در خدمت شاهنشاهان ساسانى بودند، بلكه بعدها خدمت خلفاى بنى عباس را هم درك كرده اند.
در داستان ها آمده است وقتى شهرت نبوت حضرت محمد(ص) بالا گرفت، يكى از ملوك عجم احياناً خسروپرويز، پزشكى را براى خدمت به ايشان و اصحابشان به مدينه فرستاد كه به احتمال زياد از دانشگاه جندى شاپور به مدينه مهاجرت كرده است، اما درزمان انوشيروان توجه بسيارى به علوم مختلف و از جمله پزشكى مى شد و صرف نظر از تقويت جندى شاپور، گروهى از دانشمندان روم شرقى به ايران پناهنده شدند كه به نوبه خود دانش شان را در اختيار ايرانيان قرار دادند. همين شهريار، چنان كه معروف است، برزويه پزشك را از سوى خود به هندوستان فرستاد تا كتاب «كليله و دمنه» را به زندگى جانوران مى پردازد و از قول آنها مشكلات روانى انسان ها را مى كاود و برملا مى كند، به ايران بياورد.
اصول اين كتاب هم اكنون به زبان سانسكريت پيدا شده و مشتمل بر ۷ باب اصلى است و همان است كه در قرن ۲ هجرى به وسيله دادبه پسر دادگشنسب يا ابن مقفع معروف به عربى ترجمه شد و بعدها نيز ۲ ترجمه ماهرانه به نام «كليله و دمنه» بهرام شاهى از نصرالله بن عبدالحميد منشى و «انوار سهيلى» به فارسى سليس انجام گرفت كه هم اكنون در دسترس همگان قرار دارد.
ايرانيان، بدين نحو يكى از مكاتب هفت گانه پزشكى را در عالم بنيان نهاده بودند كه در كنار طب هندى، چينى، مصرى، بابلى و رومى در جهان اشاعه پيدا كرد و تا روزگارى بسيار نزديك به ما هم اختصاصات خود را اعم از شيوه هاى تشخيص بيمارى ها و نحوه معالجه آنها باقى نگاه داشته بود، تنوع گياهان دارويى ايران كه به طور قطع غنى ترين فلور (گياهى) عالم را به خود اختصاص داده، همراه با نبوغ ذاتى مردمى كه مى توانستند به خوبى تركيبات مختلف دارويى را انجام دهند و به تداوى مريضان بپردازند، باعث شده كه همان آگاهى هاى علمى كهن، در دوره هاى اسلامى، در دسترس پزشكان مختلف قرار گيرد و مثلاً مردانى مانند بختيشوع و جرجيس پسر او در زمره نامداران اين فن شناخته شدند.
طب كهن ايران كه به عربى ترجمه شده بود، از اين زبان، به زبان هاى اروپايى برگردانيده شد و كتاب هاى دانشوران بلند نامى چون ابن سينا و ابوريحان دست كم به مدت ۴ قرن تا دوران جديد در مراكز علمى اروپايى تدريس مى شد و دست به دست مى گشت.
سيريل الگود (Cyril Elgood)، نويسنده دايرة المعارف بزرگ پزشكى جهان، دوران درخشان طب اسلامى و اساساً جهان را مديون و مرهون پزشكان حاذق و بزرگى مى داند كه از ايران برخاسته اند.
اين طب گسترده علمى تا سال ۱۹۰۵ ميلادى در تمام شبه قاره هم تدريس مى شد. دانشگاه هايى هم كه زير نظر دولت انگليس اداره مى شدند، خود را ناگزير از بهره گيرى از متون پزشكى ايران مى دانستند. در اين سال بود كه انگليسى ها، كتاب هاى پزشكى را به زبان خود برگردانيدند و دانش طلبان هندى را هم ناگزير ساختند كه از منابع ديگر استفاده كنند. حتى امروز در قسمت عمده مراكز دانشگاهى شبه قاره، كتاب هايى كه به زبان فارسى نوشته شده و معمولاً در چهار مجلد قطور چاپ شده است، مورد استفاده دانشجويان و استادان پزشكى است كه خود مبحث ديگرى است و بايد در فرصت تازه اى بدان پرداخت.
صديقه اكبرى
دانشجوى دكتراى تاريخ ايران باستان

سرد كردن از جمله روش هايى است كه موجب جلوگيرى از تكثير ميكروارگانيسم هاى بيمارى زا و به تعويق انداختن فساد در مواد غذايى مى شود. نكته حائز اهميت اين است كه مدت زمان نگهدارى مواد غذايى در يخچال برحسب شدت فساد پذيرى آنها متفاوت است. زمان نگهدارى برخى از مواد غذايى با منشأ دامى در يخچال در جدول زير نشان داده شده است.
