بنفشه غلامى

در طول يك دهه اخير ۲ ميليون كودك و نوجوان در مناقشات گوناگون سراسر دنيا كشته شده و بيش از يك ميليون، والدين خود را از دست داده، ۶ ميليون دچار جراحات عميق و معلوليت شده اند و ۱۰ ميليون نفر آنان نيز بخاطر تبعات جنگ از مشكلات روحى و روانى رنج مى برند. اما دردناك تر از اين آمار سرسام آور، اين است كه به گواهى سازمان هاى بين المللى هم اكنون بيش از ۳۰۰ هزار كودك و نوجوان در ميادين جنگ نقاط مختلف دنيا به سر مى برند. نوجوانانى كه به آنها «كودكان سرباز» مى گويند. كودكانى كه مى آموزند چگونه آدم بكشند تا چگونه خود و خانواده شان را از مهلكه مرگ نجات دهند. اين كودكان يا از سوى دولت ها به جنگ و آدمكشى موظف مى شوند يا از طرف احزاب و شبه نظاميان به سوى حرفه جنگيدن سوق داده مى شوند.
سوء استفاده از كودكان درجنگ ها قصه اى پرغصه و طولانى دارد، تا جايى كه برخى ردپاى كودكان سرباز را در اسطوره ها، فلسفه و ادبيات بابل، مصر و يونان يافته اند. يعنى وقتى كه در روم باستان پسران ۱۶ ساله به جنگ اعزام مى شدند. گفته مى شود در اروپاى قرون وسطى نيز كودكان ۱۲ ساله به عنوان ملازمان جنگ سالاران در ميادين جنگ حضور داشتند.
در دوره معاصر مى توان از گسيل كودكان به ميادين جنگ جهانى دوم ياد كرد، آنها در جنگ هاى ضدفاشيستى ايفاى نقش كردند. از طرفى هيتلر سازمان جوانان هيتلر را ترتيب داده بود كه پس از آموزش به جنگ اعزام مى شدند. همين نوجوانان در جنگ برلين در ۱۹۴۵ بخش بزرگى از نيروى دفاعى آلمان را تشكيل دادند.
پس از اين وقايع تلخ بود كه در پيمان ژنو قانونى بين المللى وضع شد كه بر مبناى آن استفاده از كودكان زير ۱۵ سال در جنگ ممنوع شد.
با وجود اين پديده جنگ گريبان كودكان را رها نكرد و جنگ سالاران همچنان در پى بهره جويى از كودكان رفتند، تا جايى كه امروز در قرن بيست ويكم، همچنان شاهد حضور «كودكان سرباز» در بيش از ۲۰ كشور جهان هستيم.
از كودكان سرباز به عنوان ديده بان، پيام رسان و حتى به عنوان سپر انسانى استفاده مى شود اما تكان دهنده ترين شيوه سربازى كودكان زمانى است كه احتياج به قربانى پيدا مى شود، كودكان به جلو فرستاده مى شوند در اين وضع آنان قربانى مى شوند تا جنگ سالاران حقيقى تاكتيك هاى نظامى را پياده كنند، در كنار اين شرايط مرگبار كه پسران مجبور مى شوند فنون رزم عبور از ميادين مين بياموزند، وضع دختران سرباز هم دهشتناك است آنها در كنار ايفاى نقش سربازى، مورد سوء استفاده هاى جنسى واقع مى شوند.
براساس آمارهاى سازمان عفو بين الملل، ۲۰۰ هزار كودك سرباز در قاره آفريقا وجود دارند كه تمركز آنها بيشتر در كشورهاى ليبريا، جمهورى دموكراتيك كنگو، بروندى، سيرالئون، رواندا، سومالى و سودان است. در يكى از گزارش هاى سازمان ملل، حرف هاى اين دسته از كودكان قربانى منتشر شده است.
