محسن جندقى

به ساعت نگاه مى كنى، هنوز وقت دارى. فكر مى كنى مى توانى به موقع برسى. كمى زودتر از زمانى كه براى بيرون رفتن تعيين كردى از خانه بيرون مى زنى اما... حجم بالاى اتومبيل ها و حركت آرام آنها، صداى بوق دلخراششان و صف بلند كسانى كه در ايستگاه اتوبوس و تاكسى ايستاده اند، موجب مى شود كه فقط توانايى گفتن يك چيز را داشته باشى: «واى ترافيك!» همين ترافيك لعنتى موجب مى شود كه نتوانى به موقع برسى، هر چند مطمئنى كه تنها نيستى. صداى بوق اتومبيل ها، دويدن مردم به هر سو و چشمان نگران ديگران، همه به معناى اين است كه تنها نيستى و مى توان گفت بسيارى از افراد نتوانسته اند به موقع كار خود را انجام دهند. چرا ترافيك عاملان خود را مغلوب كرده است؟! چرا با وجود اجراى طرح هايى مثل زوج و فرد و اجازه عبور و مرور اتومبيل ها در روزهاى معين، محدوديت عبور و مرور در طرح ترافيك و مانند آن، باز هم شاهد ترافيك هستيم؟ يك مقام مسئول به ما آمار مى دهد: «هر ۹ دقيقه يك اتفاق در تهران رخ مى دهد» يعنى به روايتى پايتخت فقط ۸ دقيقه آرام است؟

ترافيك در كلانشهر تهران به معضل بزرگى مبدل شده تا جايى كه شاهديم در بسيارى از مواقع دولت درباره از بين بردن ترافيك و يا كم كردن حجم آن تصميم گيرى مى كند. ترافيك نه تنها موجب اتلاف وقت مى شود، بلكه اثرات جانبى بسيارى دارد. صدمات روحى و روانى، آسيب هاى جسمانى در اثر آلودگى هوا و همچنين آلودگى صوتى كه منشأ آن مى تواند ترافيك باشد، موجب مى شود در بسيارى از مواقع تحمل آن مشكل به نظر برسد. افراد بسيارى وجود دارند كه به علت آلودگى هوا از ناراحتى ريوى رنج مى برند اما مجبور هستند با اين مسأله كنار بيايند و ماسك سفيدى براى از بين بردن نگرانى سياه خود به صورت بزنند. اشخاصى هم كه ناراحتى عصبى دارند، با بد اخلاقى و برخوردهاى دور از شأن زخم خود را التيام مى بخشند. همه اين مسائل، حاشيه ترافيك و آن اتفاقى است كه هر ۹ دقيقه يكبار در پايتخت رخ مى دهد. اما آن اتفاقات چيست؟
  وقتى چراغ هاى راهنما وضع فوق العاده اعلام مى كنند
مسئولان ترافيك شهرى تهران، فقط تصادف هاى داخل شهر را جزو اتفاقات ترافيكى پايتخت نمى دانند. هر اتفاقى كه موجب شود وضع حمل و نقل اتومبيل ها مختل شود، جزو حوادث ترافيكى به حساب مى آيد. «شهرام جبارى زادگان» مدير روابط عمومى معاونت حمل ونقل و ترافيك شهردارى تهران در اين باره مى گويد: «به طور متوسط هر ۹ دقيقه يك اتفاق ترافيكى در تهران به وقوع مى پيوندد. هرچند اين بدان معنا نيست كه آن اتفاق بايد فقط حادثه رانندگى منجر به فوت يا جرح باشد. بسيارى از مواقع پيش مى  آيد كه پليس هاى راهنمايى حاضر در چهار راه ها به خاطر حجم بالاى اتومبيل ها مجبور مى شوند به جاى ثانيه شمارهاى چراغ راهنما حروف (PO) را نشان دهند كه به معناى وضع فوق العاده است. اين مسأله هم خود يك اتفاق ترافيكى محسوب مى شود كه اجازه نمى دهد حمل و نقل شهرى به حالت عادى باشد.» البته موضوع وقتى جدى مى شود كه بدانيم هر ماه در تهران بيش از ۵ هزار واقعه ، ثبت مى شود.