< انجماد مواد غذايى
انجماد يكى از بهترين روش هاى نگهدارى درازمدت براى مواد غذايى است. منجمد كردن مواد غذايى و نگهدارى آنها در فريزر موجب توقف رشد و تكثير ميكروبى شده و واكنش هاى آنزيمى را كه موجب كاهش ارزش غذايى مواد مى شود به حداقل مى رساند. در جدول زير زمان نگهدارى انواع گوشت ها در فريزر نشان داده  شده است.
< استفاده از گرما
مهم ترين روش هاى حرارتى براى نگهدارى مواد غذايى دو روش «پاستوريزاسيون» و «استريليزاسيون» است. در روش پاستوريزاسيون تا حدودى ميكروارگانيسم ها از بين رفته و آنزيم ها غيرفعال مى شوند. به همين دليل فرآورده هاى پاستوريزه مثل شير پاستوريزه بايد در يخچال نگهدارى شوند. در روش «استريليزاسيون»، تمامى ميكروارگانيسم ها از بين رفته و آنزيم ها غيرفعال مى شوند. در نتيجه ماده غذايى براى مدت طولانى قابل نگهدارى است. شيرهاى استريليزه شده كه به صورت دربسته در خارج از يخچال تا
۳-۲ ماه قابل نگهدارى هستند از اين نوع مواد غذايى هستند. اين در حالى است كه اگر بسته بندى شير استريليزه باز شد و مورد استفاده قرار گرفت بايد در يخچال قرار گيرد و ظرف ۳-۲ روز نيز مصرف شود.از روش هاى ديگر مانند تهيه كنسرو، خشك كردن، استفاده از پرتوها (تابش اشعه)، نمك سود كردن، دود دادن، تهيه ترشى و مربا، استفاده از مواد نگهدارنده براى نگهدارى و جلوگيرى از فساد مواد غذايى نيز استفاده مى شود.
< رعايت اصول بهداشتى
افرادى كه در كار تهيه و توزيع مواد غذايى هستند از جمله كاركنان بوفه هاى مدارس بايد در زمينه رعايت اصول بهداشت فردى آموزش ببينند. انواع آلودگى هاى ميكروبى، باكتريايى و انگلى از طرق مختلف و در اثر تماس با دست، ترشحات حلق و بينى و حتى لباس افرادى كه تهيه و توزيع مواد غذايى را به عهده دارند به مصرف كننده منتقل مى شود. بنابراين پوشيدن لباس تميز در محل كار، دور كردن زيورآلات از خود، پوشاندن موى سر، بينى و دهان هنگام عطسه و سرفه، باندپيچى كردن خراش ها و زخم هاى روى انگشتان، شستن كامل دست ها با آب و صابون قبل از تهيه غذا و بعد از اجابت مزاج و كوتاه نگاه داشتن ناخن ها از مهم ترين نكات مورد توجه است.
< خوب پختن غذا
پخت كامل غذا موجب از بين رفتن ميكروارگانيسم هاى بيمارى زايى مى شود كه ممكن است در مراحل مختلف تهيه و آماده سازى وارد غذا شده باشند. بنابراين زمانى پخت غذا كامل است كه همه قسمت هاى آب حداقل ۷۰ درجه سانتيگراد حرارت ديده باشد. براى اين كه غذا سالم بماند بايد به صورت كاملاً داغ (درجه حرارت ۷۰ درجه سانتيگراد و بالاتر) و يا كاملاً سرد (درجه حرارت زير ۱۰ درجهت سانتيگراد يعنى در يخچال) نگهدارى شود.
حميدرضا خاورى ـ كارشناس دامپرورى

انواع اختلالات خواب  از جمله  مشكلات مربوط  به  خواب  رفتن ، باقى  ماندن  در حالت  خواب ، بيدار شدن  متناوب ، بيدار شدن  صبح  خيلى  زود، يا تركيبى  از اين  حالات حكايت از بى خوابى دارد . بى خوابى  در تمام  سنين  رخ  مى دهد، اما در سالمندان  شايع تر است . بى خوابى  ممكن  است  موقتى  باشد، مثلاً در اثر بروز كلى  بحران  در زندگى  يا تغيير شيوه  زندگى  رخ مى دهد يا ممكن است مزمن  باشد، مثلاً به  علت  مشكلات  جسمى  يا روانى  يا خوردن  دارو به وجود آيد.

