هزينه درمان و نگهدارى بيماران تالاسمى، هموفيلى، ام اس، بيماران روانى، كبدى، ريوى و انواع و اقسام بيمارى ها در حالى سالانه مبالغ هنگفتى از بودجه محدود كشور را مى بلعد، كه با اقدام هاى پيشگيرانه و توجه جدى به سلامت و ارتقاى فرهنگ عمومى در ميان قشرهاى مختلف جامعه مى توان از بروز بسيارى از بيمارى هاى خطرناك و پر هزينه كاست. آمارهاى ارائه شده فقط بخش كوچكى از واقعيات تلخ موجود را ترسيم مى كند. در صورتى كه توجه جدى به موضوع سلامت و پيشگيرى از انواع بيمارى ها و مشاركت عمومى در اين زمينه مى تواند آينده روشن تر، جامعه سالم تر و پر نشاطى را براى همگان به ارمغان آورد.
«پدرجان، آقاى دكتر تا ۶ ماه آينده وقت ندارند. اى كاش اينقدر صبر نمى كرديد تا از چشم درد جون به لب شويد و بعد ياد دارو  و درمان بيفتيد.»
اين ها را منشى جوان دكتر، تلفنى به يكى از تماس گيرندگان مى گويد.
مطب چشم پزشكى مانند هميشه شلوغ است. مانند اغلب دندان پزشكى ها و مطب ها انگار اين ذات ما ايرانيان است كه تا دندان درد و هزار و يك بيمارى ديگر نگيريم تن به دكتر رفتن نمى دهيم!
دكتر امير سادات افسرى، مشاور و پژوهشگر علوم پزشكى در اين باره مى گويد: «چندى پيش دو مرد به طور همزمان از شدت كمر درد به بيمارستانى مراجعه كردند. يكى از آنها به پيشگيرى و درمان اعتقادى نداشت و ديگرى هم آمده بود تا از پيشروى بيمارى «پروستاتش» تا حد ممكن جلوگيرى كند.
مرد اول با قاطعيت مى گفت: «من سالم هستم و هيچ مشكلى ندارم.» اما همين مرد مدتى پيش با تباه كردن عمر و پول خود به شكل زجرآورى جان داد اما بيمار ديگر در حال گذراندن مراحل تكميلى درمانش است و با هزينه اى كمتر و تنها به دليل مراجعه به موقع از مرگ حتمى نجات پيدا كرده است.»
اين يك قاعده كلى در ميان ايرانيان است كه بيمارى آنقدر بايد بماند، بماند، بماند و بماند تا سرانجام از يك جا سر درآورد كه معمولاً هم با گرفتارى هاى فراوان و هزينه هاى سنگين همراه است.
جمله معروف «پيشگيرى بهتر از درمان» هم آنقدر تكرارى شده كه شايد از شنيدن آن اذيت شويم.
اما راستى چرا مردم كشورمان به پيشگيرى بهايى نمى دهند؟
رئيس جامعه پزشكان متخصص داخلى ايران ضعف سازمان هاى بيمه گر را دليل عمده اين موضوع مى داند.
دكتر «ايرج خسرو نيا» تأكيد مى كند: سازمان هاى بيمه گر بايد شرايطى فراهم كنند تا افراد زير پوشش بيمه حداقل سالى دوبار «چك  آپ»- معاينه عمومى بدنى- شوند.
وى مى افزايد: «بسيارى از بيمارى ها در صورت شناسايى در مرحله«صفر» درمان پذيرند. بسيارى از مردم هم به حدى از شناخته شدن بيمارى هاى خود وحشت دارند كه تن به آزمايش قبل از رويت بيمارى نمى دهند.»
«گرانى بيش از حد هزينه هاى «چك آپ» موجب مى شود مردم حتى به اين موضوع فكر هم نكنند.»
اين را سمانه مى گويد كه دانشجوى رشته پزشكى و فرزند يك جراح قلب است. او ادعا مى كند: قادر نيست سالى دوبار براى معاينه عمومى نزد پزشك برود.