برف، ترافيك و اتفاق
هفته گذشته در مركز تهران واقعه خوش بارش برف موجب به وجود آمدن حوادث و اتفاقات بدى شد! ساكنان نواحى مركزى تهران مدت ها منتظر بارش نخستين برف زمستانى بودند. همان طور كه انتظار مى رفت با بارش برف، گردشهاى خيابانى بيشتر شد و هر كس وقت آن را داشت، براى رانندگى در هواى برفى و لذت بردن از آن با اتومبيل شخصى به خيابان آمد اما ترافيك و ساكن بودن اتومبيل ها موجب شد كمتر كسى از بارش برف لذت ببرد. همچنين بى احتياطى بسيارى از رانندگان تصادفات شهرى را به اوج خود رساند. در اين زمان ترافيك آنقدر مردم را كلافه كرده بود كه بسيارى ترجيح دادند ريسك كنند و جان خود و ديگران را به خطر بيندازند. در اين باره جبارى زادگان مى گويد: «زمانى كه برف زمستانى در تهران باريد، شاهد سرازير شدن اتومبيل هاى بى شمار در سطح شهر بوديم. همان طور كه پيش بينى مى شد، ترافيك سنگينى به وجود آمد و ساعت ها اتومبيل ها در سطح شهر متوقف شدند. براى روشن شدن موضوع يكى از مناطق تهران را مثال مى زنم. در بزرگراه چمران، ترافيك به حدى سنگين بود كه ساعت ها حمل و نقل در اين محدوده را مختل كرده بود، به همين خاطر راننده هايى كه كلافه شده بودند، دست به كار خطرناكى زدند و مسير را بر عكس و بر خلاف جهتى كه تعيين شده بود، ادامه دادند. در اين وضع تصور كنيد در يك بزرگراه كه ترافيك سنگينى دارد، اتومبيل هايى از روبه رو بيايند. در چنين حالتى واقعاً نمى توان كارى كرد. فكر مى كنيد باز شدن چنين ترافيكى به اين سادگى هاست؟ در اين روز شاهد ترافيك هاى چند ساعته بوديم كه شادى بارش نخستين برف زمستانى را به يكى از تلخ ترين وقايع تبديل كرد. البته فكر نكنيد چنين ترافيك هايى مختص وقايع فصلى است. در روز هاى عادى نيز در خيابان هايى كه مردم جذب مراكز خريد مى شوند نيز چنين وضعى به وجود مى آيد. مثلاً در خيابان كارگر شمالى به علت وجود بيمارستان قلب، در ساعت هاى ملاقات، شاهد ترافيك سنگينى هستيم. افراد بسيارى براى ملاقات به اين بيمارستان بزرگ مراجعه مى كنند و اكثر آنها با اتومبيل شخصى به آن جا مى آيندكه تقريباً جاى پارك هم ندارد. فكر مى كنيد حدود صد اتومبيل كه براى ملاقات آمده اند كجا قرار مى گيرند و پارك مى شوند؟
اگر به خيابان هاى اطراف اين بيمارستان برويد، شاهد خواهيد بود كه اتومبيل ها به صورت دوبله پارك كرده اند و ترافيك زيادى به وجود آورده اند.
كلانشهرهاى ديگر با ترافيك چه مى كنند؟
دولت چين در پكن خيال همه را راحت كرد و دستور داد به غير از اتومبيل هاى خاص هيچ اتومبيلى در خيابان هاى اصلى و تعيين شده عبور و مرور نكند. با اين تصميم فرهنگ دوچرخه سوارى در اين شهر رواج يافته است. شهردارى تهران نيز با ترويج فرهنگ دوچرخه سوارى سعى داشت كه از رفت و آمد اتومبيل هاى غير ضرورى بكاهد اما خط دوچرخه سوارى خيابان كارگر شمالى به انقلاب تقريباً از بين رفته است و كسى به خط هاى كمرنگ باقيمانده آن توجهى نمى كند. روى ساختمان بزرگى كه مشرف به پمپ بنزين خيابان شهيد بهشتى است، عبارتى را مى بينيم كه حالا مردم به سادگى از كنار آن مى گذرند. عبارت: «يك ميليون دوچرخه به اندازه يك اتومبيل آلودگى ندارد» را بارها راننده هايى كه از خيابان شهيد بهشتى عبور مى كنند ديده اند. همچنين در شهرهاى بزرگ برخى از كشورهاى اروپايى، طرح زوج و فرد كردن اتومبيل ها، طرح ترافيك و منع حركت اتومبيل هاى بدون مجوز اجرا مى شود كه در تهران نيز اين طرح ها در حال اجرا ست، اما كلانشهرهاى كشورهاى توسعه يافته از عاملى برخوردارند كه در كشورما توجه كمى به آن مى شود.
