فاطمه اميرى

امروز هم يكى از روزهاى خداست. گيريم كه ترافيك اتوبان همت ، صبح همه را گيج و كلافه به محل كارشان رسانده است يا ساعت ۷ بعدازظهر تابلوى ميدان هفت تير، آلودگى هوا را بيش از حد مجاز نشان مى دهد. امروز هم صداى بوق اتومبيل ها ، همهمه دستفروش ها و فرياد باربرها تمامى حجم اطراف بازار را پر كرده است. امروز هم مه آن قدر پايين آمده كه از سر كوچه ته آن را نمى شود ديد. مه غليظ و خاكسترى از دوده ها و سرب هوا، امروز هم يكى از روزهاى خداست. راديوى تاكسى از بيماران قلبى و افراد سالخورده مى خواهد از خانه بيرون نروند.در جلسه اوليا و مربيان، سخنران كه از يك انجمن غيردولتى محيط زيست دعوت شده است ، دارد به مادرهاى حاضر در سالن مدرسه پيام هاى بهداشتى مى دهدو به آنها مى سپرد:«روزى كه مدرسه به خاطر آلودگى هوا تعطيل است، دست بچه ها را نگيرند و به هواى خريد كفش و كاپشن يا ميهمانى خانه مادربزرگ و خاله از خانه بيرون نياورند.» امروز هم يكى از روزهاى خداست. امروز هم روزنامه ها بخشى از خبرهاى خود را به خبر آلودگى محيط زيست اختصاص داده اند. يكى از آنها تيتر زده است: «توليد ۷۵۰۰ تن زباله شهرى و خانگى در تهران» و امروز سخنران مدرسه همچنان دارد به مادران مى گويد: «۷۰درصد زباله هاى شهرى، زباله هاى تر (پسمانده هاى غذايى و ميوه و سبزيجات)است. كليد تفكيك زباله از مبدأ و كاهش توليد آن در خانه و در دست زنان است. زنان نه فقط در خانواده، بلكه در جامعه نيز مى توانند جلودار حركت هاى سالم سازى فضاى محيط زيست براى خود و اطرافيانشان باشند.»
***
يك روز وسط هفته بود كه زنها جمع شدند سر كوچه، جلوى قطعه زمين خاكى كه مالكى نداشت و سال ها همين طور رها شده، بهترين جا شده بود براى ريختن زباله و گاهى تخليه نخاله هاى ساختمانى. يكى از آنها داشت از خريد برمى گشت كه كاميونى را ديد كه راننده اش قصد داشت بار نخاله هاى ساختمانى را آن جا خالى كند. نان به دست رفت در خانه تك تك همسايه ها را زد و همه را خبر كرد. زن ها جلوى راننده كاميون را گرفتند. او هم گذاشت و رفت. اما فقط همين يك بار نبود.گاهى در طول روز و گاهى هم شب ها دور از چشم اهالى تكه زمين خالى پر از زباله مى شد. حتى اين نوشته روى ديوار خرابه كه «لعنت بر پدر و مادر كسى كه در اين مكان آشغال بريزد»، هم افاقه نمى كرد. در طول روز كه مردهاخانه نبودند ، زن ها دنبال قضيه را گرفتند. به شهردارى هم خبر دادند. بالاخره آن قدر رفتند و آمدند تا تكه زمين خالى را شهردارى آسفالت كرد. دور تا دورش را گل و گياه كاشت و وسط آن هم دو تا ميز پينگ پنگ گذاشت.
زن ها مى توانند به بهترين شكل با آلودگى هوا، خاك، آب و آلودگى صوتى محيط اطراف زندگى خود در شهرها و حتى روستا مقابله كنند، به اين شرط كه به آگاهى لازم دراين زمينه برسند. كنار در ورودى يك گلدان نخل مرداب است و روى لبه پنجره ها، گلدان هايى كه برگ هاى سبزشان هنوز طاقت تحمل هواى سرد زمستانى را دارند. روى ميز «مهرانگيز رستگار» كارشناس حفاظت محيط زيست پر از پرونده هاى پژوهشى است كه هركدام آنها با توجه به يك معضل زيست محيطى و سهم زنان در ايجاد يا از بين بردن آنها انجام شده اند. الگوى مصرف آب، انرژى و ديگر منابع طبيعى، كاهش زباله هاى خانگى، تنظيم برنامه مصرف خانواده و كاربرد مجدد مواد زايد از جمله اين موضوع هاست و آنها همگى نتيجه اى به جاى گذاشته اند:«اگر فرهنگ درست زيست محيطى به زنان آموزش داده شود، به خوبى مى توانند آن را به اجرا در بياورند و رعايت كنند. زنان مى توانند با ايفاى نقش فعال تر در زمينه حفظ محيط زيست و با ايجاد تغيير در نگرش خود به مقوله هاى زيست محيطى، محيط سالمى را به وجود آورده و آن چه را آموخته اند به فرزندان خود منتقل كنند. چرا كه به هرحال آلودگى هاى زيست محيطى مانند مواد شيميايى، سموم، عفونت هاى انگلى ناشى از آلودگى آب ها، ميوه و سبزى ها زنان را بيشتر در معرض بيمارى و انتقال آنها به كودكان خود قرار مى دهد. به طورى كه حدود ۴۰ميليون زن در كشورهاى در حال توسعه به عفونت هاى انگلى مبتلا هستند. علاوه بر اين ها زنان در دوره هاى خاصى از زندگى مانند دوران باردارى و قاعدگى در مواجهه با اين آلودگى ها آسيب پذيرترند.»