پ.ك دخترك ۱۳ ساله ليبريايى درباره چگونه جذب اش به جمع كودكان سرباز مى گويد: «سربازان دولتى ليبريا آمدند و از پدرم خواستند هم خودش و هم من به جمع آنها بپيونديم. پدرم قبول نكرد. آنها گلوى او را بريدند و مرا به زور با خودشان بردند. سازمان عفو بين الملل در يكى از گزارش هاى خود از كودكان سرباز كه سال ۲۰۰۴ منتشر شد، درباره كودكان سرباز در ليبريا آورده است: «تعداد كودكان سرباز در اين كشور به ۲۱ هزار نفر مى رسد». چنين آمارى با توجه به جمعيت كودكان زير ۱۴ سال اين كشور در سال ۲۰۰۴ كه ۱‎/۵ ميليون نفر بوده تكان دهنده است.
\ شگردهاى به دام انداختن كودكان
از جمهورى كنگو نيز داستانى غمبار نقل شده است. تنها يكى از گروه هاى جنگجو در جمهورى كنگو از ۱۸۷۵ كودك در برنامه نظامى خود استفاده مى كند. جمعيت زير ۱۸ سال اين كشور ۱‎/۹ ميليون نفر است. آلبرت، پسر ۱۵ ساله كنگويى رفتار آنان با كودكان سرباز را چنين روايت مى كند: «آنها به ما حشيش مى دادند تا آدم بكشيم و سنگدل شويم. اخلاق و عفت را درباره زنان و دختران رعايت نمى كردند و اگر از اين كارهاى خلاف سر باز مى زديم، كتك مى خورديم». جمهورى كنگو جايى است كه دولت و هم گروه هاى مخالف دولت از كودكان سرباز سوء استفاده مى كنند.
كل جمعيت اين كشور ۵۱ ميليون نفر (در سال ،۲۰۰۴ زمان اعلام گزارش سازمان هاى بين المللى) بود كه ۳۰ هزار نفر از آنان كودكان سرباز هستند. تمام احزاب كنگو از كودكان براى رسيدن به مقاصد سياسى خود استفاده مى كنند و خيل نوجوانان و نونهالان را در خط مقدم مناقشه هاى خود قرار مى دهند تا جايى كه اين كودكان ۴۰ درصد سربازان اين احزاب را تشكيل مى دهند. در سال ۲۰۰۰ دولت ادعا كرد كه گروه ها را از استفاده از كودكان منع كرده است. اما هيچ كدام از احزاب به تذكر دولت و هشدارهاى جامعه جهانى اهميت ندادند. يكى از پسرهاى سرباز عضو شبكه جنگجويان مى گويد: «وقتى قصد استحمام داشتيم، پودرى را داخل آب مى ريختند و به ما مى گفتند اين پودر قدرتى جادويى دارد و از ما در جنگ ها محافظت مى كند و بلايا را از ما دور مى دارد».
احزاب جنگ طلب با اين حربه پاى كودكان را به ورطه هاى كشتار و خونريزى مى كشاندند. سازمان هاى مستقل فقط توانسته اند ۱۹۰۰ كودك سرباز را از اين دام نجات دهند اما هنوز آمارى از كودكانى كه به طور مرتب جذب تاريكخانه هاى احزاب جنگ طلب مى شوند، در دست نيست.
در بروندى، كشور كوچك آفريقاى مركزى كه جمعيت كودكان زير ۱۸ سال آن به ۳‎/۶ ميليون نفر مى رسد، هم دولت و هم احزاب مسلح مخالف دولت، بخشى از نيروى انسانى خود را از كودكان سرباز تأمين مى كنند. دولت نوجوانان ۱۶ ساله را به بهانه اعزام به خدمت وارد جنگ مى كند و گروه هاى جنگجو نيز كودكان سنين مختلف را در مشاغل خطرناك اعم از جاسوسى، تفتيش و ديگر مأموريت هاى مرگبار به كار مى گيرند.
اتفاق جالب اين بود كه در سال ۲۰۰۴ دولت اقدام به خلع سلاح كودكان سرباز كرد. در اين اقدام ۲۵۰۰ كودك سرباز شناسايى شدند كه اكثر آنها تحت فرمان خود دولت بودند.
اما علاوه بر اينها گفته مى شود ۵ هزار كودك سرباز ديگر در اين كشور حضور دارند. بيشتر كودكان سرباز يا توسط عوامل حزبى ربوده شده اند و يا با ديدن صحنه هاى قتل پدر، مادر و همسايگان خود به ناچار تن به خواسته احزاب مسلح داده اند. ميانگين سنى اين كودكان ۱۲ سال برآورد شده است. چنين سطحى از بهره كشى از كودكان پيامدهاى دلهره آورى را در پى داشته است. از جمله اين كه در سال ۲۰۰۴ دولت بروندى اعلام كرد، از بين هشت هزار زندانى اين كشور ۱۶۰ نفر كه متهم به قتل عمد هستند، در كودكى خود سرباز بوده اند.