پاركينگ و پاركينگ
در تهران بزرگ ترين شهر ايران، پاركينگ هاى كمى وجود دارد. هم اكنون در مناطق مركزى تهران كه حمل و نقل بسيارى در آن انجام مى شود، ضرورت وجود پاركينگ هاى طبقاتى بيش از پيش احساس مى شود اما در مركز تهران پاركينگ  چندانى وجود ندارد؛ پارك كردن در خيابان، دوبل پارك كردن و قرار دادن اتومبيل در اماكنى كه موجب مختل كردن عبور و مرور مى شود و ترافيك در پى دارد. چرا بخش خصوصى بانى ايجاد پاركينگ در مناطق مركزى تهران نمى  شود؟ جبارى زادگان در اين باره توضيح مى دهد: «افرادى كه بالاى هزار متر در مناطق مركزى تهران زمين در اختيار دارند، مى توانند پاركينگ بسازند. اما آنها فكر مى كنند پاركينگ، سود بسيار كمى را عايد آنها مى كند. به همين خاطر كمتر كسى به فكر ساخت پاركينگ مى افتد.»
  نهضت پاركينگ سازى
در اين كه وجود پاركينگ در سطح شهر تهران كمك بسيارى به حل معضل ترافيك مى كند، شكى نيست اما براى اين كه سرمايه گذاران ترغيب به ساخت پاركينگ شوند، چه مى توان كرد؟ معاونت حمل و نقل و ترافيك شهردارى تهران در حال اجراى طرحى است كه از آن به عنوان «نهضت پاركينگ سازى» نام مى برند. جبارى زادگان در اين باره مى گويد: «سرمايه گذاران نبايد در محاسبات خود اين اشتباه را مرتكب شوند كه پاركينگ سازى سود آور نيست. افرادى كه بخواهند زمين هاى بالاى هزار متر خود را براى پاركينگ ساختن درمركز شهر اختصاص بدهند، تسهيلات ويژه اى دريافت خواهند كرد. طبق اين طرح در فضاى مناسبى از اين پاركينگ ها واحدهاى تجارى ساخته خواهد شد كه علاوه بر مبلغ دريافتى از اتومبيل هاى پارك شده در پاركينگ، مى تواند سود بسيارى را نصيب سرمايه گذاران اين بخش كند. با توجه به اين كه روزانه شاهد اضافه شدن اتومبيل هاى بسيارى به خيابان هاى پايتخت هستيم ، بايد با اجراى چنين طرح هايى از ترافيك وحشتناك تهران بكاهيم. اگر دست به دست هم ندهيم معادله نابرابرى را شاهد خواهيم بود كه براى حل آن ديگر فرصت چندانى در اختيار نخواهيم داشت.»
چه كارهايى قرار است انجام شود؟
به غير از طرح «نهضت پاركينگ سازى»، طرح هاى ديگرى نيز در دست بررسى است. طرح منع عبور و مرور اتومبيل هاى تك سرنشين و گسترش بزرگراه در تهران از آن جمله است. به گفته «سردار رويانيان» در طرح جامع تهران در سال ۱۳۴۸ براى تهران ۵ ميليون نفرى ۵۰۰ كيلومتر بزرگراه پيش بينى شده بود. در حال حاضر ۳۷ سال از آن زمان مى گذرد و جمعيت ۱۰ ميليون نفرى تهران فقط ۳۰۰ كيلومتر بزرگراه دارد! هم اكنون تهران بايد ۷۰۰ كيلومتر بزرگراه ديگر داشته باشد. در حال حاضر بزرگراه هايى در سطح شهر تهران در حال گسترش است. همچنين طرح كارت هوشمند سوخت كه هدف آن جلوگيرى از سفرهاى غير ضرورى است در دست بررسى است. كارشناسان اميد بسيارى دارند كه با اجراى اين طرح ترافيك به كمترين سطح ممكن در چند سال اخير برسد. روزانه ۱۲۰۰ اتومبيل به خيابان هاى تهران اضافه مى شود اما فكرى براى اضافه كردن محل عبور يكى از آنها به اندازه يك متر نشده است. باوجود اين كه طرح هاى بسيارى براى كاهش ترافيك به اجرا در آمده و در آينده به اجرا در مى آيد، نكته اى كه نبايد آن را فراموش كرد، خود رانندگان هستند. آنها مى توانند با رعايت قانون حداقل كمك را به مسئولان امر انجام دهند. رعايت نكردن قانون نيز در بسيارى از وقايع ترافيكى تأثير دارد و اگر رانندگان قانون را اجرا كنند، درصد زيادى از ترافيك كاهش مى يابد. تهران فقط ۸ دقيقه آرام است و در هر ۹ دقيقه يك اتفاق و حادثه ترافيكى رخ مى دهد. اگر دست به دست هم دهيم مى توانيم اين ۸ دقيقه را بيشتر كنيم تا پايتخت بيشتر از اين رنگ آرامش را ببيند. اگر براى خواندن اين گزارش ۱۸ دقيقه وقت گذاشته ايد بدانيد كه حداقل در تهران ۲ اتفاق ترافيكى رخ داده است. آيا مى توان پايتخت را بيشتر از ۸ دقيقه آرام كرد؟