***
فكر مى كنيد چند نوع پرنده در تهران زندگى مى كنند؟ اين پرسشى است كه «مهرانه توفيقى» در بيشتر كلاس هاى آموزش نظرى اش درباره پاكسازى كوهستان هاى اطراف تهران با شركت كنندگان در ميان مى گذارد و اغلب پاسخ ها به گفتن نام دو سه پرنده خاتمه مى يابد:«كلاغ، كبوتر و گنجشك» اما مهرانه توفيقى مى گويد: «تا چند سال پيش در تهران دست كم ۳۰ نوع پرنده مختلف زندگى مى كردند كه با افزايش آلودگى شهر، اين پرنده ها كوچ كردند يا به سختى خود را با اين شرايط آب و هوايى تطبيق داده اند». به عقيده او افزايش آلودگى زيست محيطى در شهرهاى بزرگ مانند تهران شرايط زيست نه فقط براى انسان ها ، بلكه براى گياهان و حيوانها را دشوار مى كند. پاكسازى سد لتيان ، پاكسازى كوهستان، شركت در مراسم درخت كارى و برگزارى برنامه آشپزى سبز با هدف تشويق زنان به پختن غذاهاى گياهى و غذاهايى كه دورريز كمترى دارند، فعاليت هايى است كه تا به حال يك گروه از زنان حامى محيط زيست در تهران انجام داده اند.
توفيقى معتقد است، تشكل هاى زيست محيطى زنان مى توانند نقش بسيار مهمى در كمك به حفظ منابع طبيعى ايفا كنند. در واقع در ايران، با توجه به ساختار خانواده ها و سهم زياد زنان در مديريت خانواده و شناخت آنها از سنت ها و باورهاى مردم، زنان در مقايسه با مردان مى توانند حضور مؤثرترى در عرصه حفاظت از محيط زيست داشته باشند. در اين تشكل ها زنان در زمينه حفاظت محيط زيست، خودباورى، مصرف بهينه انرژى و برخى صنايع كوچك خانگى مانند توليد كود از زباله هاى خانگى آموزش مى بينند و سپس مى توانند آنها را در خانواده و محيط اطراف خود به اجرا در بياورند. اين نگاه به جايگاه و نقش زنان از كوچكترين و كم اهميت ترين مسائل شروع مى شود تا به مسائل كلى و عمومى تر برسد. براى تهيه غذاى به ظاهر ساده اى مانند قورمه سبزى چقدر وقت صرف مى كنند. از خريدن سبزى گرفته تا پاك كردن، شستن، خرد كردن، سرخ كردن و در نهايت پختن آن غذايى تهيه مى شود كه به اعتقاد كارشناسان تغذيه حتى فاقد معمولى ترين ارزش هاى غذايى است. در حالى كه وقت و هزينه زيادى صرف تهيه آن شده است. حالا اگر زنان آموزش هاى لازم دراين زمينه و در باره حفظ ارزش مواد غذايى دريافت كنند، مطمئناً با آگاهى بيشترى غذاى سنتى درست مى كنند.»
زنان فرهنگ مصرف را ايجاد مى كنند، پس مى توانند عامل تغيير آن هم باشند.
***
«دلمه چاشنى دار بروجردى» و «كوفته تبريزى» رتبه اول و دوم مسابقه آشپزى سبز را كه سال گذشته در تهران برگزار شد، به دست آورد. اين غذاها از ميان ۴۰نوع غذايى كه بيشترين مواد گياهى و سبزى در آنها به كار رفته بود و مواد دورانداختنى كمترى هم داشت ، انتخاب شده بود. ترغيب زنان به قراردادن چنين غذاهايى در فهرست غذاى خانواده يا استفاده از ته مانده هاى ميوه و سبزى ها براى درست كردن انواع ترشى و مربا از هدف هاى جشنواره غذاى سبز بود. مهرانگيز رستگار كارشناس حفاظت از محيط زيست مى گويد: «درست است كه الگوى مصرف خانواده به عوامل زيادى مانند تعداد افراد، درآمد خانواده و هزينه مواد غذايى و عادت هاى تغذيه اى بستگى دارد، اما در جهت دادن و تغيير اين الگو، زنها نقش مهمى دارند. زن در خانواده شهرى با صرفه جويى در مصرف مواد غذايى، جايگزينى موادغذايى با ارزش غذايى بيشتر به جاى مواد غذايى كم ارزش تر، تنظيم برنامه مصرف خانواده ، كاربرد مجدد مواد زائد به اقتصاد خانواده كمك مى كند.