> علايم  شايع 
بى قرارى  به  هنگام  كوشش  براى  به  خواب  رفتن، خواب  كوتاه  و به  دنبال  آن  بيدار شدن  از خواب ، خواب  طبيعى  تا صبح  خيلى  زود (۴-۳ صبح )، سپس  بيدار شدن  (غالباً همراه  با افكار ترسناك ) و دوره هاى  بدون  خواب  كافى  به  طور متناوب  با دوره هاى  خواب  زياد يا خواب آلودگى  در زمان هاى  نامناسب  از شايع ترين علائم اين بيمارى است. علل  افسردگى ، پركارى  غده  تيروييد، اضطراب  ناشى  از استرس ، مشكلات  جنسى  (مثلاً ناتوانى  جنسى )، خواب آلودگى  و چرت  زدن  در طول  روز، محيط  پر سروصدا (از جمله  خرخر همسر)، آلرژى ها و خس خس  سينه  در صبح  زود، بيمارى هاى  قلبى  يا ريوى  كه  موجب  تنگى  نفس  به  هنگام  دراز كشيدن  مى شوند از مهم ترين علل اين بيمارى به شمار مى روند. بيمارى ها يا اختلالات  همراه  با درد (التهاب  مفصل )، مشكلات  ادرارى  يا گوارشى  كه  فرد را مجبور مى كنند در وسط  شب  براى  رفتن  به  توالت  از خواب  برخيزد. مصرف  مواد محرك  مانند قهوه ، چاى  يا كولا، استفاده  از برخى  از داروها، مانند دكستروآمفتامين ، داروهاى  كورتيزونى ، يا داروهاى  دكونژستان  (رفع كننده  گرفتگى  بينى )، ساعات  كارى  متغير و نامنظم ، محيط  يا منزل  جديد، پديده  جا ماندن  يا جلو افتادن  از زمان  به  هنگام  مسافرت هاى  هوايى  از ديگر علائم است.
ورزش  نكردن ، نوشيدن  الكل ، سوء مصرف  دارو (از جمله  مصرف  زياده  از حد داروهاى  خواب آور) و محروميت  از مواد اعتيادآور نيز در اين اختلال سهيم هستند. استرس ، چاقى  و مصرف  دخانيات  نيز تشديد كننده بيمارى هستند.
> پيشگيرى 
شيوه  زندگى اى  را در پيش  گيريد كه  الگوى  خواب  طبيعى  را به  هم  نزند. اگر خوابتان  نمى برد، برخيزيد و كارى  انجام  دهيد. از خوابيدن  طولانى مدت  در طول  روز خوددارى  كنيد. از هرگونه  علت  احتمالى  در صورت  امكان  دورى كنيد.
> عواقب  مورد انتظار
اكثر افراد قادر به  پيروى  از الگوى  مناسب  هستند، البته  به  شرطى  كه  علت  زمينه ساز بى خوابى  آنها درمان  يا حذف  شود. مزمن  شدن  بى خوابى  موقتى  و خواب آلودگى  روزافزون  در طول  روز كه  تمام  جنبه هاى  زندگى  را تحت  تأثير قرار دهد از عوارض احتمالى است.
> درمان 
سعى  كنيد استرس  خود را كم  كنيد و روش هاى  آرام سازى  را فراگيريد و به  كار بنديد. تا چندين  ساعت  قبل  از خواب  از مواد محرك  استفاده  نكنيد.
براى  درمان  هرگونه  بيمارى  زمينه ساز به  پزشك  خود مراجعه  كنيد و اگر دارويى  موجب  بى خوابى  شده  است، از پزشك  خود راهنمايى  و كمك  بخواهيد. پيش  از خواب  در آب  گرم  كمى  استراحت كنيد.
اتاق  خواب  خود را دفتر كار نكنيد. محيط  اطراف  را براى  خواب  هرچه  بهتر آماده  كنيد. براى  به  خواب  رفتن ، ذهن  خود را خاموش  كنيد و تنها به  افكار آرامش بخش  فكر كنيد. موزيك  ملايم  بگذاريد. برنامه  خواب  خود را منظم  كنيد.
در صورت  امكان  مى توانيد از وسايلى  مانند پنبه  گوش ، چشم بند، يا پتوى  الكتريكى  استفاده  كنيد. اگر علت  بى خوابى  روانى  باشد، روان درمانى  يا مشاوره  مى تواند مفيد واقع  شود.
> داروها
اگر بى خوابى  موقتى  در كارهاى  روزمره  شما خللى  وارد كرده  باشد، اگر شما دچار بيمارى  هستيد كه  مرتباً در خواب  شما اختلال  ايجاد مى كند يا اگر احتياج  به  برقرارى  الگوى  خواب  منظم  داريد، تجويز دارو از سوى پزشك معالج بسيار اثرگذار است. البته توجه كنيد كه استفاده  طولانى مدت  از خواب آورها ممكن  است  اثر عكس  داشته  باشد يا حتى  اعتيادآور باشد. بنابراين هيچگاه  از قرص هاى  خواب آورى  كه  دوستانتان  تجويز كرده  استفاده  نكنيد.
به  طور منظم  ورزش  كنيد تا به  اندازه  كافى  خسته  شويد، اما هيچگاه  تا ۲ ساعت  قبل  از خواب  ورزش  نكنيد.
> رژيم  غذايى 
براى اين اختلال رژيم  غذايى  خاصى  توصيه  نمى شود، اما اگر قبلاً سوء هاضمه  خواب  شما را مختل  كرده  است ، تا ۳ ساعت  پيش  از خواب  چيزى  نخوريد. نوشيدن  يك  ليوان  شيرگرم  قبل  از خواب  براى  برخى  از افراد مفيد است .