مرد نجارى هم كه درآمد  ماهيانه اش را ناچيز مى داند مى گويد: «با اين كه با هزار بدبختى توانستم خود و خانواده ام را بيمه كنم جرأت ندارم سمت دندانپزشكى بروم تا يكى از دندان هاى خرابم را ترميم كنم، چه برسد به سالى دوبار مراجعه به دندانپزشكى، نه! لطفاً حرفش را نزنيد!»
اين در حالى است كه براساس بررسى هاى انجام شده مردم آمريكا و اروپا و بويژه افراد بالاى ۵۰ سال هر ۶ تا ۱۲ ماه حداقل دو بار براى بررسى روده بزرگ به پزشك مراجعه مى كنند.
دكتر «خسرو نيا» علاوه بر تأكيد فعاليت درست سازمان هاى بيمه گر در اين كشورهاآينده نگرى مردم را در ارتباط با اين موضوع اساسى مى داند. وى ادامه مى دهد: «تعداد زيادى از افراد پير در فصل هاى سرد سال، براثر يك سرما خوردگى به ظاهر ساده مى ميرند و اين نكته قابل تأملى است.
از طرف ديگر دكتر محمدحسين ماندگار، جراح قلب به خبرنگار ما مى گويد: آموزش عمومى جامعه در باره «چك آپ» ضعيف است. وى تصريح مى كند: «خيلى ها ساليان دراز از بيمارى هاى قندو فشار خون رنج مى برند اما چون به ندرت مورد معاينه متخصصان قرار مى گيرند ممكن است هيچ وقت درمان نشوند!»
دكتر ماندگار نداشتن «كلينيك هاى چك آپ» را دليل مشخص نبودن نوع و هزينه اين معاينه عمومى عنوان كرده و مى گويد: «هزينه چك آپ هر قدر هم زياد باشد اما درصد كمى از هزينه درمان هاى نهايى را تشكيل مى دهد.»
رئيس بخش پيوند قلب بيمارستان دكتر شريعتى، انجام آزمايش هاى قند، خون، (فشارخون)، چشم (جهت تشخيص آب مرواريد)، تعيين درصد چربى بدن، نوار قلبى، اكو و مواردمشابه را براى تمام افراد جامعه ضرورى مى داند.
وى مى افزايد: «بيمارى هاى قلبى- عروقى، سرطان هاى زنانه و انواع سكته ها با انجام آزمايش هاى بسيار ساده قابل تشخيص اند.»
وى يادآور مى شود: «گرچه در كشور كلينيك «چك آپ» تخصصى نداريم اما مراكز بيمه اى و بيمارستان هاى دانشگاهى با قراردادهاى بيمه اى موجود مى توانند بخش مهمى از نيازهاى مردم را پاسخ دهند.»
*  نقش بيمه ها در پيشگيرى از بيمارى ها
در اين ميان تعيين نقش حساس سازمان هاى بيمه گر ضرورى به نظر مى آيد.
دكتر فتاحى، معاون درمان سازمان تأمين اجتماعى در اين باره به خبرنگار ما مى گويد: «در مباحث علمى موضوعى با عنوان «چك آپ» وجود ندارد.»
وى اعلام مى كند: «جست وجو كردن» تنها معادل درست فارسى مراحلى براى پيشگيرى از بيمارى ها ست.
فتاحى مى گويد: سازمان تأمين اجتماعى در صورت ارائه يك برنامه علمى مورد تأييد وزارت بهداشت و شوراى عالى نظام پزشكى به طور قطع از طرح «جست وجوى بيمارى ها» در كشور حمايت خواهد كرد.
«فتاحى» تشخيص بيمارى هاى مهم را قبل از رشد و رسيدن به مراحل خطرناك موجب ارتقاى سطح سلامت و بهداشت همگانى و به موقع تك تك افراد جامعه مى داند. وى، «چك آپ» هاى موجود را متشكل از چند آزمايش ساده عنوان كرده و مى افزايد: «انجام بسيارى از آزمايش هاى خاص برعهده كار فرمايان است.»