خريد نان، ميوه و سبزى، بردن بچه ها به مدرسه و برگرداندن آنها، رفتن به بانك براى پرداختن قبض هاى آب، برق ، گاز و تلفن، رفتن به پزشك و سركشى به فاميل و دوستان كارهايى است كه انجام آنها گاهى براى يك زن خانه دار از ۸ ـ ۷صبح شروع و تا ۸ـ۷ عصر ادامه دارد. خيلى از قواعد رفتارى درست در همين حضور زن در خارج از خانه مى تواند جايگزين رفتارهاى غلط شده و در جامعه ماندگار شود. اگر زنان در باره آنها آموزش هاى لازم را كسب كنند استفاده از اتومبيل شخصى و تك سرنشين يا وسايل نقليه عمومى، طى كردن بعضى مسيرها به صورت پياده يا سوار شدن به اتومبيل حتى در مسيرهاى كوتاه، يادگيرى استفاده از سيستم هاى مخابراتى و اينترنت براى بسيارى از نامه نگارى ها، مكاتبه ها و پرداخت قبض هاى بانكى ، وقت گذرانى كردن جلوى ويترين مغازه هاى شهر، يا استفاده مفيدتر از زمان، تنظيم برنامه حضور در خارج از خانه، به گونه اى كه هنگام صرف غذا بتوان در خانه بودو غذاى خانگى مصرف كرد به جاى استفاده از غذاهاى آماده، اغذيه فروشى ها با كمترين ارزش غذايى همگى گزينه هايى است كه سهم آموزش و اطلاعات و آگاهى زنان در انتخاب آنها مهم و اساسى است.»
امروز هم يكى از روزهاى خداست . زنى نان خشك هاى زائد خانه را با نمك معاوضه مى كند و زنى هنگام خريد ميوه از فروشنده مى خواهد به جاى گذاشتن هويج، خيار و كدو در سه كيسه نايلونى، همه آنها را در يك كيسه جا دهد. چون مى داند كه هرقدر مصرف كيسه هاى نايلونى كمتر شود، محيط زيستى كه متعلق به او و فرزندان و اعضاى خانواده اش است ، كمتر آسيب مى بيند. امروز هم يكى از روزهاى خداست. راننده تاكسى پول كهنه و پاره مسافرى را نمى گيرد و زنى به جاى دعوا با راننده بر سر ۲۰۰تومانى كهنه و پاره، آن را در كيفش مى گذارد تا در خانه با چسب نوارى به هم بچسباند و موقع پرداخت فيش آب و برق آن را به بانك تحويل دهد. امروز جلسه سخنرانى مدرسه كه تمام شد، زنى تصميم گرفت ساعت ۹ شب به جاى گذاشتن يك كيسه زباله جلوى در دو كيسه تفكيك شده زباله هاى تر و خشك را جلوى در بگذارد. امروز زنى در برگه هاى سبزرنگ حاوى پيام هاى كوتاه بهداشتى كه در جلسه سخنرانى مدرسه توزيع شد، خواندكه براى رفتن به محل كارش، از وسايل نقليه عمومى استفاده كند. چايش را در ليوان هاى چندبار مصرف بنوشد، چرا كه ليوان هاى يك بار مصرف تا ۵۰۰سال در خاك به حالت اوليه خود باقى مى مانند و تجزيه نمى شوند و هنگام خروج از خانه براى خريد روزانه، ساك خريد خود را همراه ببرد. هنگام مسواك زدن شير آب را ببندد. دو دقيقه بازنگه داشتن شير آب براى مسواك زدن، باعث هدر رفتن حدود ۲۰ليتر آب آشاميدنى مى شود و سخنران روبه من كه دارم تند تند اين پيام هاى بهداشتى را روى صفحه سفيد كاغذ مى نويسم، مى گويد:«اگر يك مرد آموزش ببيند، تنها يك نفر آموزش ديده است، اما آموزش دادن يك زن برابر با آموزش دادن يك جامعه است. زنان در صرفه جويى در مصرف انرژى، كاهش توليد زباله، مقابله با آلودگى هوا و آب ، حفاظت از حيات وحش ، گسترش فضاى سبز، حفاظت از جنگل ها و مراتع بيش از هر زمان ديگرى نقش آفرين هستند.»