\ لشكر قربانيان از سيرالئون تا سومالى
۳۱ دسامبر ۲۰۰۳ سيرالئون در ادامه سياست هاى خود ۶۸۵۴ كودك سرباز را كه در سال ۲۰۰۲ خلع سلاح شده بودند، به خانواده هاى خود بازگرداند. سه هزار كودك نيز جذب كميته هاى آموزش يونيسف شدند اما هيچ يك از اين اقدام ها زخم عميق كودكان درگير جنگ را التيام نبخشيد و همچنان ۷۰ درصد جنگجويان و مبارزان اين كشور را كودكان زير ۱۸ سال تشكيل مى دهند، آن هم در كشورى كه جمعيت كودكان زير ۱۸ سال اين كشور ۲‎/۴ ميليون نفر است.
اما نگون بختى كودكان سيرالئون به شركت آنان در جنگ محدود نمى شود. دولت سيرالئون بيش از ۳ هزار كودك سرباز سابق را به كار شاق در معادن الماس اين كشور كشانده است اما دولت مدعى است از اين كودكان براى حمل غذا، آذوقه و تجهيزات استفاده مى شود.
وضع كودكان سرباز در سودان، رواندا و سومالى نيز به همين منوال است. در سودان ۱۷ هزار كودك از سوى دولت به فعاليت هايى در خط نظامى مشغولند و بين ۲۵۰۰ تا ۵ هزار كودك هم در احزاب سياسى و گروههاى شبه نظاميان فعال هستند. ادعا مى شود تاكنون ۱۶ هزار كودك خلع سلاح شده اند.
در سومالى مى توان لشكرى بزرگ از اين سربازان معصوم و نجيب را سراغ گرفت. سومالى جايى است كه ۲۰۰ هزار كودك با خود اسلحه حمل مى كنند. آنها همگى به اجبار تفنگ و تهديد گروه هاى جنگجو به اين وادى كشانده شده اند.
در آسيا؛ در نپال، هند، سريلانكا، اندونزى، فيليپين و ميانمار كودكان سرباز ديده مى شوند. اغلب كودكان سرباز ميانمارى در ميانگين سنى ۱۲ تا ۱۸ سال قرار دارند و تقريباً تمام احزاب سياسى ميانمار از نيروى كودكان سرباز استفاده مى كنند. گفته مى شود تعداد كودكان سرباز ميانمارى به چند هزار نفر مى رسد. آنها مجبورند شرايط سخت زندگى سربازى براى شبكه هاى جنگ طلب را تحمل كنند و با فرمان احزاب، تفنگ بر دوش بگيرند و به سمت همنوعان خويش شليك كنند.
در سال ۱۹۹۳ در ميانمار قانون كودكان وضع شد تا داستان شركت اجبارى كودكان در پروژه هاى كشتار و آدم كشى پايان يابد.
براساس اين قانون براى افرادى كه كودكان را به مشاغل خطرناك و سخت وادار كنند، جزايى معادل ۶ ماه زندان و يا پرداخت غرامت تعيين شد. براساس اين تصميم كودكان نبايد براى خدمات جنگى به كار گرفته شوند اما آنچه در جامعه ميانمار واقعيت داشت خلاف اين ادعا بود.
گزارش ناظران سازمان هاى بين المللى در سال ۲۰۰۲ حاكى از آن بود كه حدود ۲۰ درصد و يا بيشتر از آن مأموريت هاى نظامى را كودكان زير ۱۸ سال انجام مى دهند. هر سال تعداد زيادى از كودكان ميانمارى از سوى احزاب جنگجو ربوده مى شوند.