معاون درمان سازمان تأمين اجتماعى «جست وجوى بيمارى» را برطرف كننده همه بيمارى ها ندانسته و اضافه مى كند: «تربيت پزشك خانواده و فرهنگ مراجعه به آن مى تواند در پيشگيرى بيمارى ها بسيار مؤثر تر باشد.»
اين مقام مسئول خاطرنشان مى سازد: «مراجعه پراكنده بيماران به پزشكان مختلف به تشخيص دير هنگام بيمارى هاى مردم مى انجامد. دكتر سادات افسرى نيز معتقد است: «نداشتن پزشك خانواده افراد را در ميان چند راهى هاى مختلف سر گردان مى كند. چرا كه پزشك خانواده با زير نظر گرفتن خلقيات، ويژگى ها و بيمارى هاى وراثتى اعضاى يك خانواده به راحتى مى تواند انواع بيمارى ها را تشخيص دهد.»
*راه حل
دكتر خسرونيا با اشاره به خطرهاى مربوط به بيمارى هاى ريه، دستگاه گوارشى، سينه و رحم (زنان) تأكيد مى كند: «يك بار مراجعه به پزشك در سنين خردسالى و نوجوانى در صد ابتلاى افراد را به اين نوع بيمارى ها تا حد چشمگيرى كاهش مى دهد. از سوى ديگر دكتر ماندگار با اشاره به نقش مهم رسانه ها درباره نبود فرهنگ پيشگيرى از بيمارى ها معتقد است: «به خاطر كمبود زمان مطالعه ايرانيان بايد در برنامه هاى پر طرفدار صدا و سيما به آموزش هاى مستقيم و غير مستقيم اين موارد پرداخت.»

*  بيماران ديابتى كشور سالانه بيش از ۹ هزار ميليارد ريال هزينه دارند. اين در حالى است كه هزينه درمان يك بيمار ديابتى ۱۰ برابر ديگر بيماران است و تا سه سال آينده تعداد مبتلايان ديابت در خوشبينانه ترين حالت از ۴ ميليون به ۸ ميليون نفر افزايش مى يابد.
*  براساس اطلاعات موجود تعداد بيماران دياليزى كشور از ۵ هزار و ۹۵۳ نفر در سال ۱۳۷۶ به بيش از ۳ برابر در سال جارى رسيده است. با اين حال پيش بينى ها نشان مى دهد در صورت تداوم روند كنونى تعداد اين بيماران تا ۵ سال آينده نيز به ۲ برابر آمارهاى فعلى افزايش يابد. برآوردها نيز نشان مى دهد هر بيمار دياليزى سالانه بيش از ۳۰ ميليون تومان هزينه براى دولت و خانواده دارد.
*  مجلس در بودجه سال ۸۵ بيش از۴۳ ميليارد تومان براى بيماران سرطانى اختصاص داد. با اين توجه كه براى هر بيمار سرطانى سالانه ميليون ها تومان هزينه هاى دارويى و درمانى مختلف نيز پرداخت مى شود.
*  آمارهاى رسمى نشان مى دهد بيش از ۱۳ هزار و ۳۰۰ نفر در كشور آلوده به ويروس اچ.آى.وى هستند. از اين تعداد ۷۸۸ نفر وارد مرحله بيمارى ايدز شده اند كه وزارت بهداشت براى تأمين دارو هاى رايگان هر يك از آنان ماهيانه بيش از ۲۵۰ هزار تومان هزينه مى كند.
*  شيوع بيمارى هاى حاد قلبى و كاهش چشمگير سن بيماران مبتلا به اين نارسايى و هزينه هاى سنگين معالجه، عمل هاى جراحى و داروهاى مصرفى آنان زنگ خطرهاى جدى را براى دست اندركاران و مسئولان نظام سلامت كشور به صدا درآورده است.