يكى از اين كودكان كه سال ۲۰۰۲ وقتى ۱۳ ساله بود از طرف اين شبكه ها ربوده شده مى گويد: «در راه مدرسه بودم كه سربازها مرا مجبور كردند سوار يك وسيله نقليه نظامى شوم و تهديد كردند اگر بخواهم فرار كنم مرا با تير مى زنند». او به يك اردوگاه كشانده و در آنجا شاهد كودكانى مى شود كه قصد فرار دارند اما به زور تفنگ در چنگال سربازان مى افتند. برخى از اين كودكان در پايگاه هاى دولت دوران شاق يادگيرى مأموريت هاى رزمى مى گذرانند. گفته مى شود برخى از ربايندگان كودكان در قبال اندكى پول و كيسه اى برنج اين كودكان را در اختيار دولت قرار مى دهند.
\ خيل قربانيان جنوب آسيا و شبه قاره
سريلانكا ديگر كشور آسيايى است كه در آن به وفور مى توان كودكان سربازى را كه از طرف احزاب مسلح بويژه ببرهاى تاميل استثمار شده اند، مشاهده كرد. ميانگين سنى اين كودكان ۱۶ سال است. تاكنون ۶۵۰ كودك سرباز شناسايى شده اند اما برآورد شده اين رقم به چند هزار برسد. اعضاى گروه شورشى ببرهاى تاميل كودكان را از خانه ها و يا در راه مدرسه مى دزدند و در اردوگاه هاى خود آموزش نظامى مى دهند. براساس گزارش هاى منتشر شده كودكانى كه از اين اردوگاه ها مى گريزند، بشدت مجازات و تنبيه مى شوند. ضمن آن كه آنها را تهديد مى كنند در صورت فرار در آب هاى پر از تمساح انداخته مى شوند.
در اندونزى حزب «GAM» برنامه اى مشابه ببرهاى تاميل براى بهره كشى از كودكان دارد اگرچه دولت تلاش بسيارى براى برچيدن بساط اين پديده زشت دارد اما برخى احزاب مسلح و در رأس آنها GAM هر سال كودكان بسيارى را مى دزدند و به اردوگاه هاى خود مى برند.
كم نيستند كودكانى كه در درگيرى هاى اين احزاب با دولت، سينه شان آماج گلوله قرار گرفته است. جالب اينجا است كه رهبرى گروه GAM در سوئد مقيم است و استفاده از كودكان سرباز را رد كرده و اينها را تهمت هاى دولت عليه خود خوانده است. اما شواهد حاكى از دروغگويى آنهاست.
\ در كلمبيا و آمريكاى جنوبى
در كلمبيا ۱۴ هزار كودك سرباز پاى ثابت برنامه جنگ هاى مافيا و شبه نظاميان هستند، در رأس اين شبكه ها گروه شورشى «فارك» قرار دارد. آنان دختران و پسران نوجوان را جذب كرده و به آنها آموزش نزاع و كشتار مى دهند، دولت نيز با ترفندى ديگر به هر كودكى كه براى آن جاسوسى كند ۵ دلار مى دهد. يكى از اين كودكان به ناظران حقوق بشر گفته است: «آنها به من قول داده بودند اگر براى آنها كار كنم، بابت هر پارتيزانى كه بكشم به من يك ميليون پزو (۴۰۰ دلار) مى دهند. من هم كه در كار مواد منفجره سررشته داشتم، سعى مى كرديم براى آنها مين و تله هاى انفجارى كار بگذارم».
در حالى كه شمار كودكان سرباز در كلمبيا به ۱۴ هزار كودك مى رسد كه اغلب آنها در گروه فارك فعاليت مى كنند، دولت و سازمان هاى جهانى تاكنون فقط ۱۰ درصد آنان را شناسايى كرده اند و از اردوگاه هاى مرگبار شبه نظاميان و دولت نجاتشان داده اند. اما همچنان كودكان بسيارى هستند كه هر روز ياد مى گيرند چگونه بايد اسلحه به دست گيرند و مستقيم به سمت ديگر انسان ها شليك كنند تا خود زنده بمانند. اين سرنوشت محتوم همه كودكان سرباز است. كودكانى كه پيش از آن كه رايحه زندگى به مشام شان برسد با دنياى سياه جنگ آشنا مى شوند. آنها چيزى از زندگى و صلح نمى دانند حتى مفهوم دشمن نيز برايشان آشنا نيست. واقعيت زندگى آنان جنگى است كه همچنان ادامه دارد.